Przyk³ady architektury wczesnobizantyñskiej:

• Konstantynopol (obecny Stambu³):

• koœció³ Hagia Sofia

• koœció³ œw. Jana Chrzciciela w klasztorze Studios - ufundowany w 463 r. przez senatora Studiusa. Zbudowany na planie bazyliki o skróconych nawach. Nad nawami bocznymi posiada³ wykonstruowane empory otwarte w kierunku nawy g³ównej. Zachowany jako ruina.

• koœció³ Hagia Eirene (koœció³ Bo¿ego Pokoju) - zbudowany zosta³ na miejscu pierwszej katedry Konstantynopola. Budowê rozpoczêto w 532 r., po po¿arze, który zniszczy³ wczeœniejsz¹ œwi¹tyniê. Kolejne naprawy i przebudowy mia³y miejsce w 564 (po nastêpnym po¿arze) i 738 po zniszczeniach spowodowanych trzêsieniem ziemi. Zbudowany jako bazylika kopu³owa. Szeroka nawa g³ówna podzielona jest na dwie czêœci arkad¹. Ka¿da z czêœci nawy przesklepiona zosta³a kopu³¹ opart¹ na pendentywach. Kopu³¹ wschodnia, skonstruowana na planie ko³a, opiera siê na wysokim bêbnie oœwietlaj¹cym wnêtrze bazyliki szeregiem okien. Nad zachodni¹ czêœci¹ zbudowano kopu³ê na planie owalu. Od zewn¹trz czêœciowo zas³oniêta œcianami bêbna, jest znacznie ni¿sza od kulistej kopu³y wschodniej. Nawê g³ówn¹ koñczy przesklepiona absyda. Elewacjê od strony absydy flankuj¹ dwie klatki schodowe umo¿liwiaj¹ce wejœcie na empory zbudowane powy¿ej naw bocznych. Empory s¹ przykryte sklepieniami kolebkowymi a nawy boczne sklepieniami krzy¿owymi.

• koœció³ œw. Aposto³ów - pocz¹tkowo zbudowany na planie krzy¿a jako mauzoleum Konstantyna Wielkiego. Na przeciêciu siê ramion ustawiono sarkofag cesarza. Justynian, w latach 536-550 rozbudowa³ budowlê wyd³u¿aj¹c nawê wejœciow¹. Nad nawami skonstruowano cztery mniejsze kopu³y a nad przeciêciem siê ramion krzy¿a pi¹t¹ najwy¿sz¹, wspart¹ na bêbnie z oknami oœwietlaj¹cymi wnêtrze koœcio³a. Koœció³ nie dotrwa³ do naszych czasów. W XVIII wieku w miejscu, gdzie sta³ koœció³ œw. Aposto³ów zbudowany zosta³ meczet. Na planie tego koœcio³a wzorowano bazylikê œw. Marka w Wenecji.

• podziemne cysterny na wodê: Cysterna bazyliki, Cysterna Filoksenosa, Cysterna Teodozjusza

• fragmenty murów obronnych

• Saloniki - koœció³ œw. Demetriusza - zbudowany w V wieku jako piêcionawowa bazylika z transeptem. Nawê g³ówn¹ koñczy przesklepiona absyda. Dach bazyliki zosta³ skonstruowany w postaci odkrytej wiêŸby dachowej. Fasadê zamykaj¹ dwie wie¿e obejmuj¹ce narteks. W VII wieku zosta³a przebudowana, lecz nie znany jest zakres wprowadzonych wówczas zmian. Œciany wykonane zosta³y z ceg³y ³¹czonej z blokami kamiennymi. Okna od góry zamykaj¹ ceglane arkady. Koœció³ zosta³ zrekonstruowany po po¿arze z 1917 r., który zniszczy³ po³owê bazyliki.

• Rawenna

• Bazylika Sant'Apollinare Nuovo

• koœció³ San Vitale

• baptysteria Ortodoksów i Arian

Przyk³ady budowli powsta³ych w okresie œrednio i póŸnobizantyñskim:

• Konstantynopol (obecny Stambu³):

• rozbudowa pa³acu cesarskiego

• Koœció³ œw. Teodora, zbudowany na prze³omie XI-XII wieku na planie krzy¿a wpisanego w kwadrat, powiêkszony o dodatkowy narteks zewnêtrzny przykryty trzema kopu³ami w XIV wieku. Po zajêciu Konstantynopola zamieniony na meczet, dobudowano minaret.

• Koœció³ Nea Ekklesia, wybudowany w 880 roku za panowania cesarza Bazylego I.

• Klasztor Peribleptu, wybudowany oko³o roku 1030 za panowania cesarza Romana III.

• koœció³ Zbawiciela na Chorze. Zbudowany w XII wieku na miejscu wczeœniejszego koœcio³a z IV wieku. Budowla na planie krzy¿a greckiego z kopu³¹ na skrzy¿owaniu ramion (istniej¹ca kopu³a pochodzi z czasów tureckich). Do absydy przylegaj¹ dwie niewielkie nawy na planie kwadratu przesklepione ma³ymi kopu³ami. Poprzedza do narteks wewnêtrzny z dwoma kopu³ami nad skrajnymi przês³ami. Koœció³ zosta³ powiêkszony na pocz¹tku XIV wieku o zewnêtrzny narteks i kaplicê grobow¹ (Pareklezjon) Teodora Metochitesa, urzêdnika dworu cesarskiego. Z tego okresu pochodz¹ te¿ mozaiki ze scenami z ¿ycia Chrystusa i Marii w kopu³ach narteksu.

• Ateny - koœció³ œw. Aposto³ów (ok. 1000 r.) i Kapnikarea (1060-1070), zbudowane na planie krzy¿a wpisanego z jedn¹, oœmioboczn¹ kopu³¹ nad skrzy¿owaniem naw. Oœmioboczny bêben przecinaj¹ w¹skie okna obramowane arkadami z pó³kolumienkami w naro¿ach na po³¹czeniu œcian. Elementem dekoracyjnym œcian s¹ pasy cegie³ pomiêdzy ciosami kamiennymi tworz¹ce zró¿nicowanie kolorystyczne.

• Saloniki - koœció³ Hagia Sophia, zbudowany w VIII wieku, na planie krzy¿a wpisanego. Nawa œrodkowa i nawy naro¿na przekryte zasta³y kopu³ami, nawy w ramionach krzy¿a sklepieniami kolebkowymi. Koœció³ poprzedza³ narteks.