M

M. Sęp-Szarzyński „Poezje” (wstęp Gruchały)

1. Młodzieniec uczony z Rusi

- Ród Szarzyńskich herbu Junosza z Mazowsza, potem z Rusi - majątek Zimna Woda pod Lwowem. Ojciec Mikołaja - Joachim Sęp Szarzyński - podstoli lwowski..

- Nauka Sępa Szarzyńskiego: Lwów, uniwersytety luterańskie w Wittenberdze i Lipsku (1565). Wędrówki naukowe: Bazylea, Zurych, Padwa, Rzym (nawrócenie na katolicyzm). Powrót do kraju - 1567.

- Związki z rodzinami: Starzechowskich i Kostków.

- 1580 - przeprowadzka spod Lwowa pod Przemyśl (wieś Wolica)

- 1581 - śmierć; pochowany w Przemyślu lub Przeworsku.

2. Odkrywanie Sępa

- Zainteresowanie Sępem u Ericha Fromma, Alberta Camusa, Sorena Kirkegaarda, Jean Paula Sartre'a

- O Sępie wspominają: Bartosz Paprocki (1584), Malcher Piotrkowita (1579), Antonin z Przemyśla (1583), Joachim Bielski (1597).

- Rytmy albo wiersze polskie - wyd. 1601 we Lwowie (51 utworów). Z kilkuset egzemplarzy przetrwał tylko jeden - w zbiorach Tytusa Działyńskiego. Odnalezione zostały w 1827 r. przez Józefa Muczkowskiego - on sporządził nowe wydanie Rytmów.

- W 1891 r. Aleksander Bruckner ogłosił odkrycie z rękopisu Zamoyskich cykl 21 erotyków i przypisał je Sępowi.

- „Nowoczesny renesans” Sępa Szarzyńskiego: połowa lat 50-tych za sprawą Giovanniego Mavera, Wiktora Weintrauba, Claude'a Backvisa - oni ugruntowali przekonanie, żeRytmy były przejawem barokowych tendencji w naszej literaturze.

- 1967 - Jan Błoński Mikołaj Sęp Szarzyński a początek polskiego baroku

- Różne reakcje: przeciwko barokowości Sępa Szarzyńskiego - J. Sokołowska, Sęp jako przedstawiciel manieryzmu lub ostatniego pokolenia renesansu polskiego.

- Czesław Hernas - we wczesnym baroku wyróżnia grupę „poetów metafizycznych” zaliczając doń, obok Grabowieckiego, S. Grochowskiego i Kaspra Twardowskiego, właśnie Mikołaja Sępa Szarzyńskiego.

- M. Zalewski Człowiek zbuntowany. O poezji M. Sępa Szarzyńskiego interpretuje Rytmy jako poezję doświadczenia metafizycznego.

- J. S. Gruchała akcentuje odniesienia M. Sępa do kerygmatu

- P. Urbański Natura i łaska w poezji polskiego baroku - odniesienia Rytmów do grupy rozważań na temat natury i łaski.

- K. Mrocewicz Polska poezja medytacyjna XVI w. - o poezji Sępa nie jako metafizycznej lecz medytacyjnej, w której tkwią korzenie sztuki rozmyślania upowszechnionej przez jezuitów metody ignacjańskiej.

3. Pytania o kanon

- 6 sonetów, 6 parafraz psalmów, 9 pieśni - ujęte w ramę kompozycyjną (kompozycja ramowa). Druga część Rytmów to Epitaphia, epigrammata, nagrobki, napisy krótkie i inne drobiazgi - tu znalazły się utwory okolicznościowe.

- Powodem, dla którego Bruckner przypisał Erotyki Sępowi Szarzyńskiemu było to, że one znajdowały się w rękopisie razem z Rytmami (jak pogodzić erotyki z religijnymi wyznaniami?)

- Analogie między Sępem a innymi poetami: Jean de Sponde (Francja), Balint Balassi (Węgry)

4. „Trudna miłość”

- Wzorce: model petrarkistowski: łzy, ukochana jaka boska istota, postacie mitologiczne, wydoskonalenie sposobów charakterystyki psychologicznej bohaterów.

- Ale Sęp także: wybiera model trudnej miłości: męki, choroby, brak wzajemności etc., rozdarcie duszy ukochanego. Włączenie konceptów w „barokowym” stylu; koncept nie tylko puentuje utwór, ale i odwraca jego sens. Tragizowanie przeżyć ponad miarę. Niepokój metafizyczny albo frasunek.

5. Kosmos i świat ludzki

- Badania nad utworami Kochanowskiego (Tren V) i Szarzyńskiego (Nagrobek Marcinowi Starzewskiemu) o śmierci dziecka, gdyż obaj stosują motyw ściętego przez ogrodnika pędu.

- Kosmologia Sępa - świat stworzony przez Stwórcę, obdarzanie upodobaniem zjawisk świetlnych (gwiazd i słońca). Tzw. „świetlna teologia” - prawdziwym słońcem jest Chrystus, którego promienie Maryja odbija niczym księżyc.

6. „Niestałe dobra”

- Marności świata są „łakome”. Sęp dla ich zobrazowania używa symbolu cienia (a światłość - atrybut Boga). Cień i jego brak formy i kształtu ukazuje złudę świata i ludzką nieporadność wobec pokus.

- Pogarda dla złudnych wartości ziemskich - w sonetach I, V oraz pieśni VIII i IX

- Ukazując dobra doczesne Sęp posługuje się figurą retoryczną, zwaną wyliczeniem.

- Nawiązania do stoicyzmu - odrzucenie niewzruszoności wobec namiętności. Przeciwstawienie złudy tego świata z pogardą, szczęśliwą wiecznością.

7. Homo meditans

- Próby określenia głównych tematów wierszy Sępa: stosunek do śmierci, tęsknota za mistycznym zjednoczeniem z Bogiem, kontrast między pokusami życia a pragnieniem szczęścia wiecznego, treści teologiczno-egzystencjalne, ukazywanie przeżyć religijnych w formie poetyckich wyznań.

- Wpływy mistyków: Jana od Krzyża, Teresy z Avila, Ludwika z Grenady, św. Ignacego.

- Święty Ignacy Loyola - umiejętność medytacji (znalezienie przedmiotu rozmyślania, ale odniesienie go do rzeczywistości pozazmysłowej, sprzyjającej poruszeniu woli i uczuć).

- Inne inspiracje: Psałterz, Księga Hioba, Księga Koheleta

8. Wobec kerygmatu

- Maksymalizm etyczny, skłonność do samooskarżeń.

- Grzeszność, ale wybawienie człowieka

9. „Odpowiednie dać rzeczy - słowo”

- zaskakiwanie czytelnika

- wieloznaczność sformułowań

- używanie słów rzadkich, niezwykłych

- wartości foniczne słów

- oksymorony („głupia mądrość”, „wojny spokoju”)

- aliteracje, paronomazje

- koncepty i paradoksy

- zaskakujące puenty

- wirtuozeria techniczna