TEOFIL LENARTOWICZ „WYBÓR POEZYJ”

Oprac. Jan Nowakowski

BIOGRAFIA:

• ur. 27 lutego 1822r. w Warszawie, zm. 3 lutego 1893r. we Florencji (zwłoki pochowane są na krakowskiej Skałce),

• wychowywał się w rodzinie o głębokich tradycjach powstaniowych, kościuszkowskich,

• rodzina często się przeprowadzała: ze wsi Ozorków do folwarku Wyrobki, następnie do Rawy Mazowieckiej, skąd rodzina przeniosła się na wieś Chrzczonowice, a potem do Głuchowka,

• uczył się w czteroletniej szkole obwodowej, po zakończeniu której rozpoczął samodzielne życie pracując w kancelariach adwokatów warszawskich,

• młody Teofil był świadkiem przemarszu wojsk zdążających pod Warszawę pod dowództwem gen. Krukowieckiego, najsilniejszym jednak przeżyciem był widok przemarszu ochotniczej formacji kosynierów,

• pierwsze zetknięcia z literaturą: czytanie dzieł Krasickiego, Śpiewy historyczne Niemcewicza, Jerozolima wyzwolona w przekł. Piotra Kochanowskiego, poezja Bohdana Zaleskiego,

• Lenartowicz samodzielnie się dokształcał: pogłębiał znajomość jęz. obcych, studiował lit. narodową i powszechną; podejmował wtedy pierwsze próby poetyckie,

• lata 1840/1841 - zbliżenie Lenartowicza do środowiska młodzieży literackiej, nawiązanie bliskiej przyjaźni z Romanem Zmorskim, który publikował jego wiersze w „Nadwiślaninie” (red. Seweryn Filleborn z pomocą R. Zmorskiego),

• uczestniczył w wielu wyprawach ideologicznych na prowincję mazowiecką, podczas jednej z nich zapoznał się i zaprzyjaźnił z rodziną Norwidów,

• wędrówki ze Zmorskim: związane ściśle z postulatem agitacji wśród chłopów Królestwa Polskiego, miały również charakter ludoznawczy, zbierał pieśni i opowieści ludowe,

• był towarzyszem niektórych wypraw Oskara Kolberga po Mazowszu i w Galicji, zwiedził wtedy Kraków i poznał Tatry, przy okazji prowadził najprawdopodobniej akcje agitacyjne wśród chłopów, które były maskowane zainteresowaniami ludoznawczymi,

• uciekł wraz ze Zmorskim i Karolem Brzozowskim z Królestwa do Wielkopolski w 1841r., w momencie rozkonspirowania organizacji spiskowej Stowarzyszenia Ludu Polskiego w Kongresówce; w sierpniu 1843r. przekroczył granicę Prus Wschodnich i skierował się do Poznania, gdzie nawiązał bliski kontakt z lewicą Komitetu Poznańskiego; Lenartowicz zbliżył się w tym okresie do Adolfa Malczewskiego, Władysława Kosińskiego oraz Jędrzeja Moraczewskiego, zimą 1843r. wrócił do Warszawy,

• życie poety przebiegało na dwóch płaszczyznach: jawności i niejawności; jawnie był urzędnikiem oraz poetą, który zdobywał coraz większy rozgłos, niejawnie zaś agitował,

• zamieszkiwał w Brukseli (zaprzyjaźnił się tam z rodziną Heltmanów, poznał Aleksandra Fredrę, zwiedził Antwerpię i pole bitwy pod Waterloo, poddał się naciskom fideistycznym) i Paryżu (dokształcał się pilnie w tamtejszych bibliotekach, odczuwał silną tęsknotę za krajem, stykał się z wieloma przedstawicielami Wielkiej Emigracji, m.in. Adamem Mickiewiczem, zaprzyjaźnił się z Bohdanem Zaleskim, pod wpływem ks. Hipolita Terleckiego zdecydował się na podróż do Watykanu),

• podróż do Rzymu wiosną 1853r. była dla Lenartowicza niesamowicie silnym przeżyciem, poeta był oczarowany pięknością przyrody Włoch,

• po powrocie do Francji zastaje go nowa sytuacja polityczna: oczekiwanie na wojnę, z którą wiązano nadzieje narodowe, Lenartowicz zgłosił się do gen. Józefa Wysockiego; w tym czasie odrzuca zupełnie towianizm uważając koncepcje Andrzeja Towiańskiego za mętne,

• przeprowadzka do Rzymu jesienią 1855r. - towarzyszy temu głębokie przygnębienie spowodowane zbliżającym się końcem wojny wschodniej, bezskuteczność działań zmierzających do podjęcia sprawy polskiej, walki polityczne oraz dramatyczny epilog interwencji Mickiewicza w obozach wojskowych w Turcji; w Rzymie tłumaczył fragmenty Piekła Dantego,

przestaje pisać (co zdarzało mu się w czasie jakiejś depresji itp.),

utrzymuje się z lekcji, wygłasza prelekcje interpretując Marię Malczewskiego i Irydiona ,

wzrasta w nim poczucie skłócenia ze światem, niechęć do rzeczywistości,

• 1856r. - odbywa wędrówkę po Włoszech, zwiedza Asyż, Kortonę, Arezzo, miejsce zwycięstwa Hannibala nad Rzymem nad Jeziorem Trazymeńskim, Florencję; wzrosło jego zainteresowanie kulturą antyczną

• widok rzeźby gladiatora stał się dla niego impulsem do stworzenia poematu Gladiatorowie, wyd. w 1857r., wpadł w długotrwałą depresję spowodowaną zarzutami o brak godności narodowej,

• w 1860r. przeprowadził się z Rzymu do Florencji, zaręczył się z Zofią Szymanowską (przyrodnią siostrą Celiny Szymanowskiej, żony Mickiewicza), z którą po pewnym czasie wziął ślub; prawdziwie romantyczne uczucie łączyło go z Włoszką, Adelaidą Visconti (tylko na odległość;) ),

• Lenartowicz szukał w krajowej prasie swoich utworów, jakiegokolwiek zainteresowania jego twórczością, ale spotykał się z milczeniem lub zdawkowymi pochwałami,

• 7 lipca 1870 r. umarła Zofia, Lenartowicz bardzo ciężko przeżył ten cios i zawiesił w związku z tym pracę poetycką,

• ostatnim wielkim wystąpieniem poety były wykłady bolońskie, które spotkały się z entuzjastycznym przyjęciem.

TWÓRCZOŚĆ:

• wyróżnia się dwa zasadnicze okresy:

1. od pierwszych prób poetyckich do lat 1870-1872: szczególne znaczenie mają w tych latach wiosna ludów (1848/1849) oraz powstanie styczniowe (1863/1864)

2. od tego czasu do śmierci poety.

• lata 1841-1848 zwane są latami warszawskimi; drukował wtedy w „Nadwiślaninie” Filleborna i Zmorskiego oraz „Przeglądzie Warszawskim” Skimborowicza; były to Jaskółka, Wieczór, Moje strony, Obraz po burzy, Galary; utwory drukowane w l. 1842-1844 są świadectwem zbliżenia do środowiska „cyganerii”, widoczne wpływy poezji Zmorskiego,

• kreślił w utworach nastrojowe obrazki krajobrazu mazowieckiego, dbał o realizm szczegółów, utwory te były przesiąknięte nastrojem elegijnym i sentymentalnym, były wytworem umiłowania przyrody, tęsknoty za wsią i młodością, odpowiadały antyurbanistycznym nastrojom „cyganerii”,

• oryginalne formy wersyfikacyjne oparte na wzorze ludowym, pojawienie się sylabotonizmu, przełamanie tradycyjnego sylabizmu (np. Galary),

• inne utwory były wyrazem pogłębiającej się negacji rzeczywistości, buntu przeciw złu społecznych stosunków współczesności (np. Szatan),

• koncepcja filozoficzna świata zbliżona do Schillerowskiej: oparta na stwierdzeniu rozbieżności między ideą a bytem, na przekonaniu o zasadniczej niemożności realizacji dobra i piękna w złej i odrażającej rzeczywistości,

• program pozytywnej, twórczej roli społecznej poezji: typowe dla romantyzmu przekonanie o wyjątkowej pozycji i roli wielkich jednostek twórczych (np. Pomniki),

• ponieważ był zaangażowany ideowo-politycznie, w jego poezji właściwe treści ideowe są przeważnie „zaszyfrowane” (m.in. przez cenzurę), przysłonięte metaforycznym lub alegorycznym ujęciem formalnym,

• charakter patriotyczny wierszy, wyrażały ideologię narodowego powstania: program wojny ludowej, którego siłą miały stać się masy chłopskie (Lenartowicz w ogóle uważał, że bez powstania chłopskiego nie może dojść do żadnego zrywu narodowowyzwoleńczego), np. Mazur, Kowale,

• stylizacje na klechdy i podania, np. Złota kaczka, Strzelec,

wtopienie wątków legendowych w ramy realistycznej narracji i konkretnego opisu, np. Strzelec,

motywy baśniowo-legendowe,

najciekawsze utwory to: Tęsknota z 1843r., Piosnka, Chłopak, Kalina, Dwa dęby, Anioł i dziewczyna,

• inspiracja twórczością Jana Kochanowskiego: afirmacja piękna przyrody, Lenartowicz uczy się na wzorze poezji polskiego renesansu; pieśń ludowa i poezja czarnoleska oddziaływały na jego twórczość, która skierowała się ku prostocie, oszczędności słowa, uszlachetnieniu postaci liryzmu,

• motywy antyczne: Laokoon, Wiersz do poezji,

• poruszał problematykę powstańczą: Branki,

• próby twórczości dramatycznej były bardzo słabe, najlepszy dramat to Tyrteusz, ale reszta jest kiepska,

• podejmował również próby epickie: chciał stworzyć własny styl epiki ludowej,

próby epickie Lenartowicza skupiały się dokoła 4 epok: początków dziejów Polski, feudalnego średniowiecza, okresu renesansu i XVII w. (czasy Sobieskiego)

poematy epickie zostały wydane w 1869r. w zbiorze Ze starych zbroic, w skład tego zbioru nie weszła Wanda, najważniejszy jego utwór epicki,

WIERSZE:

Ballada:

• odwołania do mickiewiczowskich Lilij, wchłonięcie jego sposobu transpozycji i dopełnienia ballady ludowej i samodzielnie utworzył oryginalny wariant interpretacyjny źródłowego motywu,

• parafraza, która jest jakby wariacją poetycką na podstawie motywów ludowych,

Do *** :

• utwór zadedykowany Cyprianowi Kamilowi Norwidowi,

• skrótowy i aluzyjny styl niedomówień, zbliżający do poetyki Norwidowej,

• aluzje do podróży Norwida, jego uwag pod adresem Lenartowicza,

• prawdopodobnie wiersz ten powstał w odpowiedzi na wiersz Norwida Teofil,

• kontrast między poezją Lenartowicza i Norwida: Norwid głosił poezję „rzeczy ludzkiej” i „obowiązku”, zaś w poezji Lenartowicza widział głównie poezję „natury” i „wzruszenia”,

• aluzje do uwag niechętnej krytyki o „lekkości” poezji Lenartowicza (Norwid stanął wtedy po jego stronie),

• Norwid polemizował z Lenartowiczem poprzez utwory,

Dwaj towiańszczycy:

• utwór ten jest skutkiem sprzecznych uczuć Lenartowicza związanych ze światopoglądem poety: nie umie pojąć i odczuć Komuny Paryskiej, przejawia do niej niechęć, z drugiej jednak strony, oburza go okrucieństwo reakcyjnego burżuazyjnego reżimu Thiersa,

• dostrzeżenie tragizmu stoczonej w Paryżu wielkiej bitwy klasowej,

Galary:

• jeden z pierwszych drukowanych utworów, zapowiedź rozwoju charakterystycznych motywów twórczości Lenartowicza,

• tematyka ludowa,

• jeden z najlepszych utworów młodzieńczych poety,

• podejmują rzadki w tradycyjnej poezji literackiej anapestyczny tok wiersza,

• przełamanie sylabizmu na rzecz sylabotonizmu, w związku z występującym „podtekstem” muzycznym - ze śpiewem flisaków z przenikającym cały wiersz rytmem tanecznym (mazurowym),

Jak nie jęknąć, kiedy boli:

• wiersz ten jest wyrazem stanowiska poety w sprawie idei niepodległościowych, (łączył program walki narodowowyzwoleńczej z perspektywą przejęcia przez masy chłopskie inicjatywy niepodległościowej, widział w uchodźstwie upływ krwi narodu, oskarżał ziemiaństwo o obłudę i fałsz ich żalów „patriotycznych” związanych z opuszczaniem ojczyzny przez chłopów, bo wg poety to właśnie klasy posiadające wyrzekają się wolnej ojczyzny i realizują politykę ugody z zaborcami)

• utwór powstał w l. 80-tych XIX wieku i świadczy o silnej pasji ideowej poety,

• w utworze widoczne w swej funkcji reminiscencje rewolucyjnej poezji Gustawa Ehrenberga i Ryszarda Berwińskiego,

• akcentowane aluzje do udziału chłopów-żołnierzy („wiarusów”) w walkach narodowowyzwoleńczych,

• podmiotem lirycznym tego wiersza-pamfletu był chłop, jako oskarżyciel „panów”.

Jak to na Mazowszu:

• opis przyrody na Mazowszu, tematyka sielsko-mazowiecka,

• wyraz żalu, że na tych ziemiach zamieszkują „Moskale”, w drugiej części utworu obraz Mazowsza zniszczonego przez Moskali,

• obrazy chłopskiego życia wtopione w krajobraz, który je obejmuje, zamyka,

• charakterystyczne elementy tego krajobrazu to flisacka łódź, pastwisko z pługiem, las i bór,

• często w tego typu wierszach występowały „obrazy osłuchowe”, w Jak to na Mazowszu „słychać” śpiewy i śmiech flisaków, śmiech dziewczyny, szum wiatru i lasów,

Jan Kochanowski:

• reminiscencje z utworów Kochanowskiego: z fraszki Do gór i lasów i parafraza Na lipę,

• wiersz jest świadectwem głębokiego przeżycia i przykładem artystycznego przetworzenia poezji Mistrza z Czarnolasu,

• wiersz ten prawdopodobnie powstał na skutek odwiedzin Czarnolasu podczas jednej z wędrówek Lenartowicza,

• Lenartowicz studiował poezję Jana Kochanowskiego, znajdował pokrewieństwo z własną afirmacją przyrody i odczuwał urok utworów chwalących piękno ziemi rodzinnej,

Kalina:

• utwór ten zyskał największy rozgłos, pierwsze doskonałe dzieło poety,

• miłość ojczystej przyrody skojarzyła się w tym dziele z miłością ludu,

• wyraz serdecznego współczucia dla chłopskiej niewoli, „sieroctwa ludu”,

• Lenartowicz uczynił z rodzimej przyrody jedyną powiernicę i wierną strażniczkę chłopskiej doli,

• utwór nasycony głębokim liryzmem, odznacza się wyjątkową oszczędnością ekspresji, przemawia wyłącznie wymową obrazów i zwięzłej, lakonicznej narracji, bez dodatkowego komentarza autorskiego,

• poeta osiągnął w Kalinie doskonałość warsztatu poetyckiego,

• artyzm Kaliny korzysta z wzoru najszlachetniejszych pieśni ludowych, zwłaszcza zaś z typowego dla ludowej poetyki paralelizmu, komentującego sprawy ludzkie przez odwołanie się do analogii ze zjawiskiem natury,

Moje strony:

• jeden z najwcześniejszych utworów Lenartowicza,

• elementy autobiograficzne (dzieciństwo),

• motywy krajobrazowe,

• wyraźnie indywidualny charakter wiersza, odznaczający się świeżością, odpowiadającą szczerości przeżycia,

• ojczyzna przedstawiona jako doskonale znane miejsce, rodzime, kraina piękna, doskonała, przewyższająca inne, ziemia ukochana sercem, wytęskniona, strzeżona w duszy i pamięci, kraina lat dziecinnych,

Na kolumnę Wandomską w Paryżu:

• wyraz ideologii poety: sprzeciw wobec dyktatury cesarskiej, odczuwa niedolę proletariatu, solidaryzuje się z protestem ludowym przeciw dyktaturze burżuazji,

• wiersz jako interpretacja dziejów powstawania dyktatury wbrew ludowi,

• utwór ten wykazuje wiele zbieżności z Paryżem J. Słowackiego,

• aluzje historyczne do kampanii Bonapartego,

Orzeł w zamku Salei:

• wyraz nostalgii za krajem ojczystym,

• elementy autobiografii (wyjazd do Włoszech),

• orzeł być może jest motywem polskości, „mocarz szerokiego lotu” zestawiony z kurami i gołębiami,

• orzeł jako zwiastun wolności i niepodległości,

Śpiew na cześć 25 lutego 1861 r. w Warszawie:

• 25.02.1861r. odbyła się w Warszawie manifestacja patriotyczna (w rocznicę bitwy pod Grochowem), gdy manifestanci ruszyli stronę Zamku, doszło do krwawego starcia z żandarmerią; był to okres masowych wystąpień mieszkańców Warszawy, poprzedzających wybuch powstania styczniowego (wiersz powstał 3.03.1861r),

• Lenartowicz podjął w tym utworze znaną w literaturze romantycznej metaforę ideową o śmierci i zmartwychwstaniu Polski, manifestacja w Warszawie była dla poety znakiem „powrotu do życia” narodu, nawiązując do biblijnej opowieści o zmartwychwstaniu Łazarza,

• aluzje do poruszenia w prasie i opinii europejskiej na wiadomość o manifestacjach w Warszawie oraz do objawów oporu wojskowych rosyjskich wobec rozkazu strzelania do manifestujących,

• w wiersz wpleciony obraz biblijny z Psalmu 42,

• patetyzm świadczący o czujnym reagowaniu poety na ruchy mas ludowych, z którymi wiązał ogromne korzyści dla narodu polskiego w przyszłości, przez co utwór nasycony jest optymizmem,

Tasso:

• wyraz umiłowania dla Jerozolimy wyzwolonej Tassa,

• w wierszu podmiot liryczny spotyka pastucha, który czyta Jerozolimę wyzwoloną (Lenartowicz spotykał się z sytuacjami, kiedy spacerując po włoskich łąkach natykał się na pasterzy recytujących Tassa),

• podmiot pyta retorycznie, czy nad Wisłą lub Wartą Polacy będą czytać Pana Tadeusza,

Złoty kubek:

• dawniej utwór ten uważano za literaturę dla dzieci,

• w utworze tym, opartym na staropolskiej kolędzie, biedne dziecko, sierota, prosi „Złotniczeńka” o zrobienie złotego kubka ze złotych jabłek, które spadły ze złotej jabłoni, prosi, aby na kubku przedstawił wizerunek swojej matki,

• w osobie złotnika niektórzy dostrzegają samego Boga, który spełnia życzenie ubogiej sieroty, namalował na nim wszystko, co dawało samotnemu, nieszczęśliwemu dziecku poczucie bezpieczeństwa,

• dzięki wykorzystaniu ludowej pieśni poeta stworzył „atmosferę cudowności”.

7