Generatywna gramatyka transformacyjna

Badanie naukowe nie polega na opisie danych, lecz na konstruowaniu abstrakcyjnych modeli hipotetyczno-dedukcyjnych.
Hipotetyczno-dedukcyjnym modelem w badaniach Noama Chomsky'ego jest gramatyka uniwersalna

Idealizacje w gramatyce generatywnej Chomsky'ego:

Podstawowe własności gramatyki generatywnej

Podstawowe własności gramatyki generatywnej

Język jest przede wszystkim narzędziem myślenia i wyrażania myśli, a nie narzędziem komunikacji

Ewolucja programu badawczego
Noama Chomsky'ego - faza 1
(Syntactic Structures 1957)

Składniki lingwistyki:


Ewolucja programu badawczego
Noama Chomsky'ego - faza 1
Składniki lingwistyki:

Ewolucja programu badawczego
Noama Chomsky'ego - faza 1
Składniki lingwistyki:

Ewolucja programu badawczego
Noama Chomsky'ego - faza 1

Gramatyka generatywna = wiedza językowa w postaci formalnego modelu wytwarzania wszystkich możliwych, a nie tylko obserwowanych, zdań gramatycznych danego języka, przy czym zdanie gramatyczne nie musi być sensowne semantycznie, np.

Bezbarwne zielone idee śpią szalenie

Ewolucja programu badawczego
Noama Chomsky'ego - faza 1

Przebieg generowania = system reguł czyli następujących po sobie w określonej kolejności operacji, przedstawiających przejście od jednego schematu wyjściowego zdania prostego do wszystkich zdań gramatycznych tego języka

Ewolucja programu badawczego
Noama Chomsky'ego - faza 1

Pierwsza gramatyka generatywna

(zaproponowana w Syntactic Structures)

składała się z 3 członów:

Ewolucja programu badawczego
Noama Chomsky'ego - faza 1

Gramatyka struktur frazowych wywodzi się z gramatyki dystrybucyjnej, opiera się na analizie IC (immediate constituents) = składników bezpośrednich, w której każde wyrażenie dzielone jest każdorazowo na dwa maksymalne segmenty (frazy), te znów na dwa segmenty itd.

Ewolucja programu badawczego
Noama Chomsky'ego - faza 1

S = Zadowolony student wyszedł z gabinetu profesora

S = Zadowolony student + wyszedł z gabinetu profesora

NP = zadowolony student +

+ VP = wyszedł z gabinetu profesora

S = NP + VP

NP = zadowolony + student

Adj = zadowolony + N = student

NP = Adj + N

Ewolucja programu badawczego
Noama Chomsky'ego - faza 1

VP = wyszedł + z gabinetu profesora

V = wyszedł + NP = z gabinetu profesora

VP = V + NP

NP = z gabinetu + profesora

N = z gabinetu + N = profesora

NP = N + N

NP = N(gen) + N(gen)

VP = V + N + N

VP = V(3sg.praet.) + N(gen) + N(gen)

Ewolucja programu badawczego
Noama Chomsky'ego - faza 1

S = NP + VP

NP = Adj + N

VP = V + NP

NP = N + N

VP = V + N + N

S=Adj+N+V+N+N

S = Adj(nom) + N(nom) + V(3sg.praet.) + N(gen) + N(gen)

Ewolucja programu badawczego
Noama Chomsky'ego - faza 1

Gramatyka frazowa w koncepcji Chomsky'ego generowała zdania proste = zdania oznajmujące wyrażone w stronie czynnej = tzw. zdania jądrowe, za pomocą reguły: X → Y (czyli: przepisz X na Y)

Przykład zastosowania modelu struktur frazowych

S → NP + VP

NP → Adj + N

VP → V + NP

NP → N

Zamyślony chłopiec kupuje książkę.

Zamyślona matka niesie chleb. Itd.

ale też:

*Zamyślony student kupuje chłopca

S = zdanie

NP = fraza nominalna

VP = fraza werbalna

N (rzeczownik): student, chłopiec, matka, książka, chleb...

V (czasownik): kupować, nieść...

Adj (przymiotnik): zamyślony(-a)...

Przykład zastosowania modelu struktur frazowych

Drzewko struktur frazowych

S

Ewolucja programu badawczego Noama Chomsky'ego - faza 1

Gramatyka transformacyjna nawiązuje do koncepcji Z.S.Harrisa

Ewolucja programu badawczego
Noama Chomsky'ego - faza 1

Gramatyka transformacyjna wyprowadzała ze zdań jądrowych wszystkie pozostałe zdania, poprzez

Przykład zastosowania modelu transformacji

Transformacja negacyjna

S1 → S2

S1 → NP + VP

NP → Adj + N

VP → V + N

Zamyślony chłopiec kupuje książkę

S2 → NP + VP

NP → Adj + N

VP → nie V + N

Zamyślony chłopiec nie kupuje książki

Przykład zastosowania modelu transformacji

Transformacja zbiorcza

S1, S2 → S3 → S1 + a + S2

S1 → NP + VP

NP → N

VP → V + N

Chłopiec kupuje książkę

S2 → NP + VP

NP → N

VP → V + N

Student kupuje piwo

S3 → N + V + N + a + N + V + N

Chłopiec kupuje książkę a student kupuje piwo

Ewolucja programu badawczego
Noama Chomsky'ego - faza 1

Morfofonematyka - przyporządkowywała wygenerowanej strukturze gramatycznej reprezentację fonematyczną

Ewolucja programu badawczego Noama Chomsky'ego faza 2 - tzw. teoria standardowa (ST)
Zagadnienia teorii składni (1965)

Teoria standardowa (ST) nawiązuje do rozróżnienia Ch. F. Hocketta między „gramatyką głęboką” a „gramatyką powierzchniową”.

W komponencie syntaktycznym gramatyki wyszczególniona zostaje struktura głęboka - stanowiąca podstawę interpretacji semantycznej - i struktura powierzchniowa - stanowiąca podstawę interpretacji fonologicznej.

Ewolucja programu badawczego Noama Chomsky'ego faza 2 - tzw. teoria standardowa (ST)

Rozróżnienie struktury głębokiej i powierzchniowej krzyżuje się z gramatyką struktur frazowych i gramatyką transformacyjną. W związku z tym Chomsky określa na nowo rolę transformacji: transformacje derywują strukturę powierzchniową ze struktury głębokiej

Ewolucja programu badawczego Noama Chomsky'ego

Faza 1

Transformacje = abstrakcyjne reguły w ramach gramatyki generatywnej, z których pomocą mogą być generowane wszystkie gramatyczne zdania języka

Faza 2 (FS)

Transformacje derywują strukturę powierzchniową ze struktury głębokiej

Ewolucja programu badawczego Noama Chomsky'ego faza 2 - tzw. teoria standardowa (ST)

Struktura głęboka składa się z bazowych znaczników frazowych („base phrase markers”), które stanowią podstawę gramatyki. Z nich generowana jest struktura powierzchniowa zdań.

Składnik bazowy gramatyki przyporządkowuje każdemu zdaniu jego strukturę głęboką, która wyznacza interpretację semantyczną tego zdania.

Ewolucja programu badawczego Noama Chomsky'ego faza 2 - tzw. teoria standardowa (ST)

Składnik bazowy zawiera - obok reguł przepisywania - słownik, który określa wszystkie syntaktyczne i semantyczne własności jednostek leksykalnych.

Składnik transformacyjny gramatyki przyporządkowuje każdemu zdaniu jego strukturę powierzchniową, która wyznacza interpretację fonetyczną tego zdania.

Ewolucja programu badawczego Noama Chomsky'ego faza 2 - tzw. teoria standardowa (ST)

Gramatyka głęboka ukazuje, jak język wyraża myśl, powierzchniowa zaś - w jaki sposób ją wyraża za pomocą komunikatu akustycznego.

Ewolucja programu badawczego Noama Chomsky'ego faza 2 - tzw. teoria standardowa (ST)

Semantyczna organizacja zdania nie zawsze jest ukazana przez rzeczywisty układ jego składników na powierzchni

zatem

teoria języka, zmierzająca do wyjaśnienia produkcji i rozumienia zdań, nie może się ograniczać do analizy struktury powierzchniowej

Ewolucja programu badawczego Noama Chomsky'ego faza 2 - tzw. teoria standardowa (ST)

Proces rozumienia zdania zaczyna się od rozpoznania relacji między słowami (struktury powierzchniowej), a następnie prowadzi do ustalenia porządku znaczenia, tj. struktury głębokiej

Kot goni mysz

Chłopiec gra

Ewolucja programu badawczego Noama Chomsky'ego faza 2 - tzw. rozszerzona teoria standardowa (EST)

Rozszerzona teoria standardowa (EST) przyjmowała, że na poziomie głębokim definiowane są tylko relacje tematyczne między czasownikiem i frazami rzeczownikowymi; pozostałe własności semantyczne były w niej określane przez reguły odnoszące się do struktury powierzchniowej.

Struktura powierzchniowa zawiera ślady pamięci o strukturze głębokiej.

Nie przewróć się

Ewolucja programu badawczego Noama Chomsky'ego faza 2 - tzw. zrewidowana rozszerzona teoria standardowa (REST)

W zrewidowanej teorii standardowej nie ma opozycji między gramatyką głęboką i powierzchniową.

Interpretacji semantycznej podlega struktura powierzchniowa, zawierająca ślady, pozwalające na rekonstrukcję relacji tematycznych, określonych przez reguły bazy.

Ewolucja programu badawczego Noama Chomsky'ego faza 2 - podstawowe rozróżnienia

Kompetencja a performancja

Kompetencja a performancja

Lingwista na podstawie obserwacji użycia języka ustala kompetencję mówiącego, czyli podstawowy system reguł, które mówiący/słuchający opanował i którego używa w aktualnej performancji.

Gramatyka musi być świadectwem kompetencji, jeśli chce wyjaśnić zdolność mówiącego do rozumienia i produkowania dowolnych zdań danego języka.

Mentalizm a fizykalizm

Ponieważ za performancją kryje się zawsze kompetencja to gramatyka generatywna jest mentalistyczna

Wraz z kompetencją badana jest realność duchowa, która ostatecznie leży u podstaw każdego konkretnego zachowania

Gramatyczność a akceptowalność

Faza 1:

akceptowalność stanowi kryterium gramatyczności

Faza 2:

pojęcie akceptowalności należy do performancji

pojęcie gramatyczności należy do kompetencji

gramatyczność jest tylko jednym z kryteriów określania akceptowalności

Semantyka a syntaktyka

Reguły semantyki mają charakter interpretacyjny w stosunku do syntaktyki

W kolejnych modelach interpretacji standardowej interpretacja semantyczna dotyczyła najpierw struktury głębokiej, a potem powierzchniowej

Ewolucja programu badawczego Noama Chomsky'ego faza 3 - gramatyka zasad i parametrów

W wyniku ewolucji podejścia do komponentu semantycznego w gramatyce generatywnej, nowa koncepcja gramatyki stanowi już nie model kompetencji językowej, ale językowej zdolności poznawczej człowieka.

Teoria śladów stanowiła próbę wyabstrahowania własności gramatyki uniwersalnej z określonych warunków, nałożonych na stosowanie reguł gramatycznych.

Ewolucja programu badawczego Noama Chomsky'ego faza 3 - gramatyka zasad i parametrów

Gramatyka zasad i parametrów jest gramatyką uniwersalną.

Jej podstawowym zadaniem jest wyjaśnienie sposobu nabywania języka - nie reguł języka rodzimego, lecz parametrów systemu wiedzy wrodzonej - gramatyki uniwersalnej.

Ewolucja programu badawczego Noama Chomsky'ego faza 3 - gramatyka zasad i parametrów

Analizy zmierzają teraz do ujmowania rozpoznanych reguł poszczególnych języków jako rezultatów działania tej samej zasady uniwersalnej i sprowadzenia cechujących je odmienności do ograniczeń jej stosowalności, wynikających z ustaleń odmiennych parametrów.