ZOFIA SĘKOWSKA - ROZDZIAŁ VI PROCESY POZNAWCZE U UCZNIÓW NIEWIDOMYCH

Tyflopedagogika, Warszawa 1981

ZJAWISKO KOMPENSACJI ZMYSŁÓW

Zjawiskiem zwiększającym możliwoœci poznania otaczającego œwiata u ludzi niepełno zmysłowych jest kompensacja zmysłów - polegająca na odbiorze wrażeń przez wszystkie pozostałe analizatory zmysłowe, oraz procesy korowe wyższej analizy i syntezy.


Najbardziej naturalną i bezpoœrednią formą kompensacji wzroku i słuchu jest kompensacja w obrębie tego samego analizatora, którego jakaœ czynnoœć została uszkodzona. Kompensacja jest odbudową czynnoœci analizatora poprze własne oœrodki zapasowe ustroju w przypadkach, gdy to zjawisko może mieć miejsce.

Teoria zastępstwa zmysłów

Kompensacja drugiego rodzaju za pomocą innego analizatora - chodzi o zastępcze przejęcie funkcji jednego analizatora, który uległ całkowitemu uszkodzeniu przez inny. Zastępstwo zmysłów pojmowano jako zjawisko wysubtelniania innego zmysłu, głownie dotyku, przez obniżenie progu pobudliwoœci.

(teoria odrzucona)


DYNAMICZNE UKŁADY STRUKTURALNE

Proces kompensacji psychofizjologicznej nazywamy tworzeniem się dynamicznych układów strukturalnych lub funkcjonalnych w skład których wchodzą:

O możliwoœciach kompensacyjnych człowieka decyduje nie tylko wrażliwoœć zmysłowa, ale też sprawnoœć procesów intelektualnych (analiza, synteza, abstrakcja, analogia, wnioskowanie, przewidywanie).

Możliwoœci kompensacyjne dynamicznych układów strukturalnych, opartych na danych dostarczonych przez wiele analizatorów równoczeœnie, wzmacniane są i rozszerzane dzięki drugiemu układowi sygnałowemu jako œrodek komunikowania się z myœlą ludzką za pomocą słowa.

KOMPENSACYJNA ROLA DOTYKU

Dotyk (termiczny, mięœniowo - ruchowy, wibracyjny) - odgrywa główną rolę u osób niewidomych. Percepcja dotykowa związana jest nie tylko z uciskiem na powierzchnie skóry, czy też z biernym przesuwaniem się dotykanego przedmiotu, ile raczej z uciskiem na narząd dotykający oraz z jego ruchem.

Wszelkie percypowanie figur przestrzennych za pomocą dotyku jest ogólnie biorąc rozpoznawanie całoœci strukturalnych. Niewidomy poznając figurę odczytuję jak gdyby jej treœć i przez nią dociera do znaczenia.

U ludzi pozbawionych wzroku percepcja dotykowa nabiera ogromnego znaczenia; za pomocą dotyku zdobywają oni te doœwiadczenia, których wzrok dostarcza widzącym.

Postrzeganie rozwija się dzięki doœwiadczeniu. Można więc mówić o wpływie wprawy, czyli wielokrotnego powtórzenia doœwiadczenia, jako o czynniku prowadzącym postać do większego stopnia doskonałoœci, co znajduje potwierdzenie w postaciowym ujmowaniu forma z pomocą dotyku. Pod wpływem ćwiczenia niewidomi wyrabiają w sobie dyspozycje, których brak widzącym.

DOTYK - zespół czynników w który skład wchodzi szereg wrażeń: dotknięcia, ucisku lub oporu, zmiany miejsca (przesunięcia się), ciepła, niekiedy bólu oraz w różnym stopniu wrażenia odbierane przez głębokie warstwy skóry, mięœni, œcięgien, stawów, a prawdopodobnie narządów i tkanek.

Powszechnie rozróżnia się:

Dotyk bierny - w jego skład wchodzą: wrażenia dotknięcia, ucisku, ciepła i zimna (przy biernym dotyku następuje szybka adaptacja i znieczulenie dotykającej powierzchni ciała)

Dotyk czynny - do czynnego dotyku włączają się: elementy ruchu, nabiera on cech odróżniających go od dotyku biernego, dzięki niemu niewidomy jest w stanie z dużą dokładnoœcią i subtelnoœcią okreœlić kształt i jakoœć badanego przedmiotu. Dotyk czynny stanowi podstawowy zmysł dla tworzenia się elementarnych wyobrażeń przestrzennych, na podstawie których drogą œwiadomej pracy powstają wyobrażenia dowolnej przestrzeni.

TEORIA DOTYKOWEGO UJMOWANIA - Hellera

Dotyk, a zarazem zmysł mięœniowy, stanowi jedynie bezpoœrednie Ÿródło poznania przestrzennego u niewidomych, słuch, jakkolwiek bardzo ważny, służy głównie do oceny czasu, jest Ÿródłem poznania przekazywanego przez mowę, Wszelkie wyobrażenia dotykowe otrzymane inną drogą przekształcają niewidomi w wyobrażenia ręki, by dojœć do wyobrażenia przestrzeni.

Dokładne poznawanie przestrzeni możliwe jest tylko w tych przypadkach, w których niewidomy jest w stanie dojœć do psychicznej syntezy wrażeń dotykowych analizujących i syntetyzujących., gdy oba składniki zatracają swoją i zlewają się w nowy wytwór, który łączy w sobie właœciwoœci swoich częœci składowych.

Dla ujęć trójwymiarowych ważny jest dotyk, zwany przez Hellera obejmującym. W tym przypadku ręka przystosowuje się w pewnym stopniu do kształtu przedmiotu.

Rozwój dotykowych wyobrażeń przestrzennych umożliwia tzw. dotyk względny, występujący przy współdziałaniu dotyku analityczne.

Treœci ujęte za pomocą dotyku syntetycznego są niedokładne, ale stanowią warunek niezbędny dla przeżyć przestrzennych u niewidomych od urodzenia, ponieważ tym wrażeniom tylko pierwiastkowo przypada w udziale cecha ekstensywnoœci (przestrzennoœci) wówczas, gdy czucia ruchowe (przy ruchach kolejnych), stopniowanie wyłącznie w kierunku intensywnoœci, stanowią jedyną podstawę dla percepcji czasowych.

W.Steinberg stwierdził że:

Dotyk syntaktyczny - wytwarza wyobrażenia przestrzenne

Dotyk analityczny - wytwarza przeżycia ruchowe, przestrzenne, czasowe

Umiejętnoœć interpretowania danych otrzymanych w trakcie poznawania, która pozwala niewidomym w pewnej mierze zastąpić brakujące zmysły trzema zasadniczymi własnoœciami:

Sprawnoœć dotykową

Większą sprawnoœć kojarzenia różnorodnych elementów psychicznych z wrażeniami dotykowymi;

Lepiej rozwiniętą pamięcią dotykową;

SCHEMATY DOTYKOWE

Niewidomi wytwarzają sobie schematy zwane dotykowymi, których rola wydaje się być jeszcze większa niż rola schematów wzrokowych u widzącego.

Dzięki schematom niewidomi mogą tworzyć wyobrażenia ogólne przedmiotów, które są im dostępne, i dzięki schematom również mają możnoœć tworzenia przez analogię wyobrażenia przedmiotów poznanych przypadkowo lub nawet całkowicie nie znanych i niedostępnych. Schematy stanowią istotny czynnik w kształtowaniu pojęć abstrakcyjnych i ogólnych.

Schematy - wyobrażenia konkretne, skrócone i skracające - należą jeszcze do œwiata zmysłów i umysł ma możnoœć tworzenia ich we wczesnym stadium rozwoju.

Grzegorzewska rozróżnia:

Schematy ogólne - (rodzaj szkicu) grają rolę podobną do schematów wzrokowych; jest to skłonnoœć spostrzegawcza skracająca, która spoœród mnóstwa elementów wybiera konieczne dla całoœci przedmiotu a redukuje inne.

Schematy formy - nie są znane widzącym, którzy mogą osiągnąć całe kompleksy wzrokiem. Niewidomy natomiast, w wielu przypadkach zadowala się obmacywaniem częœci przedmiotu, następnie przenosi cechy tej częœci na całoœć, tzn. buduje przedmiot opierając się na jednej jego częœci.

KOMPENSACYJNA ROLA SŁUCHU

Z powodu braku bodŸców wizualnych, a więc dzięki większej koncentracji wewnętrznej, niewidomi są bardziej wrażliwi na dŸwięki i im zawdzięczają większoœć swoich spostrzeżeń o otaczającym œwiecie fizycznym.

Ziemcowa 1956r. napisała: „To nie wzrok warunkuje istotną spójnie między ludŸmi, lecz mowa i słuch, wszelkie wykształcenie zdobywa się za poœrednictwem mowy i brak wzroku jest pod tym względem o wiele mniej dotkliwy oraz wywiera mniejszy wpływ na inteligencję niż brak słuchu i mowy”

Niewidomi poznają po głosie ludzi, ich nastrój, orientują się w otoczeniu. Istnieje ogólne przekonanie, że mają bardziej wyostrzony zmysł słuchu. Obecnie uważa się, że większa wrażliwoœć niewidomych na dŸwięk nie jest spowodowana zmianami fizjologicznymi (podwyższeniem progu słyszalnoœci), lecz wyćwiczeniem słuchu i lokalizacji dŸwięku. Skala bodŸców działających na analizator słuchowy jest bardzo szeroka. Należą tu szmery i głosy przyrody, głosy ludzkie, gwar ulicy, hałas w zakładzie pracy. Dla niewidomego najcenniejsze są dŸwięki o umiarkowanym natężeniu, pozwalające na dostrzeganie ich wielkoœci i powodujące koncentrację uwagi. DŸwięki o bardzo silnym natężeniu zagłuszają wszystko i wywołują dezorientację, utrudniającą orientację poprzez zacieranie innych Ÿródeł dŸwięku i wtedy niewidomy posługuje się prawie wyłącznie zmysłem dotyku oraz kinestetycznym.

Przy różnicowaniu podniet dŸwiękowych, podobnie jak przy dotyku, dużą rolę odgrywa uwaga w połączeniu z pamięcią oraz zdolnoœć wyciągania prawidłowych wniosków.

Dla niewidomych ważne jest okreœlenie nie tylko kierunku, z którego pochodzi dŸwięk, ale także odległoœci od jego Ÿródła, co ma znaczenie praktyczne np. przy przechodzeniu przez ulicę. Często niewidomi podczas badania przestrzeni za pomocą słuchu zachowują się czynnie, czyli sami wywołują dŸwięki, które, odbijają się od przeszkody informując o niej.

HIPOTETYCZNY ZMYSŁ PRZESZKÓD

Zlokalizowany jest w okolicach skroni, czoła i policzków. Pojawia się w postaci lekkiego ucisku w momencie gdy niewidomy napotyka na swojej drodze przeszkodę w niewielkiej odległoœci i na wysokoœci twarzy. (ten zmysł występuje u doœwiadczonych niewidomych).


Wg Dolańskiego - Przyczyną wrażeń dotykowych na twarzy są dŸwięki odbierane przez ucho powodujące u doœwiadczonych niewidomych odruch warunkowy. Podstawę zmysłu stanowi instynkt obronny, a główne bodŸce są natury słuchowej, a uczucie muœnięcia na twarzy, pojawiające się po otrzymaniu ostrzegawczych sygnałów dŸwiękowych, jest wynikiem odruchowego procesu psychofizjologicznego.

Struktura zmysłu przeszkód składa się z czterech głównych członów:

Członu zmysłowego - powstającego na tle specyficznych wrażeń dotykowo - słuchowych, wywołanych obecnoœcią przeszkody.

Członu intelektualnego - polegającego na rozumieniu grożącego niebezpieczeństwa

Członu emocjonalnego - w postaci obawy lub niepokoju wobec gorzącego niebezpieczeństwa;

Reakcji ruchowej osobnika - mającej na celu uniknięcie niepożądanego zetknięcia, jak: zmiana kierunku, zatrzymanie, zwolnienie chodu w przypadku gdy niewidomy zbliża się do przeszkody, cofnięcie się, odskoczenie w bok; rozmaite kombinacje tych reakcji gdy przedmiot i osobnik znajdują się w ruchu i jednoczeœnie podążają ku sobie.

DRUGI UKŁAD SYGNŁOWY A PROCES KOMPENSACJI

Układ sygnałowy, układy sygnałów, wg teorii I.P. Pawłowa ogół bodŸców warunkowych (sygnałów) odbieranych przez organizm i wywołujących odpowiednie reakcje (odruchy).

Pawłow wyróżnił dwa układy sygnałowe: pierwszy obejmuje ogół bodŸców pochodzących z otoczenia (np.: œwiatło, dŸwięk, przedmiot), z samego organizmu oraz reakcji przez nie spowodowanych. Na drugi składa się ogół bodŸców słownych, okreœlanych jako "sygnały sygnałów", zastępujących konkretne bodŸce otoczenia.

Drugi układ sygnałowy jest specyficznym tylko dla człowieka i umożliwia mu reagowanie na sygnały sygnałów, czyli na słowa, zastępujące naturalne bodŸce œrodowiskowe (np. człowiek reaguje nie tylko na dŸwięk dzwonka, lecz również na słowo dzwonek czyli sygnał sygnału). Drugi układ sygnałowy stanowi podłoże myœlenia abstrakcyjnego.

U niewidomych drugi układ sygnałowy rozwija się wybitnie dzięki dynamizmowi kompensacyjnemu i przystosowawczemu tych ludzi. Słowo mówione czy pisane kompensuje braki w poznaniu dziecka niewidomego, informując je o niedostępnych dla jego bezpoœredniego poznania zjawisk przyrody, stosunkach, sytuacjach, oraz zmianach zachodzących w przestrzeni i w czasie. Ponieważ brak wzroku uniemożliwia naœladownictwo, słowo jest przewodnikiem w zachowaniu się dziecka wœród ludzi w różnych sytuacjach. Słowo kompensuje nieuchwytne dla niewidomego, postrzeżenie wzrokowe w zdobywaniu wiedzy teoretycznej, w przygotowaniu do pracy, uczestniczeniu w życiu i kulturze ludzi widzących. Otrzymanie informacji słownych umożliwia zastępstwo osobistych, bezpoœrednich doznań, dotyczących właœciwoœci i zjawisk otaczającego œwiata.
Brak kontroli wzrokowej zmusza dzieci niewidome do ciągłego wysnuwania wniosków w oparciu o dochodzące wrażenia zmysłowe natury nie wzrokowej, do właœciwej interpretacji faktów, zjawisk i zdarzeń otaczającego œwiata w oparciu o doœwiadczenia dawniej zdobyte. Niewidomi posługują się językiem ludzi widzących, używają słów bogatych w treœci wzrokowe.

Jednak tylko częœci wyrazów używanych przez niewidomego ma pełne pokrycie w treœci jego wyobrażeń. To zmusza go do wypełnienia powstałej luki WYOBRAŻENIAMI ZASTĘPCZYMI czyli SUROGATOWYMI.

Słowa wyrażające treœci wzrokowe niewidomych rozumie w sobie tylko znany sposób, jakoœciowo różny od wyobrażeń ludzi widzących. Znaczenie jednak słowa, jego istota i ogólna treœć jest adekwatna do rzeczywistoœci i dlatego komunikatywna dla tych, którzy widzą i dla tych którzy nie widzą. Dzieje się tak, ponieważ mimo wielu ograniczeń wynikających z braku wzroku, dziecko niewidome pod względem intelektu jest normalne i myœli prawidłowo.

Brak wrażeń natury wzrokowej zmusza dziecko niewidome do ciągłego wnioskowania o istniejącej sytuacji z bodŸców i wrażeń słuchowych, dotykowych, kinestetycznych, węchowy, smakowych. Dokładne poznanie otaczającego dziecko œwiata przedmiotów odbywa się dzięki intensywnej myœlowej analizie, różnicowaniu, klasyfikacji, abstrahowaniu, szukaniu istotnych związków logicznych, uogólnianiu i analogii.

Sfera konfrontacji, porównywania przedmiotów, jest jednak u dzieci niewidomych bardzo zawężona w stosunku do możliwoœci widzących rówieœników.

Luki w zmysłowym doœwiadczeniu niewidomego dziecka znacznie utrudniają procesy uogólniania i systematyzacji przedmiotów.

Jedną z cech myœlenia dzieci niewidomych jest nadawanie wielu zjawiskom treœci dla nich tylko zrozumiałej. Nie są one w stanie jej wyjaœnić, gdyż słownik ludzi widzących, jakiego używają nie ma adekwatnych okreœleń. Z kolei szereg słów, którymi posługuje się dziecko niewidome, nie ma pokrycia w wyobrażeniach.

Szybkoœć myœlenia u niewidomych tłumaczy się postaciowaniem, które jest ujmowaniem form przestrzennych przez schematy uproszczone. Dotyczy to wyobrażeń słuchowych i ruchowych oraz wywoływania wyobrażeń dotykowych. Są to wyobrażenia ogólnikowe, złożone z elementów zasadniczych, uproszczone postacie przedmiotów, przebiegów i zdarzeń.

W zależnoœci od treœci i warunków tej działalnoœci kompensacyjnej odbywa się różnymi sposobami a mianowicie:

Drogą wypracowania w procesie praktycznej działalnoœci niewidomego, w oparciu o warunkowe związki, delikatnego zróżnicowania słuchowego, skórnego, ruchowego, dotykowego i innych analizatorów;

Drogą korowych pobudzeń, pochodzących z różnych analizatorów pełniących funkcję zastępczą;

Drogą stworzenia skomplikowanych, dynamicznych systemów I i II sygnałowych związków zabezpieczających wykonanie jakiejœ czynnoœci.

Główną rolę w procesie kompensacji odgrywa II układ sygnałowy. Metody i drogi kompensacji mogą być różnorodne; zmieniają się one w zależnoœci od treœci i warunków konkretnej poznawczej działalnoœci człowieka z jednej strony oraz funkcjonalnego stanu centralnego, układu nerwowego i cech osobowoœci niewidomego z drugiej.

WYOBRAŻENIA NIEWIDOMYCH

WYOBRAŻENIA SŁUCHOWE

Spełniają one szczególną funkcję zarówno w procesach kompensacyjnych jak i w całym życiu niewidomego. Ich rola może być rozpatrzona w trzech płaszczyznach:

w dziedzinie poznania - połączone z wyobrażeniami dotykowymi, kinestetycznymi i innymi - informują niewidomego o naturze, odległoœci i położeniu przedmiotów, ułatwiają w ten sposób orientację w przestrzeni

w dziedzinie mowy - pozwalają na wyuczenie się mowy i posługiwanie się nią, co ułatwia kontakt z innymi ludŸmi i umożliwia zdobycie wykształcenia, dzięki wyobrażeniom słuchowym staje się możliwe wydanie sądu o nastroju, charakterze, a nawet wyglądzie zewnętrznym innych ludzi;

w dziedzinie doznań estetycznych - pozwalają na przezywanie piękna opisów literackich, chociaż pod względem treœci utwory nie zawsze mogą być w pełni zrozumiane przez niewidomego; rytmy i dŸwięki pobudzają zainteresowania, stąd zamiłowanie niewidomego do œpiewu i muzyki.

WYOBRAŻENIA DOTYKOWE I KINESTETYCZNE

Rola, jaką speł­nia dotyk u niewidomych, różni się doœć znacznie od funkcji dotyku u widzących. Podobnie jak i słuch pełni on funkcję kompensacyjną, stąd też wyobrażenia o treœci związanej z tym zmysłem znacznie częœciej występują u niewidomych. Powstają one nie tylko dzięki doznaniom dotykowym ręki. Nierzadko niewidomi do poznania kształtu czy bu­dowy drobnych przedmiotów używają języka i warg, które u widzących tylko w wyjątkowych wypadkach służą do tego celu. W ten sposób two­rzą sobie wyobrażenia płatków drobnych kwiatków, budowy kielicha, pręcika. Posługują się językiem przy tworzeniu wyobrażeń kształtu, budowy czy materiału, z jakiego wykonano precyzyjne przedmioty itp.

Z wyobrażeniami dotykowymi łączą się kinestetyczne które ułatwiają niewidomemu orientację przestrzenną. Czas trwania ruchu mierzony liczbą kroków, umożliwia mu wytworzenie wyobrażenia przebytej drogi. Stosunki czasowe przechodzą tu w przestrzenne.

WYOBRAŻENIA ZASTĘPCZE

Osoby niewidome posługują się słowami osób widzących, znamionującymi bogactwo wrażeń o treœci wzrokowej. Zjawisko to należy tłumaczyć tym, że nie­widomi przyjęła i posługują się słownikiem ludzi widzących, używają wyrazów, pod które podkładają sobie tylko znaną treœć, a często pewne jakoœci uczuciowe natury nie wzrokowej.

W wielu przypadkach jedynie wyobrażenie wzrokowe jest adekwatną formą odtworzenia danych spostrzeżeń. Tę właœnie lukę niewidomi zapełniają wyobrażeniami zastępczymi czyli surogatowymi.

Wyobrażenia te Grzegorzewska okreœla jako substytuty psychiczne tych treœci poglądowych, które ludziom niewidzącym w zupełnoœci lub częœciowo są niedostępne, a odgrywają ważną rolę w kształtowaniu ich œwiata wyobrażeń i pojęć.

J. Hitschman nazwał wyobrażeniami surogatowymi prawie wszyst­kie treœci œwiadomoœci odpowiadające przedmiotom, których elementy poglądowe nie mogą być spostrzeżone lub bywają spostrzegane nie­kompletnie (niedokładnie).

Według Steinberga są to:

korelaty barwnoœci i jasnoœci;

te stosunki dotykowe, które są niedostępne dla niewidomego (za duże lub za małe czy zbyt odległe (przedmioty) lub w ogóle nie nada­jące się do dotykowego ujęcia ((ludzkie twarze, delikatne aparaty, ostre przedmioty).

T. Heller podzielił wyobrażenia surogatowe na dwie klasy w zależnoœci od bodŸca który je wywołał:

wyobrażenia surogatowe występujące na tle bodŸców odpowied­nich, np. wyobrażenia wzrokowe u ociemniałych; są one wprawdzie niedokładne, niepełnie, ale tej samej natury co bodziec, który je wywołuje

wyobrażenia surogatowe powstające na tle bodŸców nieodpowied­nich; są to wyobrażenia innej natury niż działający bodziec, tworzą się one np. wówczas, gdy niewidomi od urodzenia podkładają pod nazwy barw pewne wyobrażenia nie wzrokowe (kojarzenie barw z dŸwięka­mi i inne).

Pod względem treœci Heller, podobnie jak Steinberg, wyróżnia dwa rodzaje wyobrażeń zastępczych. Dotyczą one:

stosunków przestrzennych, których niewidomy nie może w spo­sób adekwatny ująć albo ujmuje z wielkim trudem;

œwiatła i barwy, których niewidomy nie może poznać w sposób
adekwatny w rzeczywistoœci.

WYOBRAŻENIA PRZEDMIOTÓW I PRZESTRZENI U NIEWIDO­MYCH.

Charakterystyczna dla niewidomych jest umiejętnoœć stereo gnostycznego ujmowania przedmiotu. Polega ona na odtwarzaniu przedmiotu jako całoœci na podstawie jednego wrażenia, które działa jako sygnał wywołujący wyobrażenie przedmiotu.

Wyobrażenia przedmiotów u niewidomych są konstrukcją uwarunkowaną wrażeniami pochodzącymi z wielu receptorów zmysłowych. Wyobrażenie na przykład kwiatu może być uwarunkowane wrażeniami wzrokowymi (barwa, kształt), węchowymi (zapach), dotykowymi (puszystoœć płatków), a nawet słuchowymi (szelest kwiatu poruszanego przez wiatr). O ile jednak ludziom widzącym naj­więcej materiału wyobrażeniowego dostarcza wzrok, to niewidomym -wrażenia dotykowe. Stąd wyobrażenia przedmiotów u niewidomych powstają dzięki dużemu wysiłkowi włożonemu w poznawanie przedmio­tów.

Stwierdzono, że w tworzeniu wyobrażeń przestrzennych u niewido­mych znacznie większą rolę aniżeli u widzących spełnia dotyk i słuch. Kontrola tych wyobrażeń wykazała, że niewidomi ujmują przestrzeń w trzech wymiarach. Im bogatsze są wyobrażenia przestrzenne niewidomego, i tym łatwiejsza staje się dla nie­go orientacja w przestrzeni. Zdajemy sobie sprawę, że jest podsta­wowy warunkiem zaradnoœci życiowej i samodzielnoœci, której tak bardzo niewidomi potrzebują.