T: Ogólne problemy polityki społecznej. Podstawowe pojęcia, cele i zadania.
Rola polityki społecznej systematycznie roœnie i to w skali ujawniania Ÿródeł kryzysu, obszaru biedy, głodu itd. Można powiedzieć, że współczesne społecz. nie mogłoby istnieć bez aktywnej poli.społ. Są kraje, które o ten zakres działalnoœci bardzo dbają (USA< UE i in.). Są też kraje, które zaniedbały lub całkowicie zaniedbały ten obszar działalnoœci. W związku z tym targane są klęskami głodu, walk bratobójczych (Ameryka Płd., Afryka i in.). Rola celowej poli.społ. stale roœnie. Ujawnia ona cały obszar obiektywnych potrzeb.
Termin pol. społ. może być pojmowany w dwojaki sposób:
- jest to sfera działalnoœci państwa i in. podmiotów publicznych oraz społ. organizacji pozarządowych, mająca na celu kształtowanie godnych warunków życia ludnoœci i poprawnych stosunków międzyludzkich. Krótko okreœla się ją czasem jako organizowanie postępu społ. W jej zakres wchodzą:
polityka ludnoœciowa i rodzinna,
polityka zatrudnienia, rynku pracy i kształcenia,
polityka dochodów i struktury wydatków,
polityka wyżywienia,
polityka mieszkaniowa,
polityka kultury,
polityka bezpieczeństwa i ochrony pracy,
polityka zabezpieczenia społecznego i ochrony zdrowia,
polityka organizacji wypoczynku i turystyki,
polityka walki z patologią społeczną,
zagadnienia prognozowania społecznego,
- jest to sfera nauki i kierunek studiów- zajmuje się ona:
definiowaniem pojęć, np. definicja ubóstwa, bezrobocia, uzależnienia,
opisywaniem rzeczywistoœci społ. i zachodzących zmian,
mierzeniem zachodzących zjawisk społ. ich dynamiki i kierunkiem studiów.
Główny przedmiot zainteresowań polityki społ.- potrzeby społ. w trzech płaszczyznach:
w płaszczyŸnie bytu- wyżywienie, mieszkanie, pomoc w przypadku zdarzeń losowych, niezdolnoœci do pracy, bezrobocia itp.,
w płaszczyŸnie pozamaterialnej- ochrona zdrowia, edukacja, usługi i działalnoœć kulturalna, rekreacja, poczucie godnoœci,
w potrzebach o char. psychospołecznym- aktywnoœć społ., satysfakcja z pracy, poczucie bezpieczeństwa.
Narzędzia realizacji polit. społ- to praktyczne sposoby i czynnoœci regulowane starannie wypracowanymi dyrektywami (np. dyrektywami prawnymi, administracyjnymi itp.), pozwalającymi na uzyskanie w sposób optymalny założonych celów polit. społ. oraz okreœlających kierunki działań.
Do narzędzi polit. społ. zaliczamy:
1. prawo i œrodki prawne- konstytucja, ustawy, umowy, konwencje międzynarodowe, zarządzenia, regulaminy itp.,
2. instytucje polit. społ.- ministerstwo pracy i polit. społ., GOPS-y, MOPS-y, Domy Dziecka, noclegownie, Domy Pomocy Społecznej,
3. organizacje krajowe i międzynarodowe- realizujące cele pomocy i opieki,
4. indywidualne aktywne formy pomocy, opieki i polit. socjalnej- rodzinne domy dziecka, adopcje itp.,
5. działalnoœć charytatywna wzmacniająca realizację celów polit. społ.- darowizny, stypendia, fundacje charytatywne, koœcioły i zakony, itp
6. informacje i poradnictwo dot. pomocy i opieki, upowszechnianie celów polit. społ., praw obywatelskich i pracowniczych i in. realizowanych przez mass media, tj. radio, tv, internet, publikacje, prasa,
7. działalnoœć badawcza problemów pomocy, opieki i realizowanych kierunków opieki polityki społ. państwa,
8. kształcenie kadr dla potrzeb polit. społ., organizacji pozarządowych, działalnoœci charytatywnej zakonów i koœciołów oraz polityki informacyjnej.
Narzędzia te tworzą zespół tych wszystkich zakresów działania, których bezpoœrednim celem jest zaspokajanie aktualnych i przyszłych potrzeb społeczeństwa w dziedzinie polityki społ.
T: "Kwesta społeczna" jako przedmiot nauki o polityce społecznej.
Pojęcie kwesta społ. wiąże się z takimi okreœleniami jak: asymetria, dezorganizacja, dysfunkcja, niewydolnoœć, zagrożenie. Te okreœlenia odzwierciedlają stan chaosu, stan nierównowagi społ., przy czym ten stan nie ma charakteru przejœciowego, lecz istnieje stale zmieniając jedynie swoje cechy i natężenie.
Każdą kwestię społ. można rozpatrywać: *w wymiarze lokalnym, * w wymiarze narodowym, *w wymiarze międzynarodowym.
Kiedy analizujemy kwestie społ. musimy brać pod uwagę 4 wymiary: 1) gospodarka- stan ekonomiczny, 2) rozwój duchowy społecz.- postawy filozoficzne- œwiatopogląd, religie, itp, 3) stan i aktywnoœć państwa w dziedzinie polit. społ., 4) kultura.
Pojęcie kwestia społ. nie jest jednoznacznie definiowane. Polski leksykon polityki społ. okreœla, że kwestia społeczna to proces społ. blokujący w szerokiej skali zaspokajanie podstawowych potrzeb społ.
J. Danecki- kwestia społ- problem o najwyższym stopniu dotkliwoœci, który generuje sytuacje krytyczne w życiu jedn. i zbiorowoœci, powodując zarazem trwałe zakłócenia w funkcjonowaniu społeczeństwa.
Do podst. kwestii społ. w polit. społ. zalicza się: bezrobocie ubóstwo (nędza), bezdomnoœć, wykluczenie, niepełnosprawnoœć, bezradnoœć, obecnie też terroryzm.
Stopnie dotkliwoœci kwestii społecznej wg 3 stopni:
I- umiarkowany II- intensywny III- krytyczny
- niedostatek - bieda - nędza
- dyskomfort mieszkaniowy - brak samodzielnego mieszkania - bezdomnoœć
- bezrobocie czasowe, - bezrobocie długotrwałe - bezrobocie chroniczne
- stygnatyzacja - marginalizacja - wykluczenie
- niepewnoœć - uzależnienie od pomocy - bezradnoœć
Teorie analizaujące kwestie społ.
W polityce społ. funkcjonują różne teorie, które wyjaœniają przyczyny powstawania kwestii społecznej. Teorie te to:
- teoria asymetrii- kwestia społ. to nic innego jak asymetria stosunków społ., która wyraża się asymetrią interesów i sił, które chcą wyrównywać nieakceptowane różnice. Asymetria interesów rodzi nowe podziały, będące pochodną interesów w sferze ekon., społ i in. Powstaje sytuacja, gdy silniejsi potrafią wyegzekwować swoje żądania kosztem słabszych, uzyskując odp. zapisu, np. w ustawach i in. prawnych rozwiązaniach. W efekcie rodzi to początek powstawania kwestii społ.
- teoria nierównoœci- jest pokrewna teorii asymetrii; głosi, że w społeczeństwach zawsze są odchylenia w położeniu społ. ludzi, jako wynik braku wykształcenia, braku œrodków finansowych, braku akceptacji społ.- to wszystko powoduje, że ludzie w swym położeniu są w sytuacji nierównoœci. Najczęœciej sa to grupy niezorganizowane. Do nich zalicza się: analfabetów, ubogich, wykluczonych, bezdomnych, które to grupy spychane są poza oficjalne ramy życia społe. (prof. Z. Bauman napisał na ten temat książkę pt. "Życie na przemiał"), a mocniejsi przechwycają korzyœci społ. kosztem ludzi upoœledzonych.
- teoria sprzecznoœci społecznych- stwierdza, że kwestie społ. wynikają z istnienia zmieniających się jakoœciowo problemów rozwoju społ. w wymiarze indyw. i grupowym. Wówczas powstają sprzecznoœci dot. odbioru wzrastającego dobrobytu społecz., sprzecznoœci między wkładem pracy a uzysknym efektem społ., sprzecznoœci między zamierzeniami a działaniami polit. społ. Obecnie nie status proletariusza jest dominujący, dominujące jest istnienie całej rzeszy ludzi ubogich, ludzi starych i bezradnych, niedołężnych i niepełnosprawnych, uzaleznionych, zmarginalizowanych i wykluczonych. W tej sytuacji państwo staje się podstawowym adresatem roszczeń i pretensji, ale też i oczekiwań społ. Jeœli te oczekiwania nie są zaspokojone po prostu powstają sprzecznoœci. W związku z tym rodzi się pyt. o model państwa- czy ma być to państwo liberalne czy ma być to państwo opiekuńcze (i w jakim zakresie?).
T: Rola rynku pracy w polityce społecznej.
rynek- pojęcie wieloznaczne, które można okreœlić przez nast. zbiór: 1. proces, 2. zbiór producentów, kupców i konsumentów, 3. wyodrębniony przedm. transakcji i wymiany, 4. miejsce dokonywania kupna i sprzedaży, 5. formy i mechanizm bezpoœr. uzgadniania tego, co, w jakiej iloœci, po jakiej cenie i in. indyw. preferencjach kupujemy (np. usługi i towar tego, co jest "jedynego").
Rynek jest weryfikatorem trafnoœci produkcji i oferowanych do sprzedaży towarów i usług. działa za pomocą "głosowania pieniędzy".
W amarykańskich podręcznikach ekonomii rynek to proces, w ramach którego kupujący i sprzedający okreœlają ceny i iloœci dóbr, które mają być kupione i sprzedane. W ramach tego procesu poszcz. uczestnicy rynku poszukują informacji mających znaczenie dla ich interesów. Ten proces rynkowy ma char. samokorygujący. Kupujący i sprzedający poddają swoje zachowania modyfikacjom na podstawie zdobywanych doœw.
Rynek jest zbiorem aktualnych i potencjalnych klientów. Jego wielkoœć zależy od liczby nabywców, jego zasięgu, popytu i podaży oraz cen, jako jego podst. elem.
Funkcje rynku:
- wyrównywanie poziomów i struktury podaży za pomocą cen równowagi- jesli ktoœ zawyży cenę tzn. że tego towaru nie sprzeda; jeœli ktoœ zaniży cenę- to upadnie;
- informowanie dostawców i nabywców o oferowanych towarach i usługach, o jego chłonnoœci;
- alokacja- przemieszczanie zasobów pracy, œrodków i kapitałów do dziedzin potrzebnych i zyskownych,
- pobudzanie przedsiębiorczoœci i innowacyjnoœci jako czynnika konkurencyjnoœci,
- weryfikowanie prawidłowych decyzji gospodarczych, usługowych i handlowych,
- motywacja pracy i wykorzystanie kapitału do działalnoœci przedsiębiorczej i Ÿródła uzyskania dochodów,
- stymulowanie powiązań lokalnych, krajowych i międzynarodowych (globalnych) do działalnoœci na wyższym poziomie.
rynek pracy- mówi się o nim jako o procesie dynamicznym w 3 wymiarach: 1. w swym stanie, 2. w przebiegu, 3. w perspektywie. Wyznaczają go uwarunkowania popytu na okr. rodzaj pracy zw. z wytwarzaniem produktów i usług, ich iloœcią i jakoœcią, skalą i perspektywą. To rynek pracy warunkuje prawidłowe kierunki kształcenia zawodowego, procesy przekwalifikowania w rozumieniu społ.
Praca czł. jest niezwykłej wagi elementem dla całoœci jego egzystencji, bo:
1. pełni rolę ekonomiczną (wytwarzanie dóbr, zapewnienie dochodu z pracy),
2. pełni rolę psychiczną (dowartoœciowuje czł., okreœla jego osobowoœć, okreœla perspektywy rozwoju i życia),
3. pełni rolę społ. (zapewnia postęp i dobrobyt społ. tworzy bezpieczeństwo, wyznacza pola wspólnego działania),
4. jest wartoœcią uniwersalną, autoteliczną, tj. tą wartoœcią, dzięki której powstają inne wartoœci,
5. stanowi podstawowy miernik wartoœci czł.,
6. jeżeli czł. wybiera swoją drogę życiową i perspektywy poza pracą i twórczoœcią w pracy, ogranicza swoją osobowoœć i godnoœć osobistą, nie jest w stanie ujawnić swojej niepowtarzalnej wartoœci.
Cechy dobrej pracy wg wszystkich nauk i dyscyplin
Dobra praca powinna:
- byc potrzebna- powinno istnieć zapotrzebowanie na nią, gdyż rynek potrzeb tworzy de facto rynek pracy,
- byc dokładna- jakoœć czynnoœci tworzy jakoœć produktu i usług,
- być oszczędna- chodzi o oszczędnoœć surowców, energii, urządzeń, a zwł. pracy czł.,
- być wydajna- dobra organizacja procesu pracy, właœciwe kwalifikacje na stanowisko pracy,
- być odpowiednio wynagradzana- zgodnie z jakoœcią pracy, kwalifikacjami, twórczym podejœciem do pracy, zapewniająca egzystencę i chęć do dalszej pracy,
- być szanowana- właœciwe stosunku międzyludzkie w miejscu pracy, właœciwe zach. do pracownika i pracodawcy,
- być wykonywana w warunkach godnych czł.- bezpieczeństwo i higiena pracy,
- rozwijać pracownika i dowartoœciowywać go- szkolenia, kompetencje, studia, staże, itp.,
- uszlachetniać naturę i społeczeństwo- ochrona œrodowiska, zachowanie norm społ.- mor., postęp cywilizacyjny.
Nowe problemy dot. pracy w okresie transformacji ustrojowej w Polsce (1989- 2005). Zmiany:
1. gospodarka rynkowa likwiduje szybko cały szereg prac niepotrzebnych, np. ukryte bezrobocie, nakładanie się zakresów obowiązków, nieuzasadnione ekon. przerosty zaludnienia itp. Gospodarka kapitalistyczno- rynkowa żyje ze stymulowania i orientowania potrzeb, a nawet ich stwarzania (rola reklamy). Produkcji towarów musi w kapitalizmie towarzyszyć "produkcja" konsumentów. Wg danych GUS w Polsce w 2005r. największe możliwoœci zatrudnienia tkwiły w usługach: hotelarstwo, gastronomia, turystyka i rekreacja, sporty rekreacyjne, handel, usługi wychowawcze, usługi socjalne wobec różnych grup wiekowych i zadań, usługi wobec osób niepełnosprawnych i inwalidów, usługi w zakresie zdrowia (w tym dział. profilaktyczna), usługi mieszkaniowe, usługi bytowe, usługi motoryzacyjne, usługi dot. kultury i estrady, produkcja półproduktów.
W wielu bogatych krajach (np. USA< stare kraje UE, Japonia) w usługach pracuje 40-80% ogółu zatrudnionych, w Polsce ten wskaŸnik roœnie: w 94r.- 12%, 95- 17%, 2004-38%.
2. konkurencja w gosdpodarce wolnorynkowej powoduje podwyższenie jakoœci pracy. Towar musi być na wysokim poziomie technicznym, starannie wykonany, niezawodny, kompatybilny (współdziałający z in. urządzeniami), nieszkodzący zdrowiu i ekologiczny, odpowiadający normom prawa konsumenckiego- jeœli ma być sprzedany. W tej sytuacji stale roœnie rola kwalifikacji pracowników.
3. gospodarka rynkowa stosunkowo najszybciej wymusza wydajnoœć pracy, która składa się z 4 elementów: a) wykorzystania czasu pracy na pracę, b) jej organizacji i sposobów zarządzania, c) komputeryzacji, gromadzenia i przetwarzania danych i ich wykorzystania w operacjach, d) automatyzacji i robotyzacji procesów pracy. Z wydajnoœcią pracy stale łączy się zapotrzebowanie na badania i wynalazki dot. nowej generacji produktów.
4. urealnienie cen w gosp. rynkowej, musi zmniejszyć się marnotrawstwo. Dot. to surowców, energii, urządzeń i maszyn, a nade wszystko czasu pracy pracownika i warunków jego pracy,
5. wynagrodzenie za pracę w systemie godp. rynkowej jest bardziej zróżnicowane. Wpływają na to: kwalifikacje, wydajnoœć pracy, dyspozycyjnoœć do pracy, inicjatywnoœć, twórczy stosunek do wykonywanej pracy. Głównym problemem w gosp. rynkowej nie są zbyt wysokie zarobki, ale zbyt niskie. W przypadku najniższych zarobków muszą być one negocjowane między pracodawcami, pracownikami i związkami zawodowymi. Temu służy w polit. społ. tzw. interwencjonizm socjalny (dot. to zasiłków, ulg, stypendiów socjalnych, dopłat do leków, mieszkań, sanatoriów, lecznictwa itp oraz pomoc i różne œwiadczenia socjlane).
6. szacunek dla pracy obejmuje pracownika i wynik jego pracy. Badania potwierdzają, że wydajnoœć pracownika wzrasta wraz z zakresem jego wolnoœci, zaufania do pracownika, dobrych stosunków w miejscu pracy, możliwoœci rozwijania twórczoœci pracownika oraz rozumienia dobra ogółu, czyli godnoœci pracownika.
7. w systemie gosp. rynkowej warunki pracy, tj. bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP) bezpoœrednio oddziaływują na rynkowe efekty procesu prcy. Pracodawca bezpoœrednio ponosi odpowiedzialnoœć za losowe lub zawinione warunki pracy i BHP (sam płaci kary lub inne zobowiązania, np. rentowe).
8. w rynkowym systemie pracy może dojœć do różnych kolizji interesów na linii pracodawca- pracownik. Należy więc przeciwdziałać różnym sytuacjom frustrującym pracownika, bo pracownik sfrustrowany jest złym pracownikiem. Frustrację można przełamać tworząc dobry klimat pracy, uznanie za solidną i terminową pracę, należy też wynagradzać solidnie i rzetelnie.
T: Promocja zatrudnienia i instytucje rynku pracy w Polsce.
Problematykę promocji zatrudnienia w Polsce reguluje Ustawa z dn. 20.04.2000r. "O promocji zatrudnienia i instytucjach pracy" (Dz. U. Nr 99, poz. 1001)
Ustawa jest zbudowana z następujących rozdziałów (problemów):
1. Przepisy ogólne.
2. Polityka rynku pracy.
3. Instytucje rynku pracy.
4. Publiczne służby zatrudnienia.
5. Ochotnicze Hufce Pracy (OHP).
6. Agencje zatrudnienia.
7. Instytucje szkoleniowe.
8. Dialog społeczny i partnerstwo na rynku pracy.
9. Rejestracja bezrobotnych i poszukujących pracy oraz formy udzielanego wsparcia.
10. Usługi rynku pracy.
11. Instrumenty rynku pracy.
12. Œwiadczenia przysługujące rolnikom zwalnianym z pracy.
13. Wspieranie regionalnych i lokalnych rynków pracy.
14. Instrumenty dot. rozwoju zasobów ludzkich.
15. Œwiadczenia dla bezrobotnych.
16. Podejmowanie przez obywateli polskich pracy za granicą, u pracodowaców zagranicznych oraz wykonywania pracy przez cudzoziemców w RP.
17. Pracownicy publicznych służb zatrudnienia.
18. Fundusz pracy.
19. Nadzór i kontrola.
20. Odpowiedzialnoœć za wykroczenia przeciwko przepisom ustawy.
21-23. Zmiany w przepisach. Przepisy przejœciowe. Przepisy końcowe.
Ustawa zawiera 152 artykuły. Okreœla obowiązki państwa w zakresie zatrudnienia:
1) w celu pełnego i produktywnego zatrudnienia,
2) w celu rozwoju zasobów ludzkich,
3) w celu osiagnięcia wysokiej jakoœci pracy,
4) w celu wzmocnienia integracji i solidarnoœci społ. w miejscu pracy.
Ustawa ma zastosowanie:
1. do obywateli Polski poszukujących i podejmujących zatrudnienie w kraju i za granicą,
2. są obywatelami państw członkowskich UE,
3. są obywatelami państw, z którymi UE zawarła umowy o swobodzie przepływu osób (np. Turcja),
4. posiadają status uchodŸcy nadany przez RP,
5. posiadają zezwolenie na osiedlenie się w RP,
6. posiadają zgodę na pobyt tolerowany w RP,
7. cudzoziemców poszukujących i podejmujących zatrudnienie lub inna pracę na terenie RP,
8. członków rodzin cudzoziemców,
9. członków rodzin obywateli polskich i cudzoziemców,
10. cudzoziemców, którym właœciwy organ udzielił zezwolenia na pracę na terytorium RP.
art. 2 pkt 2 ustawy- omawia kryteria klasyfikacji osób jako osób bezrobotnych
art. 2 pkt 2 ustawy- omawia kryteria kwalifikacji osób do grupy nielegalnie zatrudnionych lub nielegalnej innej pracy zarobkowej
art. 2 pkt 14, 15 ustawy- dot. cudzoziemców.
Instytucje rynku pracy w Polsce:
- publiczne służby zatrudnienia- organy zatrudnienia wraz z Powiatowym i Wojewódzkim Urzędem Pracy (PUP, WUP) oraz Urząd Ministra ds. Pracy,
- ochotnicze hufce pracy- państwowe jednostki wyspecjalizowane na rzecz młodziezy zagrożonej wykluczeniem społ. oraz bezrobotnych w wieku do 25r.ż.,
- agencje zatrudnienia- niepubliczne jednostki œwiadczące usługi w zakresie poœrednictwa pracy, poœrednictwa pracy za granicą, poradnictwa zawodowego, doradztwa personalnego i pracy tymczasowej,
- instytucje szkoleniowe- publiczne i niepubliczne podmioty, które prowadzą edukację pozaszkolną,
- instytucje dialogu społ.- na rynku pracy są to organizacje pracodawców i bezrobotnych zajmujące się na rynku pracy zatrudnieniem i poszukiwaniem pracy w działalnoœci związków zawodowych i organizacji pozarządowych,
- instytucje partnerstwa lokalnego- instytucje realizujące inicjatywy partnerów rynku pracy wspierane przez organy samorządu lokalnego,
- jednostki naukowo- badawcze rynku pracy, reorganizacji zawodowej, kształcenia zawodowego i ustawicznego oraz mass media w zakresie potrzeb rynku pracy.