Miłośnictwo języka w dziejach polszczyzny

Zenon Klemensiewicz

1. Dwojaki stosunek do języka

a) praktyczny

b) przedmiot obserwacji, świadomych starań i zamierzeń

2. Wyznawcy i rzecznicy idei miłości języka (historycznie poświadczeni)

1. Jakub syn Parkosza (prof. i 3-krotny rektor UJ)

• ok. 1440 r. traktat o ortografii - cel: inne narody mogą spisywać swoje dzieje we własnym języku co chroni je przed różnymi błędami

W tradycji średniowiecznej panował kult łaciny, jednakże próbowano się temu przeciwstawić

2. Krzysztof Warszewicki (kanclerz koronny)

• 1518r. - został powitany przez Uniwersytet Krakowski mową łacińską, ten natomiast odpowiedział im w języku polskim: Ja jako Polak a więcej w polskiej rzeczy niż w łacińskiej zwyczajny...

3. Mikołaj Rej

• Zwierzyniec - A niechaj narodowie wżdy postronni znają, Iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają

Niektóre próby używania języka polskiego uważano za niestosowne np.:

4. Maciejowski (biskup)

• nad trumną Zygmunta Starego wygłosił kazanie po polsku

5. Piotr Myszkowski

• 1549 r. został oddelegowany do powitania pary królewskiej, a dokładnie samego Zygmunta Augusta po łacinie, a ten oprócz tego zwrócił się do Barbary po polsku ( na szczęście powitanie się spodobało ;)

Do zasłużonych starających się podnieść rangę języka polskiego należą niewątpliwie:

6. Zygmunt August

• za jego czasów wzrosła liczba ksiąg w języku polskim

• wprowadził język polski do obrad sejmowych

7. Łukasz Górnicki (bronił czystości mowy przed „wydważaniem” i podnosi język polski do rangi języków klasycznych)

W XVII w. znów na arenę wkracza łacina, gdyż humanistyczna wizja zakłada, że to co dostojne, ważne dla rozumu musi być napisane w tym właśnie języku. W obronie stają:

8. Andrzej Maksymilian Fredro (mówca)

9. Grzegorz Knapski (słownikarz)

10. Wojciech Kojałowicz

11. Łukasz Opaliński

12. Wacław Potocki

13. Stanisław Herakliusz Lubomirski

14. Wojciech Dębołęcki (ksiądz, etymolog)

• uważał, że najstarszym językiem ludzkim jest UWAGA! „słowieński”, a to prawie polski (najstarożytniejszy język Adama i Ewy) i to w nim można znaleźć wyjaśnienie pierwotnych znaczeń różnych wyrazów :D

W XVIII w. wyróżnić należy następujących obrońców języka polskiego:

15. Stanisław Konarski (ksiądz)

• pomimo starań obrony języka polskiego wprowadził do szkół pijarskich nowe zagrożenie w postaci języka francuskiego

16. Adam Naruszewicz

• żali się, że Polacy potrafią gadać w ojczystym języku natomiast dużo gorzej jest z pisaniem i mówieniem

U schyłku XVIII w. następuje katastrofa polityczna, wtedy też język ojczysty zaczyna nabierać nowego znaczenia. Staje się najcenniejszym dobrem kulturalnym, przedmiotem wzmożonej miłości i opieki

17. Towarzystwo Przyjaciół Nauk (ośrodek propagandy)

• zamierzają zachować godność języka ojczystego wzięta od przodków, ale również wzbogacić go i przekazać potomnym

18. Hugo Kołłątaj

• 1808 r. Uwagi nad teraźniejszym położeniem... - język narodowy to jedyny skarb, który w tej sytuacji politycznej dał się uratować

19. Adam Kazimierz Czartoryski

• 1801r. Myśli o pismach polskich - język polski służy nie tylko do wyrażania myśli wyniosłych i silnych, ale również do subtelnego wyrażania uczuć

20. Julian Ursyn Niemcewicz

• 1809 r. w odezwie zawiera informację, że w mowie ojczystej zapisana jest pamięć dawnego jestestwa, a także wyraża życzenie przywrócenia jej dawnej świetności oraz ubogacania jej

21. Tadeusz Czacki

• 16.07.1812r. w przemówienie w liceum mówi, ze ten, kto lekceważy swoją mowę, ten jest cudzoziemcem na własnej ziemi

22. Jan Śniadecki (astronom, matematyk, znawca j. polskiego)

• 1814r. O języku polskim - rozprawa o czystości języka

• 1781r. jako 26-latek gdy rozpoczynał wykłady w Akademii Krakowskiej, przemawiał po polsku wbrew dotychczasowej tradycji

23. Jędrzej Śniadecki (brat Jana)

• przechadzając się po Wilnie czyta potworne językowo napisy i nabija się z nich w „Wiadomościach Brukowych”

24. Onufry Kopczyński (ksiądz, autor Gramatyki polskiej)

• 1816r. dostał od Stanisława Potockiego - ministra oświecenia - złoty medal: „Za Gramatykę polskiego języka - Ziomkowie. 1816”

25. Samuel Bogumił Linde (słownikarz)

• uważa, że największą przysługę językowi robi ten, kto zebrawszy go w jedno, przekazuje potomności

26. Kazimierz Brodziński

• 1818r. Żal za językiem polskim - wiersz

27. Klementyna Hoffmanowa (jedyna kobieta w tym tekście)

• domagała się nauki mowy ojczystej (w mowie i piśmie) od najwcześniejszego dzieciństwa

• w „Rozrywkach dla Dzieci” zamieściła rozprawki o używaniu języka z wypisami autorów staropolskich (strach się bać ;p)

28. Franciszek Morawski

• Mowa polska - w wierszu ubolewa nad jej zaniedbaniem i upomina społeczeństwo

• 1829r. List do romantyków - pisze o zaniedbaniu czystości języka

29. Kajetan Koźmian (najbardziej zacietrzewiony, uparty i ciasny bojownik czystości języka, wierzył, że może prześcignąć wzory francuskie i łacińskie - zresztą bezskutecznie)

• 1827r. w liście do Morawskiego krytykuje Sonety Mickiewicza - czyt. cyt. s. 13

30. Józef Mroziński (pierwszy gramatyk historyczny górujący nad Kopczyńskim, dał zarys gramatyki polskiej)

31. Krzysztof Celestyn Mrongowiusz (nauczyciel - kapłan, autor czytanek, słownika i gramatyki polskiej, w pierwszej poł. XIX w. działał w Królewcu i Gdańsku)

• głosił, że mowa polska jest piękniejsza i cudowniejsza niż j. francuski i niemiecki, dlatego nie powinien się jej człowiek wstydzić

32. Stanisław Koźmian (syn Kajetana)

• lata '50 XIX w. Mowa polska - wiersz

33. Karol Libelt

• 1844r. O miłości ojczyzny - „Narodowość jest sercem, język jest krwią ojczyste ciało narodu opływającą... Wytocz z człowieka krew, a ubiegnie z nią i życie jego, - wytocz z narodu język, a ubiegnie z nim żywot jego. Naród żyje, dopóki język jego żyje, bez języka narodowego nie ma narodu... Mowa jest obrazem myśli i uczuć człowieka; język jest obrazem uczuć i myśli narodu... Po stanie języka można orzec o zdrowiu lub słabości narodu...[...] A ci, co obojętni są na język ojczysty, są jak poganie obojętni na światło ewangeliczne; ci zaś, co pogardzają i poniewierają nim, a nawet zatracają go w dzieciach swoich, są jak okrutni prześladowcy pierwszych wieków... [...]”

34. Akademia Umiejętności (powstała w 1873r. w Krakowie - opiekunka polskiej nauki)

W drugiej poł. XIX w. zaczyna się walka z błędami językowymi:

35. Henryk Suchecki (prof. UJ, autor podręczników gramatycznych)

• wykłady O błędach w polszczyźnie potocznych

36. Fryderyk Skobel (prof. medycyny UJ)

• O skażeniu języka polskiego w dziennikach i w mowie potocznej osobliwie w Galicji - praca w trzech wydaniach 1870-72

37. Walicki

38. Szczerbowicz

39. Krasnowolski

40. Peschke

41. Król

42. Aleksander Brückner

• 1917r. Walka o język - tępi niepotrzebne zapożyczenia i oświetla je ze stanowiska historycznego

43. Adam Antoni Kryński

• na łamach prasy zabiera głos doradczy w sprawach wątpliwości językowych

• uczestniczy w komisjach

• Jak nie należy mówić po polsku? - zbiór artykułów

44. Artur Passendorfer

• 1933r. Poradnik gramatyczny (razem z Henrykiem Gaertnerem) - porusza ponad 160 zagadnień

45. Stanisław Szober

• artykuły i rozprawki w „Języku Polskim”, „Poradniku Językowym” i „Kurierze Warszawskim”

• 1937r. Na straży języka - zbiór artykułów

• 1937r. Słownik ortoepiczny: Jak mówić i pisać po polsku

46. Roman Zawiliński

• Nasz język ojczysty w przeszłości i teraźniejszości

• redaktor miesięcznika krakowskiego „Poradnik Językowy” (1901r.) - pismo realizuje cele popularne, pomaga praktycznie

(1913r.) - przekształciło się w popularnonaukowe

(1919r. - 22r.; 1925-39r.) - wznowienie w pierwotnej formie poradnika

• udzielający się w nim poloniści: Czubek, Danysz, Magiera, Nitsch, Passendorfer, Rudnicki, Stein, Ułaszyn

47. Stefan Żeromski

• 1923r. Snobizm i postęp

• 1918r. Projekt Akademii Literatury Polskiej - na pierwszym miejscu wymienia sprawę czystości i piękności języka; projekt urzeczywistniono w 1933r.

48. Zdzisław Dębicki

• 1922r. Podstawy kultury narodowej - czyt. cyt. s. 17

49. Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego (1920r. Krk - Nitsch, Gawroński, Rozwadowski) - zbyt teoretyczny i naukowy

50. Towarzystwo Krzewienia Poprawności i Kultury Języka Polskiego (1930r. W-wa - Kryński, Szober, Doroszewski)

1