[w:] tenże, Satyry i listy,

oprac. Zbigniew Goliński, wstęp Józef Tomasz Pokrzywniak,

wyd. 2 zm., BN I 169, 1958.

WSTĘP

1. „Bez cudzej szkody”.

• satyry cz. I - 1779 r.

• bez nazwisk (zgodnie z Naruszewiczem i Dmochowskim) kierowany motywacjami etycznymi, doktryna specyficzna dla Polski.

• utożsamiał satyrę (walczy z ogólnymi zachowaniami) z paszkwilem (wymierzony w zachowa-nia konkretne) - z punktu widzenia etyki nie ma różnicy między nimi (jest tylko etetyczna).

2. „Podściwość, pobożność, i z cnotą”.

• pokazuje negatywy - łajdactwa, oszustwa a na końcu - morał (niewspółmierne).

• odwołania do szlacheckich norm moralnych.

• nie poucza jak biskup, ale świadomie używa pierwszej osoby liczby mnogiej („my”, „bracia”), mówi o sobie, że jest wieśniakiem.

• utożsamienie autora z szerokim gronem czytelników.

• przejaw akceptacji systemu wartości szlachty.

• strategia dydaktyzmu:

• przede wszystkim zaaprobował to, co dobre (poczciwość, pobożność, cnotę).

• miał zrozumienie dla wad ludzkich, pokorę wobec innych, poczucie wspólnoty.

3. „Wiersze w rodzaju satyry”, czyli „listy poetyckie”.

• poetyckie listy - 1784 r.

• wszystkie listy - 1802 r. (po śmierci).

• zbieżność satyry i listu - 13-zgłoskowiec, ale list jest do konkretnego adresata - ton rozmo-wy, morały podobne.

• liczne analogie między tymi satyrami i listami.

• listy pogłębiają niektóre problemy satyr, np. osąd „szlacheckiego gminu” - potępienie konser-watyzmu.

4. „Broń żartu dowcipnego”. Artyzm satyr i listów.

• Dmochowski: o stylu Krasickiego „jasny, płynny i naturalny”.

• Kleiner: geometryczna, regularna składnia.

• ironia - sposób budowania artyzmu satyr, np. „Złość ukryta i jawna”, „Życie dworskie”.

• różne style: m.in. potoczny (porzekadło, codzienne związki frazeologiczne, dialogi).

5. Satyryczne arcydzieła i utwory gorsze”.

• Dawid Hopensztand dowodził, że Krasicki wraz z satyrami wkraczał w fazę kryzysu.

• Wacław Borowy i Kleiner dostrzegają w satyrach najlepsze: „Pijaństwo” i „Żona modna”.

• Krasicki chciał pouczać, ale był autorem skandalicznej „Monachomachii”, jego szybka kariera budziła zawiść, dwuznaczna postawa w czasie konfederacji barskiej, miał względy u pruskie-go władcy, Fryderyka po rozbiorze.

• czytelnicy nieufni.

• „Świat zepsuty” - przemowa do ówczesnych czytelników - każdy szlachcic czuł się obrońcą ojczyzny.

6. „Wiele jest pisarzów w tym rodzaju”. Krasicki wśród konwencyj gatunku. (rozdział jest skrótem artykułu z Pamiętnika Literackiego „Satyra prawdę mówi”).

• „Satyra prawdę mówi” - oświadczenie na początku pierwszego utworu, „Do króla”, jest efek-tem oburzenia na demoralizację.

• liczne opinie badaczy, np. Grzędzielskiej, Libery, Kostkiewiczowej, Chrzanowskiego, Woło-szyńskiego, Brodzińskiego…

• dlaczego przestawano pisać satyry?

• utrata niepodległości - odsunęły się wewnętrzne problemy.

• realizm opanował wszystkie dziedziny poezji.

• była umiarkowana, nie krytykowała podstaw ustrojowych w Polsce.

• wyczerpały się jej możliwości artystyczne.

• co doprowadziło do zepsucia świata?

• „zysk serca opanował”.

• przekonanie, że dawniej było o wiele lepiej (ważne dla satyryków).

• w każdym czasie, każdy satyryk podkreślał stereotypy:

• „wady sięgnęły szczytu”.

• z przyczyny żądzy zysku, obce wzory.

• dawne czasy to był „złoty wiek”.

• „Satyrę uczynia gatunkiem niemożliwym romantyczna koncepcja poety i romantyczne rozu-mienie zadań poezji”.

• „Świat zepsuty” - satyra programowa dla pierwszego cyklu.

• „Pochwała wieku” - satyra programowa dla drugiego cyklu.

TEKST

1. część.

• Do króla - „Satyra prawdę mówi”, „Wielbi urząd, czci króla, lecz sądzi człowieka”, zarzuty wo-bec króla - brak królewskiej krwi, Polak, 30 lat, zajmuje sie kulturą, uczony, dobry i łagodny.

• Świat zepsuty - krytyka rozwodów, „Wszędzie nierząd, rozpusta, występki szkaradne”, duchy przodków by Polaków nie poznały, nierząd ich zniszczył, burza i okręt, „A choć bezpieczniej okręt opuścić i płynąć,/ Poczciwiej być w okręcie, ocalić lub zginąć”.

• Złość ukryta i jawna - wielka liczba filutów-fircyków, „każdy wiek miał łotrów”, „Nie złoto szczęście czyni”, „a jąwszy się pracy,/ … będą szczęśliwi Polacy”.

• Szczęśliwość filutów - „jak zapłaci, tak chwali lub gani”.

• Marnotrawstwo - Wojciech stracił cały dobytek i przyjaciół.

• Oszczędność - wielki pan-lichwiarz, bogaty, bo żył skromnie i pracował.

• Pijaństwo - wczorajsi biesiadnicy narzekają na kaca, popijawa przerodziła się w kłótnię, kry-tyka alkoholu, znów się nim raczą.

• Przestroga młodemu - do Jana, zalecona ostrożność, oszuści, marnotrawcy, amanci, niepra-wa mądrość.

• Żona modna - spisana intercyza (5 punktów, każdy nieprzychylny panu młodemu, 5. dopusz-cza rozwód), kaprysy małżonki: kareta, kucharz, stangret, dom, ogród; goście, remont i ucie-czka do miasta.

• Życie dworskie - starszy, dworak Joachim, „Piotr kradł, więc Piotr złodziej” to bardzo niegrze-czne, lepiej użyć słowa „pożyczył”, wreszcie „Piotr kradł, dobrze zrobił”, plotki, pochlebstwa, szczęśliwa wieś, „Lepsze małe, lecz pewne, wieśniackie korzyści”.

• Pan niewart sługi - dobrzy panowie i sługa panem (chłop, „ale że bogaty/ Maciej szlachcic”), Marcin bity sługa, „Służy wiernie, kto kocha”.

• Gracz - opis hazardu, gracz woli zapłacić dług niż wspomóc sieroty.

• Palinodia - odwołanie zarzutów, po co satyry? „Świat poprawiać - zuchwałe rzemiosło”, od-wołanie krytyki „boś pochwały godny”.

opracowała Aleksandra Araszkiewicz

Ignacy Krasicki, Satyry cz. I,

3