II

Z VADE-MECUM

(1865-[Author ID1: at Wed Jul 11 11:01:00 2001 ] - [Author ID1: at Wed Jul 11 11:01:00 2001 ]1866)

ZA WSTĘP

(OGÓLNIKI)[Author ID1: at Mon Jul 2 11:09:00 2001 ]

Gdy z wiosną życia duch Artysta

Poi się jej tchem jak motyle,

Wolno mu mówić tylko tyle:

„Ziemia jest krągła - jest kulista!”

⁵Lecz gdy późniejszych chłodów dreszcze

Drzewem wzruszą - i kwiatki zlecą -

Wtedy dodawać trzeba jeszcze:

„U biegunów - spłaszczona nieco...”

Ponad wszystkie wasze uroki -

¹⁰Ty! poezjo, i ty, wymowo -

Jeden wiecznie będzie wysoki:

Odpowiednie dać rzeczy słowo!

~~_________________~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:08:00 2001 ]

~~ZA WSTĘP. (OGÓLNIKI)~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Tekst na podstawie wydania: Cyprian Norwid.~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 11:06:00 2001 ]~~Vade-mecum~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:06:00 2001 ]~~. Oprac. J. Fert. BN I 271. Wrocław 1990 s. 13-14 (dalej skrót: VMF).~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf: kodeks~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 11:06:00 2001 ]~~Vade-mecum~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:06:00 2001 ]~~: Biblioteka Narodowa w Warszawie nr II 6313 k. 3 v (dalej skrót VMA). W autografie liczne, późniejsze od czystopisu, trudne do odczytania poprawki poety.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: Przesmycki. Reszta 45. GomNWP 275.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:06:00 2001 ]

~~Tytuł i podtytuł:~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 11:08:00 2001 ]~~Za wstęp. (Ogólniki)~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:08:00 2001 ] - tytuł sygnalizuje pozycję utworu w VM, podsuwa domysł, że pierwotnie wiersz ten miał stanowić rodzaj „wstępu” (czy raczej inwokacji-introdukcji) do tomu VM: „za wstęp”, tj. zamiast wstępu; podtytuł od wyrazu „ogólnik”[Author ID1: at Mon Jul 2 11:08:00 2001 ],[Author ID1: at Mon Jul 2 11:08:00 2001 ] w znaczeniu zbliżonym do dzisiejszego: powszechnie znana, banalna, oklepana prawda, ale też, w innym odcieniu znaczeniowym: ogólna podstawa wiedzy, uniwersalny metodologicznie pewnik, wchodzący do podstawy nauki (zob. SWarsz.).[Author ID1: at Mon Jul 2 11:08:00 2001 ]

~~12 - późniejsza poprawka:~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 11:07:00 2001 ]~~Odpowiednie nadać słowo!~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:07:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:07:00 2001 ]~~(odczytanie niepewne).~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:07:00 2001 ]

I. VADE-MECUM[Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ]

Klaskaniem mając obrzękłe prawice,

Znudzony pieśnią, lud wołał o czyny:[Author ID1: at Sun Jul 15 21:08:00 2001 ];[Author ID1: at Sun Jul 15 21:08:00 2001 ]

Wzdychały jeszcze dorodne wawrzyny,

Konary swymi wietrząc błyskawice.

⁵Było w Ojczyźnie laurowo i ciemno

I już ni miejsca dawano, ni godzin

Dla nie [Author ID1: at Sun Jul 15 21:07:00 2001 ]czekanych powić i narodzin,

Gdy Boży-palec zaświtał nade mną;

Nie zdając liczby z rzeczy[Author ID2: at Tue Dec 16 11:40:00 1997 ], które czyni,

¹⁰Żyć mi rozkazał w żywota pustyni!

Dlatego od was... o! laury, nie wziąłem

Listka jednego, ni ząbeczka w liściu,

Prócz może cieniu chłodnego nad czołem

(Co nie należy wam, lecz - słońca przyściu...).

¹⁵Nie wziąłem od was nic, o! wielkoludy,

Prócz dróg zarosłych w piołun, mech i szalej,

Prócz ziemi, klątwą spalonej, i nudy...

Samotny wszedłem i sam błądzę dalej.

Po-obracanych w przeszłość nie pojętę -

²⁰A uwielbionę - spotkałem niemało!

W ostrogi rdzawe utrafia[Author ID1: at Sun Jul 15 21:08:00 2001 ]łem piętę

W ścieżkach, gdzie zbitych kul sporo padało!

Nieraz Obyczaj stary zawadziłem,

Z wyszcz*rzonymi na jutrznię zębami;

²⁵Odziewający się na głowę pyłem,

By noc przedłużył, nie zerwał ze snami.

Niewiast, zaklętych w umarłe formuły,

Spotkałem tysiąc; i było mi smętno,

Że wdzięków tyle widziałem - nieczuły!

³⁰Źrenicą na nie patrząc bez-namiętną.

Tej, tamtej rękę tknąwszy marmurowę,

Wzruszyłem fałdy ubrania kamienne,

A motyl nocny wzleciał jej nad głowę,

Zadrżał i upadł... i odeszły - senne...

³⁵I nic... nie wziąłem od nich w serca wnętrze,

Stawszy się ku nim - jak one - bezwładny,

Tak samo grzeczny i zarówno żadny,

Że aż mi coraz szczęście niepojętsze!

- Czemu? dlaczego? w przesytu-Niedzielę

⁴⁰Przyszedłem witać i żegnać... tak wiele?

Nic nie uniósłszy na sercu - prócz szaty -

Pytać was - nie chcę i nie raczę: Katy!...

Piszę - ot! czasem... piszę na Babylon

Do Jeruzalem! - i dochodzą listy -

⁴⁵To zaś mi mniejsza, czy bywam omylon

Albo nie?... piszę pamiętnik artysty -

Ogryzmolony i w siebie pochylon -

Obłędny!... ależ - wielce rzeczywisty!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Syn - minie pismo, lecz ty spomnisz, wnuku,

⁵⁰Co znika dzisiaj (iż czytane pędem)

Za panowania Panteizmu-druku,

Pod ołowianej litery urzędem;

I jak zdarzało się na rzymskim bruku,

Mając pod stopy katakomb korytarz,

⁵⁵Nad czołem słońce i jaw, ufny w błędzie -

Tak znów odczyta on, co ty dziś czytasz,

Ale on spomni mnie... bo mnie nie będzie!

_________________

I. VADE-MECUM

7[Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ]:[Author ID1: at Mon Jul 2 11:17:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ]powić i narodzin[Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 11:20:00 2001 ] poetycka tautologia: oba wyrazy oznaczają mniej więcej to samo, ale może mowa tu o wymiarze kulturowym owych „powić-narodzin”, czyli o rodzaju „nobilitacji” poetyckiej, znanej w takiej czy innej postaci w kulturze zachodniej (np. poprzez wieńczenie laurem; por. np. gest ofiarowania „wieńca” w wierszu [Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ]Do tancerki[Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ]); w dalekiej konkretyzacji pobrzmiewa tu wyzwanie wobec współczesnych, związane ze zlekceważeniem dotychczasowej działalności poety zarówno przez kolegów-artystów, jak też krytykę literacką; por. znamienny zwrot do Deotymy i „błogosławieństwo” dla jej natchnień w wierszu [Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ]Rzeczywistość i marzenia (!)[Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ];[Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ]czytamy tam: „Przeto dla nowej śpiewaczki to czynię, / [Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ]Czego mnie pierwej na drogę nie dano[Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ], / Mnie, stu laurowych ojców mdłej dziecinie[Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ]…[Author ID1: at Mon Jul 2 11:21:00 2001 ]” (GomPW 1, 228).[Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ]

~~Tekst wedł. VMF 15-19.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf VMA k. 4-5 r; drobne poprawki czystopisowe.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: Przesmycki. „Chimera” VIII: 1904 s. 22-24 s. 1-3. GomNWP 276-277 (w tym i w poprzednich wydaniach nie uwzględniono tytułu:~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 11:13:00 2001 ]~~I. Vade-mecum~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:13:00 2001 ]).[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

Tytuł: ten sam, co tytuł zbioru; jest to utwór programowy (czy wręcz wobec zbioru „treścianowy”), co nie umniejsza jego wartości artystycznej (szersza argumentacja w edycji VMF 3-5). Sam termin [Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ]~~vade-mecum~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ] ~~(pierwotnie~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ]~~vade mecum~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ]~~, współczesna pisownia raczej~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ]~~vademecum~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ]~~czy nawet~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ]~~wademekum~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ])[Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ]~~przejął poeta z tradycji określania tym mianem podręcznych („kieszonkowych”) kompendiów wiedzy i umiejętności w różnych dziedzinach (np.~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ]~~Vademecum piorum christianorum.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ] Kolonia 1709), a szczególnie w odniesieniu do przewodników. Dosłownie „vademecum” znaczy: „chodź ze mną”, tj. „noś mnie przy sobie”. Wiersz Norwida - zresztą, również cały zbiór - jest więc niejako przewodnikiem po „ziemi klątwą spalonej” (poeta nosił się z zamiarem napisania „[Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ]~~Komed~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ]ii[Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ] ~~Danta czwartego tomu”; jeden z fragmentów dzieła przesłał Augustowi Cieszkowskiemu, prawdopodobnie latem 1852: GomPW 8, 111-113; por. GomPW 3, 29-34; 719-721).~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~7 -~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ]~~powić i narodzin~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ] - poetycka tautologia: oba wyrazy oznaczają mniej więcej to samo, ale może mowa tu o wymiarze kulturowym owych „powić-narodzin”, czyli o rodzaju „nobilitacji” poetyckiej, znanej w takiej czy innej postaci w kulturze zachodniej (np. poprzez wieńczenie laurem; por. np. gest ofiarowania „wieńca” w wierszu [Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ]~~Do tancerki~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ]); w dalekiej konkretyzacji pobrzmiewa tu wyzwanie wobec współczesnych, związane ze zlekceważeniem dotychczasowej działalności poety zarówno przez kolegów-artystów, jak też krytykę literacką; por. znamienny zwrot do Deotymy i „błogosławieństwo” dla jej natchnień w wier[Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ]~~szu~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ]~~Rzeczywistość i marzenia (!)~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ];[Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ]~~czytamy tam: „Przeto dla nowej śpiewaczki to czynię, /~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ]~~Czego mnie pierwej na drogę nie dano~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ]~~, / Mnie, stu laurowych ojców mdłej dziecinie...” (GomPW 1, 228).~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:15:00 2001 ]

15:[Author ID1: at Mon Jul 2 11:18:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 11:18:00 2001 ] wielkoludy -[Author ID1: at Mon Jul 2 11:20:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 11:20:00 2001 ] por. wizję „płaczu wielko-ludowego” i jego artystycznych dopełnień w wierszu List (GomPW 1, 105) z późniejszą przestrogą „przed klątwą wybujałości”, rzucaną nieopatrznie na „młode ramiona” przez „Mistrzów-wielkich” w wierszu Reczywistość i marzenia (!) (GomPW 1, 225).

39:[Author ID1: at Mon Jul 2 11:18:00 2001 ] - [Author ID1: at Mon Jul 2 11:18:00 2001 ]por. w wierszu Trzy strofki analogiczne wyrażenie dezaprobaty: „świątecznych-uczuć świąteczni-czciciele”.

40:[Author ID1: at Mon Jul 2 11:18:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 11:18:00 2001 ] prócz szaty -[Author ID1: at Mon Jul 2 11:20:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 11:20:00 2001 ] por. wiersz „Nim znów ucieknę, nic nie mając zgoła~~...~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:22:00 2001 ]…[Author ID1: at Mon Jul 2 11:22:00 2001 ]”

43-[Author ID1: at Mon Jul 2 11:18:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 11:18:00 2001 ]44:[Author ID1: at Mon Jul 2 11:18:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 11:18:00 2001 ] symbolicznie wieloznaczeniowy adres poetycki; formuła analogiczna do zwrotu pocztowego „pisać na”, tj. za pośrednictwem jakiejś stacji pocztowej, np. do Korczewa „na Warszawę, Siedlce...” Babilon (w autografie: Babylon) -[Author ID1: at Mon Jul 2 11:20:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 11:20:00 2001 ] dość rozpowszechnione wówczas określenie Paryża; tu, szerzej: współczesność z całym swym „babilońskim” pomieszaniem dobrego i złego; Jeruzalem (w autografie pisownia Jerózalem) -[Author ID1: at Mon Jul 2 11:20:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 11:20:00 2001 ] symbol wieloznaczeniowej (również apokaliptycznej) przyszłości.

49:[Author ID1: at Mon Jul 2 11:18:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 11:18:00 2001 ] wnuk -[Author ID1: at Mon Jul 2 11:20:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 11:20:00 2001 ] symboliczne odwołanie do sądu wieków czy sądu pokoleń; do historii jako „korektorki-wiecznej”; wyraz wiary w postęp człowieka i nadziei na zadośćuczynienie (por. analogiczny zwrot do „późnego wnuka” w Fortepianie Szopena).

53-[Author ID1: at Mon Jul 2 11:20:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 11:20:00 2001 ]54:[Author ID1: at Mon Jul 2 11:19:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 11:19:00 2001 ] na rzymskim bruku -[Author ID1: at Mon Jul 2 11:20:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 11:20:00 2001 ] nawiązanie do tradycji wczesnego chrześcijaństwa, tj. do czasów prześladowań w okresie I-[Author ID1: at Mon Jul 2 11:20:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 11:20:00 2001 ]IV w.; szczególne ich nasilenie nastąpiło w drugiej połowie III w., schronieniem dla chrześcijan i miejscem spotkań liturgicznych stawały się często rzymskie katakumby, czyli podziemne cmentarze (wiele z nich zachowało się do dziś przy starożytnej via Appia Antica).

56:[Author ID1: at Mon Jul 2 11:19:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 11:19:00 2001 ] odczyta -[Author ID1: at Mon Jul 2 11:20:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 11:20:00 2001 ] daje się tu wyczuć Norwidowski etymologizm: „od-czyta”, czyli przeczyta na nowo i chyba wreszcie we właściwy sposób, choć nie można tu wykluczyć ironii, por. wiersz „Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie…[Author ID1: at Mon Jul 2 11:25:00 2001 ]~~...~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:25:00 2001 ]”

II. PRZESZŁOŚĆ

Nie Bóg stworzył przeszłość i śmierć, i cierpienia,

Lecz ów, co prawa rwie,

Więc nieznośne mu - dnie;

Więc, czując złe, chciał odepchnąć spomnienia!

⁵Acz nie byłże jak dziecko, co wozem leci,

Powiadając: „O! dąb

Ucieka!... w lasu głąb...”

- Gdy [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]dąb stoi, wóz z sobą unosi dzieci.

Przeszłość jest i dziś, i te dziś dal*j:

¹⁰Za kołami to wieś

Nie - jakieś tam... cóś, gdzieś,

Gdzie nigdy ludzie nie bywali!...

__________

II. PRZESZŁOŚĆ

~~Tekst~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 11:33:00 2001 ]~~wedł.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:25:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~VMF 20.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: PrzesmReszta 46. GomNWP 277-278.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:33:00 2001 ]

5-[Author ID1: at Mon Jul 2 11:35:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 11:35:00 2001 ]8:[Author ID1: at Mon Jul 2 11:35:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 11:35:00 2001 ] por. u Ballanche'a: „Wieki załamały się w jednej niepodzielnej chwili [...]. I przyszłość nastąpiła po przeszłości, by uczynić z nią jedno, a dogmat i mit ukazały się na początku i na końcu; a pierwsze i ostatnie wieki świata umykały na horyzoncie jednakowo ciemnym.” (La Vision H*bal…[Author ID1: at Mon Jul 2 11:36:00 2001 ]~~...~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:36:00 2001 ] Geneve-[Author ID1: at Mon Jul 2 11:36:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 11:36:00 2001 ]Paris 1969,[Author ID1: at Mon Jul 2 11:36:00 2001 ] p. 122; cyt. za: M. Cieśla-Korytkowska. Romantyczna poezja mistyczna. Ballanche, Novalis, Słowacki. Kraków 1989,[Author ID1: at Mon Jul 2 11:34:00 2001 ] s. 46.

III. SOCJALIZM

Ludzie - choć kształtem ras napiętnowani,

Z wykrzywianymi różną mową wargi -

Głoszą: że oto źli już i wybrani,

Że już hosanna tylko albo skargi...

⁵- Że Pyton-stary zrzucon do otchłani:

Grosz? że symbolem już - harmonią?... targi!

Oh! nie skończona jeszcze? Dziejów praca -

Jak bryły w górę ciągnięcie ramieniem:

Umknij - a już ci znów na piersi wraca,

¹⁰Przysiądź, a głowę zetrze ci brzemieniem...

- O! nie skończona jeszcze Dziejów praca,

Nie-prze-palony jeszcze glob, Sumieniem!

________________

III. SOCJALIZM

~~Tekst na podstawie VMF 21~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:50:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:38:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 11:50:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:38:00 2001 ]~~22 (zmieniona interpunkcją).~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Po raz pierwszy ogłoszony jako podobizna autografu: C. Norwid.~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 11:50:00 2001 ]~~Vade-mecum. Podobizna autografu~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:50:00 2001 ]~~. Z przedmową W. Borowego. Warszawa 1947 s. 11 (dalej skrót VMB).~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: C. K. Norwid.~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 11:50:00 2001 ]~~Vade-mecum~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:50:00 2001 ]~~, przygotował do druku K. Sowiński. Oficyna Poetów i Malarzy na Emigracji w Anglii. Tunbridge Wells 1953 s. 20 (dalej skrót VMS).~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:50:00 2001 ]

1-[Author ID1: at Mon Jul 2 11:51:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 11:51:00 2001 ]6:[Author ID1: at Mon Jul 2 11:51:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 11:51:00 2001 ] nawiązanie biblijne: „Przeto pójdźcie, zstąpmy, a pomięszajmy tam język ich, aby nie słyszał żaden głosu bliźniego swego... I przetoż nazwano imię jego Babel, iż tam pomięszany jest język wszystkiej ziemie: i z onąd rozproszył je Pan po wszystkich krainach.” (Rdz 11, 7...9); tu też aluzja do socjalistycznych utopii okresu Wiosny Ludów; Pyton-stary -[Author ID1: at Mon Jul 2 11:51:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 11:51:00 2001 ] odwołanie do mitu: Apollo -[Author ID1: at Mon Jul 2 11:51:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 11:51:00 2001 ] słoneczny bóg olimpijski -[Author ID1: at Mon Jul 2 11:51:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 11:51:00 2001 ] opanował w Delfach sanktuarium chtonicznego (podziemnego) bóstwa Pytona i zrzucił je do przepaści, kończąc tym samym czasy mrocznego kultu; w rzeczywistości kult pokonanego bóstwa przeniknął do religii apollińskiej (por. R. Graves. Mity greckie. Przeł.[Author ID1: at Mon Jul 2 11:52:00 2001 ]kład[Author ID1: at Mon Jul 2 11:52:00 2001 ] H. Krzeczkowski. Wstępem opatrzył A. Krawczuk. Warszawa 1968,[Author ID1: at Mon Jul 2 11:39:00 2001 ] s. 80-[Author ID1: at Mon Jul 2 11:51:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 11:51:00 2001 ]85).

V. HARMONIA[Author ID1: at Mon Jul 2 13:23:00 2001 ]

I nerwów gra, i współ-zachwycenie,

I tożsamość humoru

Łączą ludzi bez sporu -

Lecz bez walki nie łączy sumienie!

⁵Trudne z łatwym w przeciwne dwie strony

Rozerwą wprzód człowieka,

Nim harmonii doczeka [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]-

Odepchną wprzód, gdzie zmarłych miliony.

III

W gwiazd harmonię poglądać wesel*j

¹⁰Przez wiele lat samotnych

Niż - w źrenicach błyskotnych -

Wyczytać raz, co? serca rozdzieli...!

~~________________~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:23:00 2001 ]

~~V. HARMONIA~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Tekst według VMF 23-24.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf VMA k. 6 verso na kartce wklejonej do kodeksu; na odwrocie przekreślonego rękopisu wiersza~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:22:00 2001 ]~~Po balu~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:22:00 2001 ] ~~(por. wiersz w sc. III~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:22:00 2001 ]~~Za kulisami.~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:22:00 2001 ]~~GomPW 4, 538-539). GomNWP 278-279.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: PrzesmReszta 48.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:22:00 2001 ]

~~Tytuł - por. w liście do Trębickiej z 8 kwietnia 1~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:23:00 2001 ]~~856: „Jestem nieprzyjacielem~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:23:00 2001 ]~~harmonii~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:23:00 2001 ] ~~w kwestiach sumienia...” (GomPW 8, 256).~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:23:00 2001 ]

VI. W WERONIE[Author ID1: at Mon Jul 2 13:26:00 2001 ]

Nad Kapuletich i Montekich domem,

Spłukane deszczem, poruszone gromem,

Łagodne oko błękitu.

Patrzy na gruzy nieprzyjaznych grodów,

⁵Na rozwalone bramy do ogrodów -

I gwiazdę zrzuca ze szczytu;

III

Cyprysy mówią, że to dla Julietty,

Że dla Romea - ta łza znad planety

Spada... i groby przecieka;

¹⁰A ludzie mówią, i mówią uczenie,

Że to nie łzy są, ale że kamienie,

I - że nikt na nie... nie czeka!

_________________

VI. W WERONIE

~~Tekst~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:24:00 2001 ]~~wedł.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:25:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~VMF 24-25.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf VMA k. 7 r - na kartce wklejonej do kodeksu; na odwrocie autograf wiersza~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:24:00 2001 ]~~Baczność~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:24:00 2001 ] (przekreślony); numer porządkowy bezpośrednio na karcie kodeksu. Wiersz należy do najbardziej znanych już za życia poety; sam autor wielokrotnie go przerabiał, wplatając do innych swoich utworów (np. do dramatu [Author ID1: at Mon Jul 2 13:24:00 2001 ]~~Noc tysiączna druga~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:24:00 2001 ])[Author ID1: at Mon Jul 2 13:24:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 13:24:00 2001 ]~~lub oddając do druku; po raz pierwszy pt.~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:24:00 2001 ]~~Nad grobem Julii w Weronie~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:24:00 2001 ]~~pojawił się w zbiorze:~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:24:00 2001 ]~~Pokłosie. Zbieranka literacka na korzyść sierot~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:24:00 2001 ]~~. R. III: [1854]. Poznań [1855]; jako~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:24:00 2001 ]~~Improwizacja w Castel-Fermo~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:24:00 2001 ] ~~- ukazał się w lwowskim „Dzienniku Literackim” 1867 nr 4 - 5; inne publikacje: „Biblioteka Warszawska” 1867 t. III; „Bluszcz” 1870 nr 9 - tytuł:~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:24:00 2001 ]~~Improwizacja w Castel-Fermo (pod Weroną).~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:24:00 2001 ] ~~Obszerną dokumentację odmian wiersza ogłosił Gomulicki w~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:24:00 2001 ]~~Źródłach i zasadach wydania „Dzieł zebranych”~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:24:00 2001 ] ~~Norwida (GomDZ 1, 857-860; tu też przyjęcie czasu powstania pierwszej redakcji wiersza na rok 1849, ostatniej - na około 1867).~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk (z błędam~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:24:00 2001 ]~~i): PrzesmWyb 263.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:24:00 2001 ]

~~Tytuł - zob. uwagę poety w liście do Antoniego Zaleskiego z~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:25:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~grudnia 1858, zawierającym „spis rzeczy” projektowanego wyboru utworów Norwida: „Z Werony piosnka, d~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:25:00 2001 ]⁰[Author ID1: at Mon Jul 2 13:25:00 2001 ] w [Author ID1: at Mon Jul 2 13:25:00 2001 ]~~Pokłosiu~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:25:00 2001 ]~~;” (GomPW 8, 366).~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:25:00 2001 ]

1-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:28:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:28:00 2001 ]3:[Author ID1: at Mon Jul 2 13:28:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:28:00 2001 ] nawiązanie do legendy o miłości Romea i Julii, należących do dwu skłóconych rodów werońskich (w pierwotnej legendzie -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:28:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:28:00 2001 ] sieneńskich); Capulletich i Montecchich spopularyzował dramat Szekspira Romeo i Julia; w epoce romantyzmu legenda Romea i Julii gwałtownie odżyła, ściągając turystów do rzekomego grobu ponadczasowych (i symbolicznych) kochanków.

10-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:28:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:28:00 2001 ]11:[Author ID1: at Mon Jul 2 13:28:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:28:00 2001 ] inaczej w wierszu Teofila Lenartowicza pt. Pani Helenie Modrzejewskiej: „Nad zimnym grobem Romea, Juliety / Kończą się zemsty i długie „niestety” / W sercu się widza na głębiach rozlega / Nad smutnym losem Julii i Montega.[Author ID1: at Mon Jul 2 13:29:00 2001 ]” (T. Lenartowicz Wybór poezyj. Oprac. J. Nowakowski. BN I 5. Wrocław 1972,[Author ID1: at Mon Jul 2 13:28:00 2001 ] s. [Author ID1: at Mon Jul 2 13:29:00 2001 ]389); por. finał dramatu Szekspira: „Świt zgody wstaje nad nocą rozpaczy, / Choć słońce twarzy zza chmur nie wychyli. / Jednych ukarze się, innym wybaczy, / Lecz ludzie wieki się będą smucili, / Z ust do ust niosąc w cztery świata strony / Historię dwojga kochanków z Werony.[Author ID1: at Mon Jul 2 13:29:00 2001 ]” (W. Shakespeare. Romeo i Julia. Przeł.[Author ID1: at Mon Jul 2 13:26:00 2001 ]kład[Author ID1: at Mon Jul 2 13:26:00 2001 ] S. Barańczak. Poznań 1990,[Author ID1: at Mon Jul 2 13:26:00 2001 ] s. 174).

VII. ADDIO![Author ID1: at Mon Jul 2 13:31:00 2001 ]

„Jeżli ty mnie szukasz? - Prawda woła -

To z namiętnościami czasow*mi

Węzeł swój roztargnij, synu ziemi!

Bo nie dojrzysz i cieniu mego zgoła...”

⁵Silna na to zakrzyknie Popularność:

„Chodź! - z namiętnościami czasowemi

Złącz się, opieszały synu ziemi:

Ja? nazywam się czynność, prawda?... marność!”

III

Bądźcież zdrowe, obiedwie - do widzenia!

¹⁰Mnie wołają sny na mech cmentarny;

Ani widzieć chcę tej Prawdy marn*j,

Ni tej Popularności, bez sumienia.

___________

VII. ADDIO!

~~Tekst~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:30:00 2001 ]~~wedł.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:25:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~VMF 25-26.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf w VMA k. 7 v; liczne późniejsze poprawki naniesione niebieskim ołówkiem na czystopis.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: PrzesmReszta 49. GomNWP 279.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Tytuł (w autografie zapis~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:30:00 2001 ]~~Adio!~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:30:00 2001 ] ~~- z wł. „addio”, „z Bogiem”~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:30:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 13:30:00 2001 ]~~) - „żegnaj”, „bywaj zdrów”.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:30:00 2001 ]

1-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:31:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:31:00 2001 ]8:[Author ID1: at Mon Jul 2 13:32:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:32:00 2001 ] Prawda~~...~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:32:00 2001 ]…[Author ID1: at Mon Jul 2 13:32:00 2001 ] Popularność -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:32:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:32:00 2001 ] nawiązanie mityczne: sytuacja Heraklesa kuszonego przez Cnotę i Występek (Ksenofont. Uczta).

IX. CIEMNOŚĆ

Ty skarżysz się na ciemność mojej mowy;

- Czy też świ*cę zapalałeś sam?

Czy sługa ci zawsze niósł pokojowy

Światłość?... patrz - że ja cię lepiej znam.

⁵Knot, gdy obejmiesz iskrą, wkoło płonie,

Grzeje wosk, a ten kulą wstawa

I w biegunie jej nagle płomień tonie;

Światłość jego jest mdła - bladawa -

III

Już - już mniemasz, że zgaśnie, skoro z dołu

¹⁰Ciecz rozgrzana światło pochłonie -

Wiary trzeba - nie dość skry i popiołu...

Wiarę dałeś?... patrz - patrz, jak płonie!...

Podobnie są i słowa me, o! człeku,

A ty im skąpisz chwili marn*j,

¹⁵Nim - rozgrzawszy pierwej zimnotę wieku -

Płomień w niebo rzucą... ofiarny.

~~________________~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~IX. CIEMNOŚĆ~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:33:00 2001 ]

~~Tekst~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:33:00 2001 ]~~wedł.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:25:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~VMF 31-32.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf VMA k. 9 r~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:33:00 2001 ]~~;[Author ID2: at Tue Dec 9 09:53:00 1997 ]~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:33:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 13:33:00 2001 ]W[Author ID2: at Tue Dec 9 09:53:00 1997 ]~~w[Author ID2: at Tue Dec 9 09:53:00 1997 ]~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:33:00 2001 ] autografie liczne przeredagowania. Wiersz w kilku odmianach; wszystkie pochodzą z okresu po skomponowaniu VM; inna redakcja w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie, rkps 9260 III k. 22; jedną z redakcji opublikowano w 1 nrze[Author ID1: at Mon Jul 2 13:33:00 2001 ] ~~warszawskiego „Echa” z 1877 r. w cyklu~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:33:00 2001 ]~~Rymy dorywcze.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:33:00 2001 ][Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: Gomulicki: Cyprian Norwid.~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:33:00 2001 ]~~Vade-mecum~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:33:00 2001 ]~~. Wydał z autografu, uzupełnił i wstępem poprzedził... Warszawa 1962 s. 56 (dalej skrót VMGom1~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:33:00 2001 ]^a[Author ID1: at Mon Jul 2 13:33:00 2001 ]~~). GomNWP 280-281 („ostatnia redakcja”).~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:33:00 2001 ]

XI. PIELGRZYM[Author ID1: at Mon Jul 2 13:35:00 2001 ]

Nad stanami jest i stanów-stan,

Jako wieża nad płaskie domy

St*rcząca w chmury...

Wy myślicie, że i ja nie Pan,

⁵Dlatego że dom mój ruchomy,

Z wielblądziej skóry...

III

Przecież ja aż w nieba łonie trwam,

Gdy ono duszę mą porywa

Jak piramidę!

¹⁰Przecież i ja ziemi tyle mam,

Ile jej stopa ma pokrywa,

Dopókąd idę!...

________________

XI. PIELGRZYM

~~Tekst~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:34:00 2001 ]~~wedł.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:25:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~VMF 35-36.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

Autograf w VMA k. 10 r: nagłówek i zwrotka I bezpośrednio w kodeksie, strofy pozostałe na dolepionej węższej kartce. W autografie podkreślenie obejmujące ww. 10-12 (niewidoczne w podobiźnie autografu: VMB 19).[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: Przesmycki. „Chimera” VIII: 1904~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:34:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~s. 298; pwdr. książkowy: Zręb 1, 125. GomNWP 282.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:34:00 2001 ]

Tytuł - nawiązanie biblijne: człowiek jest natury pielgrzymiej; por. 1Krn 29, 15 („Bośmy goście przed tobą i przychodniowie, jako i wszyscy ojcowie naszy. Dni nasze jako cień na ziemi, a nie masz żadnego przedłużenia.”); 2Kor 5, 6 („pielgrzymujemy od Pana”, tj. z Bożej woli); Hbr 11, 13 (ludzie są „gośćmi i przychodniami na zie[Author ID1: at Mon Jul 2 13:35:00 2001 ]~~mi”).~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:35:00 2001 ]

6:[Author ID1: at Mon Jul 2 13:36:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:36:00 2001 ] wielblądziej -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:36:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:36:00 2001 ] oboczność żywotna w ubiegłym wieku.

12:[Author ID1: at Mon Jul 2 13:37:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:37:00 2001 ] dopókąd (w autografie: dopukąd) -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:37:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:37:00 2001 ] pisownię motywuje poetycka etymologia i wieloznaczeniowość: „póki” (aspekt czasowy) i „[Author ID1: at Mon Jul 2 13:37:00 2001 ]:”[Author ID1: at Mon Jul 2 13:37:00 2001 ]pokąd”, „do jakiego miejsca” (aspekt przestrzenny); generalnie: symboliczne ujęcie ludzkiej egzystencji.

XIII. LARWA[Author ID1: at Mon Jul 2 13:41:00 2001 ]

Na śliskim bruku w Londynie,

W mgle - podksiężycow*j, biał*j -

Niejedna postać cię minie,

Lecz ty ją[Author ID2: at Tue Dec 16 11:53:00 1997 ]a[Author ID2: at Tue Dec 16 11:53:00 1997 ] wspomnisz, struchlały.

⁵Czoło ma w cierniu? czy w brudzie?

Rozpoznać tego nie można;

Poszepty z Niebem o cudzie

W wargach... czy? piana bezbożna!...

Rzekłbyś, że to Biblii księga

¹⁰Zataczająca się w błocie -

Po którą nikt już nie sięga,

Iż nie czas myśleć... o cnocie!

Rozpacz i pieniądz - dwa słowa -

Łyskają bielmem jej źrenic,

¹⁵Skąd idzie?... sobie to chowa,

Gdzie idzie?... zapewne - gdzie n [Author ID1: at Mon Jul 2 13:40:00 2001 ]i [Author ID1: at Mon Jul 2 13:40:00 2001 ]c!

Takiej-to podobna jędzy

Ludzkość, co płacze dziś i drwi;

- Jak historia?... wie tylko: „krwi!...”

²⁰Jak społeczność?... tylko - „pieniędzy!...”

________________

XIII. LARWA

~~Tekst~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:41:00 2001 ]~~wedł.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:25:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]VM[Author ID1: at Mon Jul 2 13:41:00 2001 ]~~F[Author ID2: at Tue Dec 9 09:56:00 1997 ]~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:41:00 2001 ]A[Author ID2: at Tue Dec 9 09:56:00 1997 ] ~~38-39.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf w VMA k. 10 v i r; zwrotka 4 dopisana później (prawdopodobnie opuszczona omyłkowo podczas przepisywania). Podwójna - arabska i łacińska - numeracja strof.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: PrzesmReszta 53-54. GomNWP 283.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Tytuł - wieloznaczeniowy: „maszkara”, „widmo”, „potwór”, „maska” (teatralna, karnawałowa); również odrażająca twarz; jędza, potwór~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:41:00 2001 ].[Author ID1: at Mon Jul 2 13:41:00 2001 ]

12:[Author ID1: at Mon Jul 2 13:42:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:42:00 2001 ] por. w liście do Józefa B. Zaleskiego z sierpnia-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:42:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:42:00 2001 ]września 1854: „nędzy największą nędzą jest, iż nie umie się spodziewać...” (GomPW 8, 227).

19 [Author ID1: at Mon Jul 2 13:42:00 2001 ]:[Author ID1: at Mon Jul 2 13:42:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:42:00 2001 ] por. w Fulminancie: „`Nabij i zabij' -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:42:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:42:00 2001 ] krzyki dwa... a więc*j cóż?” (GomPW 3, 546).

XV. SFINKS[Author ID1: at Mon Jul 2 13:44:00 2001 ]

Zastąpił mi raz Sfinks u ciemnej skały,

Gdzie jak zbójca, celnik lub człowiek biedny

„Prawd!” - wołając, wciąż prawd zgłodniały,

Nie dawa gościom tchu;

⁵- „Człowiek?... jest to kapłan bez-wiedny

I niedojrzały...” -

Odpowiedziałem mu.

Alić - o! dziwy...

Sfinks się cofnął grzbietem do skały:

¹⁰- Przemknąłem żywy!

_______________

XV. SFINKS

~~Tekst~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:43:00 2001 ]~~wedł.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:25:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~VMF~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:43:00 2001 ] ~~40-42[Author ID2: at Tue Dec 9 09:56:00 1997 ]~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:43:00 2001 ].[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf w VMA k. 11 v~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: Przesm. „Chimera” VIII: 1904 s. 299; pierwodruk książkowy: C. Norwid.~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:43:00 2001 ]~~Wybór poezyj~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:43:00 2001 ]~~. Oprac. S. Kraków 1924~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:43:00 2001 ] ~~s. 181. GomNWP 284.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Tytuł - nawiązanie mitologiczne: Sfinks z legend tebańskich zaczepiał podróżnych i zadawał im zagadkę, której nikt nie był w stanie rozwiązać;~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:43:00 2001 ]~~potwór~~ [Author ID2: at Tue Dec 9 09:57:00 1997 ] ~~Sfinks [Author ID2: at Tue Dec 9 09:58:00 1997 ]~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:43:00 2001 ]strącał nieszczęśników w przepaść; dopiero prawidłowa odpowiedź Edypa obaliła potwora. Sfinks Norwida poddany został przetworzeniu - nie przepada, lecz jedynie pozwala przychodniowi przejść żywo.[Author ID1: at Mon Jul 2 13:43:00 2001 ]

5-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:44:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:44:00 2001 ]6:[Author ID1: at Mon Jul 2 13:44:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:44:00 2001 ] w micie „prawidłowa” odpowiedź na pytanie obala Sfinksa („Utrzymywano również, iż Edyp przeszył go włócznią.[Author ID1: at Mon Jul 2 13:44:00 2001 ]”;[Author ID1: at Mon Jul 2 13:44:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:44:00 2001 ] P. Grimal. Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Red. nauk. J. Łanowski. Wyd. II. Wrocław 1990); [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]Norwid igra realiami mitycznymi,[Author ID2: at Tue Dec 9 09:59:00 1997 ] ~~(jego Sfinks pozwala mu tylko „przemknąć”; zapewne zaczepi żądaniem „prawd” jeszcze niejednego),~~ [Author ID2: at Tue Dec 9 09:59:00 1997 ]przetwarza je i usymbolicznia w celu wysłowienia losu i grozy istnienia, ale przenikniętej chrześcijańskim poczuciem ludzkiej godności („człowiecze kapłaństwo”), a zarazem dziecięcości; por. „~~...~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:45:00 2001 ]…[Author ID1: at Mon Jul 2 13:45:00 2001 ]trzeba mieć serca naiwność, / Dzieckiem być... umiejętnie... Człowiek jest niemowlę / Niewysłowionych rzeczy!! -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:45:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:45:00 2001 ]” (Kleopatra III,[Author ID1: at Mon Jul 2 13:45:00 2001 ] ww. 299-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:45:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:45:00 2001 ]301; GomPW 5, 126).

XVI. NARCYZ[Author ID1: at Mon Jul 2 13:47:00 2001 ]

Narcyz - w siebie wpatrzon przyjemnie -

„Zważ! - wyzywał - wszelki człowiecze:

Cóż nad Grecję (bo cóż - nade mnie).”

- Echo jemu prosto odrzecze:

⁵Te nimfea i to jezioro,

I safirowych głębie stoków

Nie same się z twej Grecji biorą,

Lecz - ze światła, chmur i obłoków...

III

Postać twoja, zważ - ile? drżąca,

¹⁰Lubo pozierasz w wody czyste -

- Źwierciadlanność idzie aż z słońca!

Dno jedynie - stale-ojczyste.”

_______________

XVI. NARCYZ

~~Tekst~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:46:00 2001 ]~~wedł.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:25:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~VMF~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:46:00 2001 ] ~~42-43[Author ID2: at Tue Dec 9 09:59:00 1997 ]~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:46:00 2001 ].[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf w VMA k. 11 v i 12 r Czystopis znacznie przetworzony; II red. (z odmianami) wykorzystał poeta w prozatorskim utworze [„Wspomnienia weneckie”].~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: Gomulicki: VMGom1~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:46:00 2001 ]^a[Author ID1: at Mon Jul 2 13:46:00 2001 ] ~~(błąd w w. 4:~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:46:00 2001 ]~~prosto~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:46:00 2001 ] ] [Author ID1: at Mon Jul 2 13:46:00 2001 ]~~przeto~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:46:00 2001 ]~~). GomNWP 284-285 (konsekwentnie z błędem w w. 4).~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:46:00 2001 ]

Tytuł - Norwidowska wersja mitu Narcyza; Narcyz - słynący z urody, nieszczęśliwie zakochany w swym źródlanym odbiciu - staje się w wierszu wyrazicielem ponadczasowego (a jakże bliskiego romantycznemu uwielbieniu „narodu”) ksenofobicznego zapatrzenia w to, co swojskie; również mityczna nimfa zupełnie tu niepodobna do greckiego pierwowzoru: w micie Hera odebrała jej głos i kazała powtarzać cudze słowa (echo ostatnich sylab): „Juno tak ją skarała, bo raz, chcąc zasłonić, / Jowisza podejrzane schadzki i bezprawia, / Echo zręczną rozmową boginię zabawia” (Publius Ovidius Naso. [Author ID1: at Mon Jul 2 13:47:00 2001 ]~~Przemiany~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:47:00 2001 ]. Przekł. B. Kiciński. Oprac. J. Czubek [Warszawa 1921], s. 46; u Norwida nimfa Echo stara się Narcyzowi uzmysłowić jego prawdziwą sytuację; uderzające, że w tym tonie przemawia do nieszczęsnego młodziana narrator Owidiuszowych [Author ID1: at Mon Jul 2 13:47:00 2001 ]~~Przemian~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:47:00 2001 ]: „Nieszczęsny! złudną marę chwytasz w złej godzinie! / To, co widzisz, jest niemym: odwróć się, a zginie. / Obraz, widziany w wodzie, twoim jest obrazem; / Nic własnego on nie ma, ożył z tobą razem” (tamże, s. 49).[Author ID1: at Mon Jul 2 13:47:00 2001 ]

5:[Author ID1: at Mon Jul 2 13:49:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:49:00 2001 ] nimfea (w autografie: Nymf*a -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:49:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:49:00 2001 ] grecko-rzymska hybryda wyrazowa) -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:50:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:50:00 2001 ] grota, przybytek nimf; miejsce kultu związanych z żywiołem wodnym i leśnym greckich boginek.

6:[Author ID1: at Mon Jul 2 13:49:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:49:00 2001 ] safirowych głębie stoków (poprzednio poeta zapisał: źwierciadlanna wierność stoków) -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:50:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:50:00 2001 ] safirowy (ubiegłowieczna oboczność fonetyczna) -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:50:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:50:00 2001 ] szafirowy; stok -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:50:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:50:00 2001 ] strumień, potok, ponik (np. źródło Aretuzy).

7[Author ID1: at Mon Jul 2 13:50:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:49:00 2001 ] ~~wersja późniejsza:~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:50:00 2001 ]~~Niekoniecznie z Grecji się biorą,~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:50:00 2001 ][Author ID1: at Mon Jul 2 13:50:00 2001 ]

XVII. WIEŚ

O! wsi, biała - atłasem kwiatów jabłoni -

Jako oblubienica,

U źwierciadeł księżyca

Wy-marzająca cóś na ustroni

⁵O jutrze tajemniczym,

O nieodgadnionym-niczym!...

Twoja przeszłość?... to wczora,

A przyszłość?... Ty nie łamiesz głową,

Zawsze - u ciebie pora:

¹⁰W-czasów Królowo!...

III

Zawsze Ty u siebie, jak umysł zdrów:

Czy w oliwnym kraju posuchy,

Czy w brzóz zieleni... złocie - mchów,

Jak gajowe rozkoszna duchy.

¹⁵- Tobie! zda się, iż wieków wydąża praca,

Jak trzoda jałówce błędn*j,

Gdy ku Tobie i sam pasterz nawraca

Tłum nie-oględny...

Alić oto strach milczkiem nadbiega blisko...

²⁰W górach kędyś prysnęły lody:

Stu chat zalane już ognisko,

Jeziorami - ogrody!

Brudne fale przez mur cmentarza

Przerzucają trumny ciężki*mi,

²⁵Pławią dęby wyrwane z ziemi...

Cisza - dwakroć przeraża.

Lecz o górnych, tam!... kto? myślił lodach,

Modre przecierając szyby;

O czerwonych prędzej jagodach

³⁰Lub gdzie? węźlą się grzyby -

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Ach!... czy nie ma już miejsca na świecie

Dla niewinności?

I kiedyż?... zapomną o powiecie

Plagi ludzkości!

_______________

XVII. WIEŚ

~~Tekst~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:51:00 2001 ]~~wedł.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:25:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~VMF~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:51:00 2001 ] ~~45-47[Author ID2: at Tue Dec 9 10:02:00 1997 ]~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:51:00 2001 ].[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf w VMA k. 12 r - v oraz 13 r~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

Pierwodruk: Wacław Borowy: „Tygodnik Powszechny” 11 sierpnia 1946 nr 32 s. 1; pierwodruk książkowy: Kazimierz Sowiński: VMS 34 - 35; II red. wiersza - znacznie odbiegająca od wersji w VM - włączył poeta do poematu [Author ID1: at Mon Jul 2 13:51:00 2001 ]~~„A Dorio ad Phrygium”~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:51:00 2001 ].[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~3 -~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:51:00 2001 ]~~u źwierciadeł~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:51:00 2001 ] ~~(dawna konstrukcja składniowa; oboczność fonetyczna).~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:51:00 2001 ]

14:[Author ID1: at Mon Jul 2 13:53:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:53:00 2001 ] gajowe duchy -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:53:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:53:00 2001 ] w mitologii grecko-rzymskiej: najady, nimfy, hamadryady; ucieleśnienie wdzięku i urody (jak np. Aretuza czy Dafne).

15:[Author ID1: at Mon Jul 2 13:53:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:53:00 2001 ] wydąża -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:53:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:53:00 2001 ] nadąża, idzie równo z nią (sens: tobie się zdaje, że za tobą, niczym za zbłąkaną jałówką, podąża „wieków praca”).

25:[Author ID1: at Mon Jul 2 13:53:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:53:00 2001 ] pławią (dawn.[Author ID1: at Mon Jul 2 13:53:00 2001 ]iej[Author ID1: at Mon Jul 2 13:53:00 2001 ]sze[Author ID1: at Mon Jul 2 13:53:00 2001 ]) -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:53:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:53:00 2001 ] nurzają, topią.

XIX. STOLICA[Author ID1: at Mon Jul 2 13:55:00 2001 ]

O! ulico, ulico...

Miast, nad którymi krzyż:

Szyby twoje skrzą się i świ*cą

Jak źrenice kota, łowiąc mysz.

⁵Przechodniów tłum, ożałobionych czarno

(W barwie stoików^*[Author ID1: at Mon Jul 2 13:56:00 2001 ]),

Ale wydąża każdy, że aż parno

Wśród omijań i krzyków.

III

Ruchy dwa i giesty - dwa tylko:

¹⁰Fabrykantów, ścigających cóś z rozpaczą,

I pokwitowanych z prac, przed chwilką,

Co tryumfem się raczą...

Konwulsje dwie i dwa obrazy:

Zakupionego - z góry - nieba

¹⁵Lub fabrycznej ekstazy -

O... kęs chleba.

- Idzie Arab, z kapłańskim ruszeniem głowy,

Wśród chmurnego promieniejąc tłoku:[Author ID2: at Tue Dec 16 12:03:00 1997 ];[Author ID2: at Tue Dec 16 12:03:00 1997 ]

Biały, jak statua z kości słoniowej -

²⁰Pojrzę nań... wytchnę oku!

Idzie pogrzeb, w ulice spływa boczne

Nie-pogwałconym krokiem;

W ślad mu pójdę, giestem wypocznę,

Wypocznę okiem!...

VII

²⁵Lub - nie patrząc na niedobliźnionych bliźnich lica -

Utonę myślą wzwyż:[Author ID2: at Tue Dec 16 12:03:00 1997 ];[Author ID2: at Tue Dec 16 12:03:00 1997 ]

- Na lazurze balon się rozświ*ca,

W obłokach?... krzyż!

^*[Author ID1: at Mon Jul 2 13:56:00 2001 ]~~Czarny~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:56:00 2001 ] ~~kolor odzieży przejęli chrześcijanie od~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:56:00 2001 ]~~stoików~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:56:00 2001 ].[Author ID1: at Mon Jul 2 13:56:00 2001 ][Author ID1: at Mon Jul 2 13:56:00 2001 ]

____________________

XIX. STOLICA

~~Tekst~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:54:00 2001 ]~~wedł.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:25:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~VMF 48-50.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf w VMA k. 13 v i 14 r; kilka istotnych poprawek wersji czystopisowej.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: PrzesmWyb 143. GomNWP 285-286.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:54:00 2001 ]

~~Tytuł - por. wiersz Słowackiego~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:55:00 2001 ]~~Paryż~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:55:00 2001 ].[Author ID1: at Mon Jul 2 13:55:00 2001 ]

4:[Author ID1: at Mon Jul 2 13:57:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:56:00 2001 ] składnia: „jak [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]źrenice kota łowiącego...”

5-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:57:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:57:00 2001 ]6:[Author ID1: at Mon Jul 2 13:57:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:57:00 2001 ] stoicyzm, nurt filozoficzno-etyczny zapoczątkowany przez Zenona z Kitionu (336-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:57:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:57:00 2001 ]264 p.n.e.); nazwa przeniesiona z Sto* Poikil* („[Author ID2: at Tue Dec 9 10:05:00 1997 ]Pstry Portyk) w Atenach, gdzie nauczał Zenon; stoików wyróżniała etyka surowej cnoty i powściągliwość na każdym polu ludzkiej egzystencji.

7:[Author ID1: at Mon Jul 2 13:57:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:57:00 2001 ] wydąża -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:57:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:57:00 2001 ] biegnie, dogania.

~~15 -~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:54:00 2001 ]~~O... kęs~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:54:00 2001 ] ~~- pierwotnie:~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:54:00 2001 ]~~O, kromkę.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:54:00 2001 ][Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~25 - pierwotnie:~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:54:00 2001 ]~~Lub - nie patrząc bynajmniej na bliźnich lica.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:54:00 2001 ][Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~26 - pierwotnie:~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:54:00 2001 ]~~A w chmurach?...~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:54:00 2001 ]~~krzyż~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:54:00 2001 ]![Author ID1: at Mon Jul 2 13:54:00 2001 ][Author ID1: at Mon Jul 2 13:54:00 2001 ]

XXV. WAKACJE

Spotykam Wodza - pytam: „Jakie nowiny -

I co? się dzieje...”

On [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]mi na to: „Epoka... zamknęła czyny

W czasów koleje;

⁵Nie robi się nic...” - To usłyszawszy, zboczę

(Szemrząc - nieśmiele):

Że, cóś, widać są Wodze na dni robocze

I - na niedziele!

____________________

XXV. WAKACJE

~~Tekst~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 13:58:00 2001 ]~~wedł.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:25:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~VMF 55-56.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf w VMA k. 15 v; późniejsze dodatkowe podkreślenie ww. 3-5 (tu nie uwzględnione).~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: PrzesmReszta 57. GomNWP 288.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 13:58:00 2001 ]

4 -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:59:00 2001 ]:[Author ID1: at Mon Jul 2 13:59:00 2001 ] gra etymologiczna: „czasy” -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:59:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:59:00 2001 ] „wczasy”.

5:[Author ID1: at Mon Jul 2 13:59:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:59:00 2001 ] zboczę -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:59:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:59:00 2001 ] dwuznaczeniowe: „odejdę na bok”, ale też „uczynię dygresję” (por. w wierszu Powieść: „tu zrobię małe -[Author ID1: at Mon Jul 2 13:59:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:59:00 2001 ] lecz rzewne -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:00:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:00:00 2001 ] zboczenie”).

XXVI. CZEMU NIE W CHÓRZE?[Author ID1: at Mon Jul 2 14:01:00 2001 ]

Śpiewają wciąż wybrani

U żłobu, gdzie jest Bóg;

Lecz milczą zadyszani,

Wbiegając w próg...

⁵A cóż dopiero? owi,

Co ledwo wbiegli w wieś? -

Gdzie jeszcze ucho łowi

Niewinniąt rzeź!...

III

Śpiewajcież, o! wybrani,

¹⁰U żłobu, gdzie jest Bóg;

Mnie jeszcze ucho rani

Pogoni róg...

Śpiewajcież, w chór zebrani - -

Ja? zmięszać mógłbym śpiew

¹⁵Tryumfującej litanii;

Jam widział krew!...

______________

XXVI. CZEMU NIE W CHÓRZE?

~~Tekst~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:00:00 2001 ]~~wedł.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:25:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~VMF 57-58.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf w VMA k. 15 r (tylko numer kolejny wiersza) i 16 r - na węższym pasku papieru, wklejonym do kodeksu; pismo drobniejsze od podstawowego w zbiorze~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:00:00 2001 ] ~~(ślad późniejszego opracowan[Author ID2: at Tue Dec 9 10:07:00 1997 ]~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:00:00 2001 ]~~ia?)[Author ID2: at Tue Dec 9 10:07:00 1997 ]~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:00:00 2001 ].[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: PrzesmReszta 58. GomNWP 288-289.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:00:00 2001 ]

~~Tytuł - ironiczne nawiązanie do opinii o sobie jako „odludku”, „dziwaku” itp.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:01:00 2001 ]

1-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:02:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:02:00 2001 ]2 i n.:[Author ID1: at Mon Jul 2 14:02:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:02:00 2001 ] aluzja do refrenu kolędy Do szopy, hej, pasterze…[Author ID1: at Mon Jul 2 14:02:00 2001 ]~~...~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:02:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 14:02:00 2001 ]

8 [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]:[Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:02:00 2001 ] niewinniąt rzeź -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:02:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:02:00 2001 ] nawiązanie ewangeliczne (Mt 2, 16-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:02:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:02:00 2001 ]18).

12:[Author ID1: at Mon Jul 2 14:02:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:02:00 2001 ] pogoń -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:02:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:02:00 2001 ] odwołanie do biografii Norwida i jego pokolenia; motyw zatraty pokolenia międzypowstaniowego wraca wielokrotnie w poezji i publicystyce autora Vade-mecum; np. w wierszu Początek broszury politycznej czy w epilogowym liście poetyckim Do Walentego Pomiana Z., jest programowym problemem poematu Quidam.

XXX. FATUM

Jak dziki źwierz przyszło Nieszczęście do człowieka

I zatopiło weń fatalne oczy...

- Czeka - -

Czy człowiek zboczy?

⁵Lecz on odejrzał mu - jak gdy artysta

Mierzy swojego kształt modelu -

I spostrzegło, że on patrzy - co? skorzysta

Na swym nieprzyjacielu:

I zachwiało się całą postaci wagą

¹⁰- - I nie ma go!

______________

XXX. FATUM

~~Tekst~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:05:00 2001 ]~~wedł.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:25:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~VMF 63-64.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf w VMA k. 18 r; w. 1 poprawka niebieskim ołówkiem:~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:05:00 2001 ]~~Jak dziki źwierz~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:05:00 2001 ] ] [Author ID1: at Mon Jul 2 14:05:00 2001 ]~~Jak źwierz~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:05:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 14:05:00 2001 ]~~dziki~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:05:00 2001 ] ~~(trudno orzec, w jakim momencie poeta dokonał tej poprawki, wydawcy przyjmują wersję „Jak dziki zwierz”).~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: Przesmycki. „Chimera” VIII: 1904~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:05:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~s. 300-301; pierwodruk książkowy: Cywiński: C. Norwid.~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:05:00 2001 ]~~Wybór poezyj~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:05:00 2001 ]~~. BN I 64. Opracował... Kraków 1924 s. 182. GomNWP 291.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:05:00 2001 ]

XXXV. IRONIA

Żeby to można arcydzieło

Dłutem wyprowadzić z grubych brył

I żeby dłuto nie zgrzytnęło

Ni młot je ustawnie bił a bił!...

⁵Żeby to tchem samym harmonii

Można było kręcić wozów oś;

I bez s-krzypnięcia wstecz ironii,

Żeby się udało zrobić coś...

III

Oh! jakże spałby sobie człowiek

¹⁰Wyższy nad skargi ustawiczne;

Lecz cóż? gdy jeszcze i u powiek

Roz-siędą się sny ironiczne!!...

Uczucie zwiedza bez ironii

Szlaki bite cudzym cierpieniem;

¹⁵Lecz kto był pi*rwej tam, wi* o ni*j,

Że jest - koniecznym bytu cieniem.

Ty myślisz może, że wiek złoty,

Bez walk, sam przyjdzie do ludzkości? -

A gdzież?... powiodą pi*rw te cnoty,

²⁰Od których cofa strach śmieszności!...

______________

XXXV. IRONIA

~~Tekst~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:11:00 2001 ]~~wedł.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:25:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~VMF 71-73~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:11:00 2001 ].[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf w VMA k. 20 v i 21 r; dodatkowe podkreślenia w kilku wersetach, należą do redakcji późniejszej.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: Przesmycki. „Chimera” VIII: 1904 s. 297-298; pierwodruk książkowy: Zręb 1, 122 - 123. Wcześniejszą redakcję~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:11:00 2001 ]~~:[Author ID2: at Tue Dec 9 10:14:00 1997 ]~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:11:00 2001 ] ~~tego wiersza ogłosił Feliks Kopera: „Wiadomości Numizmatyczno-Archeologiczne” 1897 t. III nr 4; nast. Gomulicki: Okruchy 79. GomNWP 293-294.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:11:00 2001 ]

1-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:13:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:13:00 2001 ]4:[Author ID1: at Mon Jul 2 14:13:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:13:00 2001 ] „Dłuto wyciosujące twarz Anioła z marmuru zgrzyta gorzko... Owóż Ty, co chcesz, aby nie zgrzytało, chcesz próżniactwa i chcesz, aby Anioł był głazem, a ja próżniakiem.[Author ID1: at Mon Jul 2 14:13:00 2001 ]” (list do Jana Koźmiana, [Author ID2: at Tue Dec 9 10:10:00 1997 ]wrzesień-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:13:00 2001 ] - [Author ID1: at Mon Jul 2 14:13:00 2001 ]październik 1852: GomPW 8, 186); por. list do Trębickiej z 15 września 1856 (GomPW 8, 288).

17-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:13:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:13:00 2001 ]20:[Author ID1: at Mon Jul 2 14:13:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:13:00 2001 ] por. podobną myśl w wierszach Socjalizm, Harmonia.

XXXVII. SYBERIE[Author ID1: at Mon Jul 2 14:15:00 2001 ]

Pod-biegunowi! na dziejów-odłogu,

Gdzie całe dnie

Niebo się zdaje przypominać Bogu:

„Zimno i mnie!...”

⁵- Wrócicież kiedy? i którzy? i jacy?

Z śmiertelnych prób:

W drugą Syberię - pieniędzy i pracy -

Gdzie wolnym-grób!

III

Lub pierw, czy? obie takowe Syberie

¹⁰ [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 14:51:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 14:51:00 2001 ]- Niewoli dwóch -

Odepchnie nogą, jak stare liberie,

Wielki-Pan... Duch!

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

____________________

XXXVII. SYBERIE

~~Tekst~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:14:00 2001 ]~~wedł.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:25:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~VMF 79-80.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf w VMA k. 22 r i v~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: Przesmycki. „Droga” 1929 nr 5 s.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:14:00 2001 ] ~~445. GomNWP 295-296.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:14:00 2001 ]

~~Tytuł - neologiczne użycie liczby mnogiej, odpowiednio do treści wiersza.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:15:00 2001 ]

12:[Author ID1: at Mon Jul 2 14:15:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:15:00 2001 ] Wielki-Pan~~...~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:15:00 2001 ]…[Author ID1: at Mon Jul 2 14:15:00 2001 ] Duch! -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:15:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:15:00 2001 ] nawiązanie do [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]Anhellego i Króla-Ducha Słowackiego (por. V lekcję Norwida O Juliuszu Słowackim).

XLII. IDEE I PRAWDA[Author ID1: at Mon Jul 2 14:18:00 2001 ]

Na wysokościach myślenia jest sfera,

Skąd widok stromy -

Mąci się w głowie i na zawrót zbiera,

W chmurach - na gromy.

⁵- Płakałbyś może, lecz łzę wiatr ociera

Pi*rw, nim błysnęła -

Po cóż się wdzierać, gdzie światy są zera,

Pył - arcydzieła?!...

Zły anioł jednak uniósł Ecce-Homo

¹⁰Na opok szczyty,

Gdzie - stojąc jeden i patrzając stromo -

Człek... gardzi byty.

- Jakoby wyrwał się z jawu, kryjomo,

Skrzydły nikł*mi,

¹⁵I mierzyć chciał się sam - z swoją widomą

Wagą... na ziemi.

III

I ściągałby go magnetyzm globowy

W sfery dotkliwe,

Gdzie nie doświadcza nic zawrotów głowy -

²⁰Nic!... co - szczęśliwe.

- Aż wielki smętek lub kamień grobowy

Z tych sfer, bezpiecznych,

Wypchnie znów na szczyt myślenia budowy

W obłęd dróg mlecznych.

²⁵Bo w górze grób jest ideom człowieka,

W dole - grób-ciału;

I nieraz szczytne wczorajszego wieka,

Dziś tycze kału...

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

Prawda się razem dochodzi i czeka!

_______________

XLII. IDEE I PRAWDA

~~Tekst~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:16:00 2001 ]~~wedł.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:25:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~VMF~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:16:00 2001 ] ~~87-89[Author ID2: at Tue Dec 9 10:21:00 1997 ]~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:16:00 2001 ].[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf w VMA k. 24 v i 25~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:16:00 2001 ]r[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: Przesmycki. „Chimera” VIII: 1904 s. 302-303; pierwodruk książkowy: Cywiński: C. Norwid.~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:16:00 2001 ]~~Wybór poezyj~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:16:00 2001 ]~~, op. cit., s. 186.~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:16:00 2001 ]

~~Tytuł -~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:18:00 2001 ]~~idee~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:18:00 2001 ] w znaczeniu wartości absolutnych (ideały); opozycja ”idei” i „prawdy” wywołuje zarówno Platońską opozycję wiecznej idei i „przypadkowych” przedmiotów, jak też potoczne odczucie kolizji między „ideałem” i „marzeniami” a „rzeczywistością”[Author ID1: at Mon Jul 2 14:18:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~czy idealną abstrakcją a prozaicznym doświadczeniem życiowym.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:18:00 2001 ]

9-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:18:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:18:00 2001 ]10:[Author ID1: at Mon Jul 2 14:18:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:18:00 2001 ] splot nawiązań ewangelicznych: „Wziął go zaś djabeł na górę wysoką bardzo: i ukazał mu wszystkie Królestwa świata, i ozdobę ich.[Author ID1: at Mon Jul 2 14:19:00 2001 ]” (Mt 4, 8; u Łukasza -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:19:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:19:00 2001 ] 4, 4 -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:19:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:19:00 2001 ] toż: „I wiódł go djabeł na górę wysoką, i ukazał mu wszystkie królestwa wszego świata w ocemgnieniu.[Author ID1: at Mon Jul 2 14:19:00 2001 ]”); Ecce-Homo -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:19:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:19:00 2001 ] „Oto człowiek”: nawiązanie do słów Piłata wypowiedzianych na widok skatowanego Jezusa: „Wyszedł tedy Jezus, niosąc cierniową koronę, i płaszcz szarłatowy. I rzekł im [Piłat]: Oto człowiek” (J 19, 5).

17:[Author ID1: at Mon Jul 2 14:19:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:19:00 2001 ] magnetyzm globowy -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:19:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:19:00 2001 ] magnetyzm ziemski, geomagnetyzm; licencja poetycka -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:19:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:19:00 2001 ] tu mowa o zjawisku powszechnego ciążenia, czyli zjawisku grawitacji (teoria sformułowana przez Newtona i doprecyzowana przez Einsteina).

18:[Author ID1: at Mon Jul 2 14:19:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:19:00 2001 ] dotkliwe -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:19:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:19:00 2001 ] wieloznaczeniowo: mocno, boleśnie odczuwalne (np. „dotkliwy ból”), ale też -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:19:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:19:00 2001 ] etymologicznie -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:19:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:19:00 2001 ] dotykalne (czyli fizyczne, materialne).

24:[Author ID1: at Mon Jul 2 14:19:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:19:00 2001 ] obłęd -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:19:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:19:00 2001 ] manowiec, bezdroże; błądzenie, zabłąkanie.

LI. MORALNOŚCI[Author ID1: at Mon Jul 2 14:22:00 2001 ]

Kochający - koniecznie bywa artystą,

Choćby nago jak Herkules stał;

I moralność nie tylko jest osobistą:

Jest i wtóra - moralność-zbiorowych-ciał.

⁵Dwie było tablic - dwie! - prawowitego cudu:

Jedna - władnie do dziś wszech-sumieniem,

Druga - całym pękła kamieniem

O twardość ludu.

III

Z pierwszej?... mamy zarys i siłę mamy

¹⁰Odniesienia rąk w dzieło zaczęte,

Ale drugiej odłamy

Między Ludów Ludami

Jak menhiry^*[Author ID1: at Mon Jul 2 14:23:00 2001 ] st*rczą rozpierzchnięte!

Wobec pierwszej?... każdy - a każdy - rzeszą!

¹⁵Lecz - by drugą od-calić -

Czoła się nam mojżeszą

I zaczynają się lica blaskiem palić.

- Wiatr ogromny, jak na Synai szczycie,

Tętnią echa i gromy z błyskawicami;

²⁰Dłonią czujesz, że tknąłeś życie...

Podejmując Prawa... odłamy.

Aż przyjdzie dzień... gdy gni*w, co zbił tablice,

Stanie się zapałem, który tworzy:

Rozniepodziane złoży

²⁵I pogodne odkryje lice.

^*[Author ID1: at Mon Jul 2 14:23:00 2001 ]~~Menhir~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:23:00 2001 ] ~~- wysoki głaz druidyczny.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:23:00 2001 ][Author ID1: at Mon Jul 2 14:23:00 2001 ]

_____________________

LI. MORALNOŚCI

~~Tekst~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:20:00 2001 ]~~wedł.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:25:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~VMF 103-105.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:20:00 2001 ][Author ID1: at Mon Jul 2 14:20:00 2001 ]

~~Autograf w VMA k. 30 r i v; autorski przypisek do wyrazu „menhir”.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

Tytuł - liczba mnoga niepewna (Norwid zwykle podwójnie oznaczał zmiękczenie głosek si, zi, ci, dzi, zaznaczając - mimo zaleceń ortograficznych Lindego! - śi, źi, ći, dźi); może więc winno się tu czytać: [Author ID1: at Mon Jul 2 14:22:00 2001 ]~~Moralność~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:22:00 2001 ] ~~(?!).~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:22:00 2001 ]

1-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:24:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:24:00 2001 ]4:[Author ID1: at Mon Jul 2 14:24:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:24:00 2001 ] zob. u św. Pawła: „Jako smętni, lecz zawsze weseli: jako ubodzy, a wielu ubogacający: jako nic nie mający, a wszystko dzierżący” (2 Kor 6, 10); zob. też rozważania poety o „kapłanach nadziei” (w I lekcji O Juliuszu Słowackim), którzy „odchodzą witać całość, co jeszcze blasku Zbawicielowego nie doznała. Idą na pola, gdzie światłość Pańska nie zajaśniała jeszcze, idą do tego, co ma się nazwać ojczyzną, a czego ludy starożytne wcale nie rozumiały, albowiem doskonałość ciał ich zbiorowych nie była w stanie nigdy wytrzymać doskonałości człowieka pojedyńczej -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:24:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:24:00 2001 ] owszem, w walce z nią była i jakoby na zatrzymaniu onej własny zyskiwała rozwój.[Author ID1: at Mon Jul 2 14:24:00 2001 ]” (GomPW 6, 410).

18:[Author ID1: at Mon Jul 2 14:25:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:25:00 2001 ] na Synai szczycie [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ](forma dawniejsza; na Synaju) -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:26:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:26:00 2001 ] mowa o miejscu zawarcia przymierza między Jahwe i Izraelem.

22:[Author ID1: at Mon Jul 2 14:26:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:26:00 2001 ] gni*w -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:26:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:26:00 2001 ] gniew Mojżesza sprowokowany przez religijne odstępstwo Izraela; por. u Ballanche'a: „H*bal czuł, że istota upadła i istota odrodzona tworzyły jedną i tę sama istotę [...], skazaną na to, że będzie odtąd kroczyć drogą postępu, by odzyskać to, co utraciła, błysk swej ontologicznej pierwotnej zasady; gdyż zasada, która sama stanowi o identyczności, zgoła nie przepadła.[Author ID1: at Mon Jul 2 14:26:00 2001 ]” (La Vision d'H*bali-->, [Author ID1: at Mon Jul 2 14:26:00 2001 ]~~op. cit~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:26:00 2001 ]dz. cyt.[Author ID1: at Mon Jul 2 14:26:00 2001 ].[Author ID1: at Mon Jul 2 14:26:00 2001 ], 135; cyt. za:[Author ID1: at Mon Jul 2 14:26:00 2001 ] Romantyczna poezja mistyczna, s. [Author ID1: at Mon Jul 2 14:26:00 2001 ]45).

LIII. ZAGADKA

Z wszelakich kajdan, czy? te są -

Powrozowe, złote czy stalne?...

- Przesiąkłymi najbardziej krwią i łzą...

Niewidzialne!...

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

____________________

LIII. ZAGADKA

~~Tekst~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:27:00 2001 ]~~wedł.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:25:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~VMF 107-108.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf w VMA k. 31 v Dwie inne wers~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:27:00 2001 ]je [Author ID1: at Mon Jul 2 14:27:00 2001 ]~~Zagadki~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:27:00 2001 ] ~~przesłał poeta w listach do Karola Ruprechta z 2 listopada 1865 (GomPW 9, 196) oraz Mariana Sokołowskiego z listopada 1865 (GomPW 9, 198).~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: PrzesmWyb 274. GomNWP 308.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:27:00 2001 ]

4:[Author ID1: at Mon Jul 2 14:27:00 2001 ] Niewidzialne -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:28:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:28:00 2001 ] por. w liście do Sokołowskiego: „Powiedz zacnemu Karolowi Ruprechtowi, że bohaterstwo zależy na zmierzeniu się piersiami z współczesnym błędem; albo powiedz kochanej Ojczyźnie, że jest w czymkolwiek bądź w błędzie... natychmiast spostrzeżesz obwijania okrzętne w przezroczystość tysięcznych bawełn każde słóweczko i uciekanie się do tych subtelności fatalnych, które nieprzyjaciele Kościoła [...] nazwali byli jezuityzmem!-” (GomPW 9, 200).

LV. KÓŁKO

Jak niewiele jest ludzi, i jak nie ma prawie

Pragnących się objawić!... - przechodzą - przechodzą -

Odpychają się, tańcząc z sobą, lub, w zabawie

Poufnej, kłamią płynnie, serdecznie się zwodzą -

⁵Ni współcześni, ni bliscy, ani sobie znani;

Ręce imając, śliniąc się szczelnym uściskiem -

Głębia pomiędzy nimi wre i oceani,

A na jej pianach... oni - bliscy czym?... nazwiskiem!

Świat zaś mówi: „To - swoi, to - kółko domowe,

¹⁰To - nasi!” - Szczerzej niebo łączy lazurowe

Tysiąc ludów, co rżną się przez wieki, bo szczerz*j

Z każdego aby jeden w spolne Niebo wierzy.

Oni zaś tańczą: łonem zbliżeni do łona,

Polarnie nieświadomi siebie i osobni,

¹⁵Dość, że nad nimi jedna lampa zapalona

I moda jedna wszystkich wzajemnie podobni.

„To nasi!” - Mapę-życia gdyby kto z wysoka

Kr*ślił jak Mapę-globu?... góry i pustynie

Przeniosłyby się w krótkie jedno mgnienie oka;

²⁰Ocean by zaś przepadł - gdzie łza drobna płynie!

_______________

LV. KÓŁKO

~~Tekst~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:29:00 2001 ]~~wedł.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:25:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~VMF~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:29:00 2001 ] ~~108-110[Author ID2: at Tue Dec 9 10:36:00 1997 ]~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:29:00 2001 ].[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf w VMA k. 32 r; liczne poprawki czystopisowe. Inna jeszcze wersja tego wiersza stanowi ogniwo nie dokończonego poematu~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:29:00 2001 ]~~„A Dorio ad Phrygium”~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:29:00 2001 ] ~~(ww. 354-374)~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:29:00 2001 ].[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: PrzesmWyb 275 (bez podziału na strofy).~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~8 - pierwotnie było:~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:29:00 2001 ]~~zbliżeni?..~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:29:00 2001 ][Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~12 -~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:29:00 2001 ]~~w spolne~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:29:00 2001 ] ~~- ślad stale u Norwida (i u innych współczesnych) obecnej chwiejności ortograficznej w wyrazach z dzisiejszym~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:29:00 2001 ]ó[Author ID1: at Mon Jul 2 14:29:00 2001 ]~~, ale też - być może - celowy etymologizm (wskazujący na podstawę „społem”).~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:29:00 2001 ]

14:[Author ID1: at Mon Jul 2 14:31:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:31:00 2001 ] polarnie (dawn.[Author ID1: at Mon Jul 2 14:31:00 2001 ]iejsze[Author ID1: at Mon Jul 2 14:31:00 2001 ]) - biegunowo przeciwnie.

~~15 - pierwotnie:~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:29:00 2001 ]~~światłość jedna.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:29:00 2001 ][Author ID1: at Mon Jul 2 14:29:00 2001 ]

16:[Author ID1: at Mon Jul 2 14:31:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:31:00 2001 ] podobni (neologizm[Author ID1: at Mon Jul 2 14:31:00 2001 ].[Author ID1: at Mon Jul 2 14:31:00 2001 ] od „podobny”) -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:31:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:31:00 2001 ] upodobnia.

~~20 - pierwotnie:~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:29:00 2001 ]~~A ocean by wsiąknął gdzie ledwo łza płynie!~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:29:00 2001 ][Author ID1: at Mon Jul 2 14:29:00 2001 ]

LX. JĘZYK-OJCZYSTY[Author ID1: at Mon Jul 2 14:35:00 2001 ]

„Gromem bądźmy pierw - niżli grzmotem;

Oto tętnią i rżą konie stepowe;

Górą czyny!... a słowa? a myśli?... potem!...

Wróg pokalał już i Ojców mowę -”

⁵Energumen tak krzyczał do Lirnika[Author ID2: at Tue Dec 16 12:26:00 1997 ]

I uderzał w tarcz, aż się wygięła;

Lirnik na to . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . „Nie miecz, nie tarcz bronią Języka,

Lecz - arcydzieła!”

_______________

LX. JĘZYK-OJCZYSTY

~~Tekst~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:34:00 2001 ]~~wedł.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:25:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~VMF 112.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf w VMA k. 33 r~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk:~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:34:00 2001 ]~~Satyra polska. Antologia.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:34:00 2001 ] ~~Oprac. i wstępem opatrzył J. Lemański. Warszawa [1914], t. II s.104-122 (z błędem w w. 2). Prawidłowo: PrzesmWyb 277. Układ „schodkowy”~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:34:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~w. 3 wprowadził - według własnego pomysłu - Gomulicki w II wydaniu~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:34:00 2001 ]~~Vade-mecum~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:34:00 2001 ]~~. Warszawa 1969 s. 107 (i w następnych swoich edycjach, również w GomNWP 308-309).~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:34:00 2001 ]

Tytuł - sprawa obrony języka ojczystego wielokrotnie wraca w różnych wypowiedziach poety; por. list do Władysława Bentkowskiego z końca maja 1857 (GomPW 8, 307); listy do Augusta Cieszkowskiego z końca grudnia 1864[Author ID1: at Mon Jul 2 14:35:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~i z 8 stycznia 1865 (GomPW 9, 1~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:35:00 2001 ]~~49 i 152); list do Mariana Sokołowskiego ze stycznia 1865 (GomPW 9, 154).~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:35:00 2001 ]

3:[Author ID1: at Mon Jul 2 14:35:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:35:00 2001 ] por. początek Psalmu nadziei Zygmunta Krasińskiego: „Czas uderzyć w strunę drugą, / W czynów stal! -” (Z. Krasiński. Dzieła literackie. Wybrał, notami i uw.[Author ID1: at Mon Jul 2 14:36:00 2001 ]agami[Author ID1: at Mon Jul 2 14:36:00 2001 ] opatrzył P. Hertz. T. [Author ID1: at Mon Jul 2 14:36:00 2001 ]I. Warszawa 1973,[Author ID1: at Mon Jul 2 14:36:00 2001 ] s. 205); zob. w Vade-mecum m. [Author ID1: at Mon Jul 2 14:36:00 2001 ]in. Posąg i obuwie; Cóś.

LXX. LAUR DOJRZAŁY

Nikt nie zna dróg do potomności,

Jedno - po samodzielnych bojach;

Wszakże w Świątyni jej nie gości

W tych, które on wybrał, pokojach.

⁵Ni swoimi wstępuje drzwiami,

Lecz które jemu odemknięto;

A co? w życiu było skrzydłami,

Nieraz w dziejach jest ledwo piętą!...

Rozwrzaskliwe czasów przechwałki

¹⁰- Co mniemałbyś, że są trąb graniem? -

To padające w urnę gałki...

Gdy cisza jest głosów-zbieraniem.

______________________

LXX. LAUR DOJRZAŁY

~~Tekst~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:42:00 2001 ]~~wedł.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:25:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~VMF 123-124.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf w VMA 36 r~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: Przesmycki. „Chimera” VIII:~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:42:00 2001 ] ~~1904~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:42:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~s. 305-306; pierwodruk książkowy: Zręb 1, 122. GomNWP 310.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:42:00 2001 ]

LXXIII. GRZECZNOŚĆ

Znalazłem się był raz w wielkim chrześcijan natłoku,

Gdzie jest biuro lasek, płaszczów i marek;

- Każdy za swój chwytał z*garek,

Nie ufając... bliźniej ręce i oku!

⁵Jeden tylko Mąż zwrócił moją uwagę -

Z przezornością albowiem szczególnieszą

Łączył wdzięk i względność, i powagę

W niczym od chrześcijańskiej nie zimniejszą -

III

„Któż jest? - pytam - tyle uprzejmy dla gości,

¹⁰Śród podejrzewających się bliźnich owych? -”

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

(Był to strażnik figur-woskowych

Z pobliskiego muzeum-ciekawości!...)

______________________

LXXIII. GRZECZNOŚĆ

~~Tekst~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:54:00 2001 ]~~wedł.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:25:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~VMF 129-130.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf w VMA k. 38 r; liczne poprawki czystopisowe.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: PrzesmReszta 86. GomNWP 312.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:54:00 2001 ]

7: [Author ID1: at Mon Jul 2 14:56:00 2001 ]względność[Author ID1: at Mon Jul 2 14:56:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 14:56:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:57:00 2001 ] baczenie, przychylność.[Author ID1: at Mon Jul 2 14:56:00 2001 ]~~5 - pierwotnie:~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:55:00 2001 ]~~Jeden tylko z nich~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:55:00 2001 ][Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~6 -~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:55:00 2001 ]~~Z przezornością~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:55:00 2001 ] ~~- pierwotnie:~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:55:00 2001 ]~~Z starannością~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:55:00 2001 ][Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~7 - pi~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:55:00 2001 ]~~erwotnie:~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:55:00 2001 ]~~Łączył wdzięk, ostrożność i powagę~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:55:00 2001 ]; [Author ID1: at Mon Jul 2 14:55:00 2001 ]~~względność~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:55:00 2001 ] ~~- baczenie, przychylność.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~9-10 - pierwotnie:~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:55:00 2001 ]~~Któż jest? - pytam - tyle mający względności / Dla nie szanujących się - bliźnich owych?~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:55:00 2001 ]~~; następnie po poprawieniu:~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:55:00 2001 ]~~Któż jest? - pytam - tyle mający zacności / Wśród nie szanujących się - bliźnich owych? -~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:55:00 2001 ][Author ID1: at Mon Jul 2 14:55:00 2001 ]

[Author ID1: at Mon Jul 2 14:56:00 2001 ]

12:[Author ID1: at Mon Jul 2 14:57:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:57:00 2001 ] muzeum-ciekawości (z fr. curiosit*) [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:57:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:57:00 2001 ] popularne w ubiegłym wieku panoptikum, zbiór osobliwości, np. figur woskowych.

LXXVIII. STYL NIJAKI

Szkoła-stylu kłóciła się z szkołą-natchnienia,

Zarzucając jej dziką niepoprawność. - Ale!...

Potomni nie są tylko grobami z kamienia,

Ciosanymi cierpliwym dłutem doskonale:

⁵Są oni pi*rw współcześni, których przeznaczenia

Od do-raźnego w chwili że zależą słowa -

Przestawa być wymowną spóźniona Wymowa!

_____________

LXXVIII. STYL NIJAKI

~~Tekst~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:58:00 2001 ]~~wedł.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:25:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~VMF 137.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf w VMA k. 40 r; ostatni werset zasadniczo przetworzony.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: PrzesmReszta 89. GomNWP 314~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:58:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 14:58:00 2001 ].[Author ID1: at Mon Jul 2 14:58:00 2001 ]

4:[Author ID1: at Mon Jul 2 14:59:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 14:59:00 2001 ] doskonałe -[Author ID1: at Mon Jul 2 15:01:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 15:01:00 2001 ] nawiązanie do reguł klasycznego stylu, przedstawionych przez Horacego w Liście do Pizonów.

~~7 - pierwotnie:~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:59:00 2001 ]~~Nie jest ze wszech miar dzielną....~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:59:00 2001 ]~~, następnie:~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:59:00 2001 ]~~Nie jest dosyć wymowną...~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:59:00 2001 ]~~wreszcie:~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:59:00 2001 ]~~Przestawa być~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:59:00 2001 ]~~wymowną~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:59:00 2001 ]~~...~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:59:00 2001 ] ~~(wersja aktualna wpisana niebieską kredką).~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:59:00 2001 ]

LXXXI. KOL*BKA-PIEŚNI

(DO SPÓŁCZESNYCH LUDOWYCH PIEŚNIARZY)[Author ID1: at Mon Jul 2 15:06:00 2001 ]

Gdzie ton i miara równe są przedmiotowi,

Gdzie przedmiot się harmonią dostraja,

Tam jest i pieśń, i rym - jak kto je powi* -

Tam z-siedmia się brzmienie i tam się z-traja,

⁵I spadkuje się same ku końcowi...

- Umiej słowom wrócić ich wygłos-pi*rwszy,

To jest całą wrażeń tajemnicą:

Rym?... we wnętrzu leży, nie w końcach[Author ID2: at Tue Dec 16 12:32:00 1997 ]u[Author ID2: at Tue Dec 16 12:32:00 1997 ] wierszy,

Jak i gwiazdy nie tam są, gdzie świcą!^*[Author ID1: at Mon Jul 2 15:07:00 2001 ]

¹⁰Podobnież i pieśń gminna, to nie jest to,

Co wy dziś zrobiliście z ni*j -

Płynność słów? - to oko błysłe łzą,

To - ciepły dech, nie zawołanie: „Tchni*j!...”

Tak wywęźla się kwiatu pąk i tak ptaszę

¹⁵Coraz bystrzej i pełniej widzi dzień,

Nim nad rozpękłą wzleci czaszę -

Wrażenia pierw mając przez swój-rdzeń!

Stąd to nie są nasze - pieśni nasze -

Lecz Boskiego cóś bierą w się:

²⁰Stąd - choć ja śpię... nie ja to śnię - co śnię,

Ludzkości-pół na globie współ-śni ze mną;

Dopomaga mnie i cicho, i głęboko,

I uroczyście, i ciemno:

Jak wszech-oko!...

²⁵Tam to wszczęła się pieśń gminna - jakby z dna

Uspokojonej na skróś głębi

Czerpiąc tok swój i jęk gołębi -

- A Bóg ją sam zna!...

^*[Author ID1: at Mon Jul 2 15:06:00 2001 ]~~Wiadomo jest każdemu, że ani słońce, ani gwiazdy nie są ściśle tam, gdzie oczom patrzącego być się wydają.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 15:06:00 2001 ][Author ID1: at Mon Jul 2 15:06:00 2001 ]

_____________________

LXXXI. KOL*BKA-PIEŚNI

~~Tekst~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 15:02:00 2001 ]~~wedł.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:25:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~VMF 142-144.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf w VMA k. 41 v i 42 r; liczne poprawki;~~[Author ID1: at Mon Jul 2 15:02:00 2001 ] ~~przypis poety do w. 9.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: PrzesmWyb 196-197 (z pominięciem wyrazu~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 15:02:00 2001 ]~~ściśle~~[Author ID1: at Mon Jul 2 15:02:00 2001 ] ~~w przypisku poety; za nim inni wydawcy). GomNWP 316-317~~[Author ID1: at Mon Jul 2 15:02:00 2001 ] ~~(zgodnie z autografem)[Author ID2: at Tue Dec 9 10:43:00 1997 ]~~[Author ID1: at Mon Jul 2 15:02:00 2001 ].[Author ID1: at Mon Jul 2 15:02:00 2001 ]

~~Podtytuł - pierwotnie:~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 15:05:00 2001 ]~~współczesnych~~[Author ID1: at Mon Jul 2 15:05:00 2001 ].[Author ID1: at Mon Jul 2 15:05:00 2001 ]

~~6 - pierwotnie:~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 15:04:00 2001 ]~~Tam - siłą jest~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 15:04:00 2001 ]~~[---]~~[Author ID1: at Mon Jul 2 15:04:00 2001 ] ~~wrócić~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 15:04:00 2001 ]~~wygłos-pi~~[Author ID1: at Mon Jul 2 15:04:00 2001 ]*[Author ID1: at Mon Jul 2 15:04:00 2001 ]~~rwszy~~[Author ID1: at Mon Jul 2 15:04:00 2001 ]~~; „wygłos” (dawn.) - ekspresja, wyraz czegoś; por. traktat [„Słowo i litera”], gdzie mowa o „pierwokształtach” i „pierwogłosach” (GomPW 6, 311-332).~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~7 - pierwotnie:~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 15:04:00 2001 ]~~Siła, całą wrażeń jest tajemnicą~~[Author ID1: at Mon Jul 2 15:04:00 2001 ].[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~9 -~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 15:04:00 2001 ]~~świcą~~[Author ID1: at Mon Jul 2 15:04:00 2001 ] ~~(sygnał pochylenia~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 15:04:00 2001 ]e[Author ID1: at Mon Jul 2 15:04:00 2001 ] do [Author ID1: at Mon Jul 2 15:04:00 2001 ]i[Author ID1: at Mon Jul 2 15:04:00 2001 ]).[Author ID1: at Mon Jul 2 15:04:00 2001 ]

14:[Author ID1: at Mon Jul 2 15:07:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 15:07:00 2001 ] wywęźla się (neol.[Author ID1: at Mon Jul 2 14:32:00 2001 ]ogizm[Author ID1: at Mon Jul 2 14:32:00 2001 ]) -[Author ID1: at Mon Jul 2 15:07:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 15:07:00 2001 ] por. w wierszu Wieś -[Author ID1: at Mon Jul 2 15:07:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 15:07:00 2001 ] gdzie węźlą się grzyby.[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

25: por. Augustiańską koncepcję „idei pierwotnych”.[Author ID1: at Mon Jul 2 15:05:00 2001 ]

~~17 - pierwotnie:~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 15:04:00 2001 ]~~Ima wrażenia przez swój-~~[Author ID1: at Mon Jul 2 15:04:00 2001 ]~~rdzeń~~[Author ID1: at Mon Jul 2 15:04:00 2001 ].[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~19 - pierwotnie:~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 15:04:00 2001 ]~~Boskiego cóś, odbierające w się.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 15:04:00 2001 ][Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~25 - pierwotnie:~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 15:04:00 2001 ]~~Tam - wszczęła się pieśń gminna, z owego dna~~[Author ID1: at Mon Jul 2 15:04:00 2001 ]~~; por. Augustiańską koncepcję „idei pierwotnych”.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 15:04:00 2001 ]

LXXXII. ŚMIERĆ

Skoro usłyszysz, jak czerw gałąź wierci,

Piosenkę zanuć lub zadzwoń w tymbały;

Nie myśl, że formy gdzieś podojrzewały;

Nie myśl - o śmierci...

⁵Przed-chrześcijański to i błogi sposób

Tworzenia sobie lekkich rekreacji,

Lecz ciężkiej wiary, że śmierć - tyka osób,

Nie sytuacji - -

III

A jednak ona, gdziekolwiek dotknęła,

¹⁰Tło - nie istotę, co na tle - rozdarłszy,

Prócz chwili, w której wzięła, nic nie wzięła -

- Człek od niej starszy!

______________________

LXXXII. ŚMIERĆ

~~Tekst~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 15:08:00 2001 ]~~wedł.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:25:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~VMF 145-146.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf~~[Author ID1: at Mon Jul 2 15:08:00 2001 ] ~~w VMA k. 42 r i v~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: PrzesmReszta 91.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 15:08:00 2001 ]

2:[Author ID1: at Mon Jul 2 15:09:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 15:09:00 2001 ] tymbały -[Author ID1: at Mon Jul 2 15:10:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 15:10:00 2001 ] tymbał (timbał, z fr. timbale): kocioł, taraban, tambor; bęben wojskowy; odpowiednik starożytnego tympanonu -[Author ID1: at Mon Jul 2 15:10:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 15:10:00 2001 ] bębenka ręcznego.

~~1 -~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 15:08:00 2001 ]~~czerw~~[Author ID1: at Mon Jul 2 15:08:00 2001 ] ] [Author ID1: at Mon Jul 2 15:08:00 2001 ]~~czerw'~~[Author ID1: at Mon Jul 2 15:08:00 2001 ] ~~(zmiękczenie wygłosowego~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 15:08:00 2001 ]w[Author ID1: at Mon Jul 2 15:08:00 2001 ])[Author ID1: at Mon Jul 2 15:08:00 2001 ]

5:[Author ID1: at Mon Jul 2 15:09:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 15:09:00 2001 ] błogi -[Author ID1: at Mon Jul 2 15:10:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 15:10:00 2001 ] przyjemny, rozkoszny, ale też (etymologicznie) błahy, lichy.

7:[Author ID1: at Mon Jul 2 15:09:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 15:09:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 15:10:00 2001 ] tyka -[Author ID1: at Mon Jul 2 15:10:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 15:10:00 2001 ] tu: dotyka i dotyczy.

9:[Author ID1: at Mon Jul 2 15:10:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 15:10:00 2001 ] tło -[Author ID1: at Mon Jul 2 15:10:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 15:10:00 2001 ] być może, etymologizm: od „t[k]ło”, odnoszący się do „[do]tknięcia” i „tkania”.

12:[Author ID1: at Mon Jul 2 15:10:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 15:10:00 2001 ] starszy -[Author ID1: at Mon Jul 2 15:10:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 15:10:00 2001 ] nawiązanie do problemu „starszeństwa”, godności człowieczej (por. w wierszach Człowiek-->, [Author ID1: at Mon Jul 2 15:10:00 2001 ]Moja ojczyzna).

LXXXIII. SENS-ŚWIATA

Do uczty gdy z gwarem siadano za stół,

Mnie jednemu zbrakło siedzenia -

Tłomaczy to zwyczaj, bym za złe nie wziął,

Wróżąc: iż traf taki ożenia!

⁵Więc toast podniosłem, lecz stało się znów,

Że wlano mi ostatek wina

(Co zwyczaj wykłada za fawor u wdów...

Lub - że możesz mieć wkrótce syna!...)

III

Płynąłem za morze... skąd puścił któś wieść,

¹⁰Że się rozbił okręt w podróży - -

Wiele stąd tłomaczeń, lecz spólna ich treść

Długi i błogi żywot wróży.

Sens z tego - że dziwnie przewrotnym jest świat:

Bo gdy nie masz miejsca - to cię żenią,

¹⁵A skoro pogrzebią - dodają sto lat!

A gdy zapominają - cenią!

_____________________

LXXXIII. SENS-ŚWIATA

~~Tekst~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 15:11:00 2001 ]~~wedł.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:25:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~VMF 146-47.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 15:11:00 2001 ]~~w VMA k. 42 v i 43 r; istnieje kilka redakcji tego wiersza:~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 15:11:00 2001 ]~~Obyczaj~~[Author ID1: at Mon Jul 2 15:11:00 2001 ] ~~(wiersz przesłany Mieczysławowi Pawlikowskiemu w październiku 1858; GomPW 1, 295); odmiana redakcji z VM, zat.~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 15:11:00 2001 ]~~Szczęśliwy~~[Author ID1: at Mon Jul 2 15:11:00 2001 ]~~, włączona została do cyklu~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 15:11:00 2001 ]~~Co słychać? i co począć. Humoreska z wstępem i eilogiem~~[Author ID1: at Mon Jul 2 15:11:00 2001 ] ~~(pierwodruk Gomulicki Okruchy, s. 118); inna redakcja (zbliżona do użytej w VM) trafiła do~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 15:11:00 2001 ]~~Kalendarza Gospodarskiego dla Kobiet na Rok 1877~~[Author ID1: at Mon Jul 2 15:11:00 2001 ]~~. Warszawa 1877 s. 85-86 (por. GomPW Okruchy 237-238).~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: Borowy: VMB, s. 84-85; wydanie książkowe: Sowiński: VMS 101. GomNWP 317.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 15:11:00 2001 ]

7:[Author ID1: at Mon Jul 2 15:12:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 15:12:00 2001 ] fawor (dawn.[Author ID1: at Mon Jul 2 15:12:00 2001 ]iejsze[Author ID1: at Mon Jul 2 15:12:00 2001 ], żywotne w XIX w.) -[Author ID1: at Mon Jul 2 15:12:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 15:12:00 2001 ] przychylność, względy, wzięcie.

LXXXV. DO ZESZŁEJ...[Author ID1: at Mon Jul 2 15:13:00 2001 ]

(NA GROBOWYM GŁAZIE)

Sieni tej drzwi - otworem - poza sobą

Zostaw - - wzlećmy już dal*j!...

Tam, gdzie jest Nikt, i jest Osobą:

- Podzielni wszyscy, a cali!...

⁵Tam - milion rzęs, choć jedną łzą pokryte,

Kroć serc - łkających: „gdzie Ty?”

Tam - stopy dwie - gwoźdźmi przebite -

Uciekające z planety...

Tam - milion moich słów - tam - lecą i te.

______________________

LXXXV. DO ZESZŁEJ...

~~Tekst~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 15:12:00 2001 ]~~wedł.~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~VMF 150-151.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf w VMA k. 44 r~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: PrzesmWyb 64. GomNWP 319.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 15:12:00 2001 ]

~~Tytuł - zwrot epitafijny.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 15:13:00 2001 ]

1-[Author ID1: at Mon Jul 2 15:14:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 15:14:00 2001 ]2:[Author ID1: at Mon Jul 2 15:14:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 15:14:00 2001 ] por. w liście do Joanny Kuczyńskiej z ok. 24 stycznia 1862: „Parę dni temu grzebałem kolegę, który strzałem z pistoletu zamknął sobie drzwi tej szanownej sieni, którą obecnością nazywamy.[Author ID1: at Mon Jul 2 15:14:00 2001 ]” (GomPW 9, 10).

XCI. SPOWIEDŹ

GLADIATOR

„Ojcze Janie!...” odmówiłem danin

Bogom rzymskim - jak Wy nas uczycie:

Przez słowa Twe jestem chrześcijanin,

Choć gladiator - przez całe me życie!

⁵Cóż? uczynię, skoro na zabawę

W cyrk mię rzucą... życia?... nie wybieram -

Tylko, Ojcze! mam od dziecka wprawę,

Że (bywało) lwy głodne rozdzieram.

Cóż? mi każesz, bym począł - gdy może

¹⁰Bez-umyślnie - gdy może z nałogu

Wcisnę ręce lwu, jak dwie obróże,

I poklasną mnie!... nieczuli Bogu!...”

OJCIEC

„Synu! ufaj - nie na śmierć Pan woła,

Lecz na świadki i gody wieczyste -

¹⁵Samson nie był wyrzutkiem Kościoła!”

GLADIATOR

„Alleluja!... Te salutant, Christe...”

______________________

XCI. SPOWIEDŹ

~~Tekst~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 15:14:00 2001 ]~~wedł.~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~VMF 161-162.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf w VMA k. 47 r i v~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: PrzesmReszta 97-98. GomNWP 323.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 15:14:00 2001 ]

14: [Author ID1: at Mon Jul 2 15:15:00 2001 ] - [Author ID1: at Mon Jul 2 15:15:00 2001 ]na świadki -[Author ID1: at Mon Jul 2 15:15:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 15:15:00 2001 ] nawiązanie do dawnego określenia pierwszych chrześcijan („świadkowie Chrystusa”); por. wstępne zwroty listów św. Pawła; na gody -[Author ID1: at Mon Jul 2 15:16:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 15:16:00 2001 ] nawiązanie ewangeliczne; por. „A które przeznaczył, te też wezwał, a które wezwał, te też usprawiedliwił: a które usprawiedliwił, te też uwielbił.[Author ID1: at Mon Jul 2 15:16:00 2001 ]” (Rz 8, 30).

16:[Author ID1: at Mon Jul 2 15:15:00 2001 ] -[Author ID1: at Mon Jul 2 15:15:00 2001 ] parafraza zawołania gladiatorów, wychodzących na arenę: Ave, Caesar, morituri te salutant! („Witaj, Cezarze, pozdrawiają cię mający umrzeć!”); tu: „Alleluja!... pozdrawiają Cię, Chryste...”

XCII. CACKA[Author ID1: at Tue Jul 10 18:21:00 2001 ]

Myśliłem ja, że lira i że styl -

Choć fala je nosi jak łabędzia,

Nie obliczającego[Author ID2: at Tue Dec 16 12:38:00 1997 ] dróg i chwil,

Choć cel mają w sobie - są... narzędzia!

⁵Myśliłem - że gdy Lud nie ma bytu,

Że słowu jeżeli brak powietrza -

Dotyka wieszcz kluczem u zenitu,

Skąd aura na świat płynie letsza.

Ja - myśliłem, że każda ze strun wi*,

¹⁰W jaką porę? wydzwonić co? i gdzie?...

I myśliłem - że przez ich balsamy

Upowinowacone różności

Czynią, iż spóźnionych prawd nie mamy -

Spóźnionych - dla mięk[k]iej drażliwości!

¹⁵Myśliłem! że wieszczów było tyle,

Ile [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]jest blizn dotkliwych? - a które

Przez form-czary - przez stosowną chwilę -

Opatrują się i leczą w porę - - -

Oh!... ja - byłem błędny i sam chory:

²⁰Ponętniejsze jest lir przeznaczenie:

Są one dla prawd... czym w oknach sztory,

Na których wstrzymują się promienie,

Wyświecając płótno malowane,

Z malakitowymi krajobrazy:

²⁵Ze źródłami ametystowemi,

Pasterkami owianymi w gazy...

Z ziemią tą - co... nie dotknęła ziemi!

- One śnią, że szyba?... to - posadzka!

One nucą: „stąpaj... bez poręczy

³⁰W objęcia fantazji, co się wdzięczy...”

______________________

XCII. CACKA

~~Tekst~~ [Author ID1: at Tue Jul 10 18:20:00 2001 ]~~wedł.~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~VMF 162-165.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf w VMA k. 47 v oraz 48 r i~~[Author ID1: at Tue Jul 10 18:20:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]v[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: Przesmycki. „Kultura” 10 kwietnia 1932 nr 15 s. 1; pierwodruk książkowy: PrzesmWyb 200-201. GomNWP 323-324.~~[Author ID1: at Tue Jul 10 18:20:00 2001 ]

Tytuł - zob. listy: do Jana Koźmiana z pocz. listopada 1850 (GomPW 8, 107), do Marii Trębickiej z maja 1854 (8, 208), do Felicjana Faleńskiego z 18 lipca 1856 (8, 270), do Juliana Fontany z marca-kwietnia 1866 (9, 209, 210).[Author ID1: at Tue Jul 10 18:21:00 2001 ]

7:[Author ID1: at Tue Jul 10 18:22:00 2001 ] -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:22:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]u zenitu -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:23:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:23:00 2001 ] skojarzenie z kręgu romantycznej idei profecji (wieszcze powołanie poety i poezji).

12:[Author ID1: at Tue Jul 10 18:22:00 2001 ] -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:22:00 2001 ] upowinowacone [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ](neologizm[Author ID1: at Mon Jul 2 14:32:00 2001 ].[Author ID1: at Mon Jul 2 14:32:00 2001 ] od „powinowactwo”) -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:23:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:23:00 2001 ] zbliżone, związane (dialektycznie).

19: [Author ID1: at Tue Jul 10 18:22:00 2001 ] -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:22:00 2001 ] sam chory -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:23:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:23:00 2001 ] nawiązanie do w. 15-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:23:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:23:00 2001 ]18.

XCV. NERWY

Byłem wczora w miejscu, gdzie mrą z głodu -

Trumienne izb oglądałem wnętrze:

Noga powinęła mi się u schodu,

Na nie obrachowanym piętrze!

⁵Musiał to być cud - cud to był,

Że chwyciłem się belki spróchniał*j...

(A gwóźdź w niej tkwił

Jak w ramionach krzyża!...) - uszedłem cały! -

Lecz uniosłem... pół serca - nie więc*j -

¹⁰Wesołości?... zaledwo ślad!

Pominąłem tłum, jak targ bydlęcy;

Obmierzł mi świat...

Muszę dziś pójść do Pani Baronowej,

Która przyjmuje bardzo pięknie,

¹⁵Siedząc na kanapce atłasowej -

Cóż powiem jej...

...Zwierciadło pęknie,

Kandelabry się skrzywią na realizm

I wymalowane papugi

Na plafonie - jak długi -

²⁰Z dzioba w dziób zawołają: „Socjalizm!”

Dlatego usią[Author ID2: at Tue Dec 16 12:44:00 1997 ]ę[Author ID2: at Tue Dec 16 12:44:00 1997 ]dę z kapeluszem

W ręku - - a potem go postawię

I wrócę milczącym faryzeuszem

- Po zabawie.

_____________________

XCV. NERWY

~~Tekst~~ [Author ID1: at Tue Jul 10 18:26:00 2001 ]~~wedł.~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~VMF 168-170.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf VMA k. 50 r i v~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: Przesmycki.~~ [Author ID1: at Tue Jul 10 18:26:00 2001 ]~~„Chimera” VIII: 1904~~[Author ID1: at Tue Jul 10 18:26:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~s. 309-310; pełny tekst: PrzesmWyb 304-305. GomNWP 326-327.~~[Author ID1: at Tue Jul 10 18:26:00 2001 ]

3:[Author ID1: at Tue Jul 10 18:27:00 2001 ] -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:27:00 2001 ] u schodu -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:27:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:27:00 2001 ] na schodku, ale może też [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]:[Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:27:00 2001 ] podczas schodu (schodzenia).

XCVI. OSTATNI-DESPOTYZM

„Cóż nowego?” - „Despotyzm runął!... wraz opowiem:

Oto depesza...”

„...jakże?[Author ID2: at Tue Dec 16 12:46:00 1997 ] Pan cieszy się zdrowiem;?[Author ID2: at Tue Dec 16 12:46:00 1997 ]

Niech Pan siądzie - depesza? mówi?... spocząć proszę -

Lecz co? słyszę: w przysionku chrzęszczą mekintosze;

⁵Któś nadchodzi! - to Baron - jakże? cenne zdrowie...

Niech siądzie - - cóż?[Author ID2: at Tue Dec 16 12:47:00 1997 ] nowego nam Baron opowie...

Depesza ta... co? mówi... może pomarańczę?...

Lub może wody z cukrem?” - - „upadły szarańcze

W Grecji - - na Cyprze brzeg się w otchłanie usunął -

¹⁰W Cyruliku sewilskim występuję Pitta -

- Pomarańcza, jak widzę, z Malty - wyśmienita!”

„Może drugą?...”

„...i jakże Despotyzm ów runął??”

Lecz właśnie anonsują eks-szambelanowę

Z synem przybranym - - „cóż Pan mówisz na nepotyzm?

¹⁵Chłopiec starszy od matki o rok i o głowę...

Właśnie nadchodzą...”

„...jakże? runął ów Despotyzm.”

______________________

XCVI. OSTATNI-DESPOTYZM

~~Tekst~~ [Author ID1: at Tue Jul 10 18:28:00 2001 ]~~wedł.~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~VMF 170-172.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf w VMA k.50 v i 51 r~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: PrzesmReszta 99-100. GomNWP 327.~~[Author ID1: at Tue Jul 10 18:28:00 2001 ]

4:[Author ID1: at Tue Jul 10 18:28:00 2001 ] -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:28:00 2001 ] mekintosze (także mekientosze i makientosze) -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:28:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:28:00 2001 ] płaszcz nieprzemakalny; nazwa urobiona od nazwiska angielskiego chemika Charlesa Mackintosha.

14:[Author ID1: at Tue Jul 10 18:28:00 2001 ] -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:28:00 2001 ] nepotyzm (z łac. nepos:[Author ID1: at Tue Jul 10 18:54:00 2001 ] [Author ID1: at Tue Jul 10 18:54:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:29:00 2001 ] bratanek, wnuk) -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:29:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:29:00 2001 ] faworyzowanie krewnych w rozdawnictwie stanowisk, urzędów itp.

XCVII. FINIS[Author ID1: at Tue Jul 10 18:31:00 2001 ]

...Pod sobą samym wykopawszy zdradę,

Có[Author ID2: at Tue Dec 16 12:50:00 1997 ]o[Author ID2: at Tue Dec 16 12:50:00 1997 ]ś z życia kończę, kończąc mecum-vade,

Złożone ze stu perełek nawlekłych

Logicznie w siebie - jak we łzę łza - wciekłych;

⁵Wstrzymuję pióro... niżeli... niżeli

Zniecierpliwiony się wstrzyma czytelnik;

Poszyt zamykam cicho, jak drzwi celi - -

Tak flory-badacz dopełniwszy zielnik,

Gdy z poziomego mchu najmniejszym liściem

¹⁰Szeptał o śmierciach tworów - chce nad wnijściem

Księgi podpisać się... pisze... śmiertelnik!

______________________

XCVII. FINIS

~~Tekst~~ [Author ID1: at Tue Jul 10 18:31:00 2001 ]~~wedł.~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~VMF 172-173.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf w VMA k. 51 r i v~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: PrzesmReszta 101. GomNWP 328~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Tytuł -~~ [Author ID1: at Tue Jul 10 18:31:00 2001 ]~~finis~~[Author ID1: at Tue Jul 10 18:31:00 2001 ] ~~(łac.) - koniec, zakończenie („Finis coronat opus” - koniec wieńczy dzieło).~~[Author ID1: at Tue Jul 10 18:31:00 2001 ]

7:[Author ID1: at Tue Jul 10 18:32:00 2001 ] -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:32:00 2001 ] poszyt (dawniejsze[Author ID1: at Tue Jul 10 18:32:00 2001 ].[Author ID1: at Tue Jul 10 18:32:00 2001 ]) -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:32:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:32:00 2001 ] zeszyt.

8:[Author ID1: at Tue Jul 10 18:32:00 2001 ] -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:32:00 2001 ] zielnik -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:32:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:32:00 2001 ] zeszyt zapełniony okazami flory.

XCIX. FORTEPIAN SZOPENA

DO ANTONIEGO C............[Author ID1: at Tue Jul 10 18:37:00 2001 ]

La musique est une chose *trange!

Byron

L'arte[Author ID2: at Tue Dec 16 12:52:00 1997 ]?... c'est l'art - et puis, voila tout.

B*ranger[Author ID1: at Tue Jul 10 18:39:00 2001 ]

Byłem u Ciebie w te dni przedostatnie

Nie docieczonego wątku

Pełne, jak Mit,

Blade - jak świt...

⁵- Gdy życia koniec szepce do początku:

„Nie stargam Cię ja - nie! - Ja... u-wydatnię!...”

Byłem u Ciebie w dni te, przedostatnie,

Gdy podobniałeś... co chwila - co chwila -

Do upuszczonej przez Orfeja liry,

¹⁰W której się rzutu-moc z pieśnią przesila,

I rozmawiają z sobą struny czt*ry,

Trącając się,

Po dwie - po dwie -

I szemrząc z cicha:

¹⁵„Zacząłże on

Uderzać w ton?...

Czy taki Mistrz!... że gra... choć - odpycha?”

III

Byłem u Ciebie w te dni, Fryderyku!

Którego ręka - dla swojej białości

²⁰Alabastrowej... i wzięcia, i szyku,

I chwiejnych dotknięć - jak strusiowe pióro -

Mięszała mi się w oczach z klawiaturą

Z słoniowej kości...

I byłeś jako owa postać - którą

²⁵Z marmurów łona,

Niżli je kuto,

Odejma dłuto -

Geniuszu... wiecznego Pigmaliona!

A w tym...coś grał - i co? zmówił ton - i co? powi*-

³⁰Choć inaczej się echa ustroją,

Niż gdy błogosławiłeś sam ręką Swoją

Wszelkiemu akordowi -

A w tym... coś grał - taka była prostota

Doskonałości Peryklejski*j,

³⁵Jakby starożytna która Cnota

W dom modrzewiowy wiejski

Wchodząc, rzekła do siebie:

„Odrodziłam się w Niebie

I stały mi się Arfą - wrota,

⁴⁰Wstęgą - ścieżka...

Hostię - przez blade widzę zboże...

Emanuel już mieszka

Na Taborze!”

I była w tym Polska - od zenitu

⁴⁵Wszechdoskonałości dziejów

Wzięta tęczą zachwytu -

- Polska - przemienionych kołodziejów!

Taż sama - zgoła

Złoto-pszczoła...

⁵⁰(Poznał-ci-że-bym ją - na krańcach bytu!...)

I - oto - pieśń skończyłeś - - i już więc*j

Nie oglądam Cię - - jedno - słyszę:

Coś?... jakby spór dziecięcy -

- A to jeszcze kłócą się klawisze

⁵⁵O nie dośpiewaną chęć:

I trącając się z cicha

Po ośm - po pięć -

Szemrzą: „począłże grać? czy nas odpycha??...”

VII

O Ty! - co jesteś Miłości-profilem,

⁶⁰Któremu na imię Dopełnienie;

Te - co w sztuce mianują Stylem,

Iż przenika pieśń, kształci kamienie...

O! Ty - co się w dziejach zowiesz Erą,

Gdzie zaś ani historii zenit jest,

⁶⁵Zwiesz się razem: Duchem i Literą,

I consummatum est...

O! Ty... Doskonałe-wypełnienie,

Jakikolwiek jest Twój i gdzie?... znak...

Czy w Fidiasu? Dawidzie? czy w Szopenie?

⁷⁰Czy w Eschylesowej scenie?...

Zawsze - zemści się na tobie... Brak

- Piętnem globu tego - niedostatek:

Dopełnienie?... go boli!...

On - rozpoczynać woli

⁷⁵I woli wyrzucać wciąż przed się - zadatek!

- Kłos?... gdy dojrzał - jak złoty kometa -

Ledwo że go wi*w ruszy -

D*szcz pszenicznych ziarn prószy,

Sama go doskonałość rozmieta...

VIII

⁸⁰Oto patrz - Frydryku!... to - Warszawa:

Pod rozpłomienioną gwiazdą

Dziwnie jaskrawa - -

- Patrz, organy u Fary; patrz! Twoje gniazdo -

Owdzie - patrycjalne domy stare,

⁸⁵Jak Pospolita-rzecz,

Bruki placów głuche i szare

I Zygmuntowy w chmurze miecz.

Patrz!... z zaułków w zaułki

Kaukaskie się konie rwą -

⁹⁰Jak przed burzą jaskółki,

Wyśmigając przed pułki:

Po sto - po ~~[Author ID2: at Tue Dec 16 13:01:00 1997 ]~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]sto - -

- Gmach - zajął się ogniem, przygasł znów,

Zapłonął znów - - i oto - pod ścianę -

⁹⁵Widzę czoła ożałobionych wdów

Kolbami pchane - -

I znów widzę, acz dymem oślepian,

Jak przez ganku kolumny

Sprzęt podobny do trumny

¹⁰⁰Wydźwigają... runął... runął - Twój fortepian!

Ten!... co Polskę głosił - od zenitu

Wszechdoskonałości dziejów

Wziętą hymnem zachwytu -

Polskę - przemienionych kołodziejów:

¹⁰⁵Ten sam - runął - na bruki - z granitu!

I oto - jak zacna myśl człowieka -

Pot*rany jest gni*wami ludzi;

Lub - jak od wieka

Wieków - wszystko, co zbudzi!

¹¹⁰I oto - jak ciało Orfeja -

Tysiąc pasji rozdziera go w części;

A każda wyje: „nie ja!...”

„Nie ja!” - zębami chrzęści -

Lecz Ty? - lecz ja? - uderzmy w sądne pienie,

¹¹⁵Nawołując: „Ciesz się późny wnuku!...

Jękły głuche kamienie -

Ideał sięgnął bruku - -”[Author ID1: at Tue Jul 10 18:40:00 2001 ] „[Author ID1: at Tue Jul 10 18:33:00 2001 ]

______________________

XCIX. FORTEPIAN SZOPENA

~~Tekst~~ [Author ID1: at Tue Jul 10 18:36:00 2001 ]~~wedł.~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~VMF 177-184.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf w VMA k. 53 r-56 v;~~ [Author ID1: at Tue Jul 10 18:36:00 2001 ]~~liczne poprawki (głównie w zakresie szyku); w VM znalazła się II redakcja wiersza; I ogłosił poeta w maju 1865 r. w~~ [Author ID1: at Tue Jul 10 18:36:00 2001 ]~~Piśmie zbiorowym... Towarzystwa Młodzieży Polskiej w Paryżu~~[Author ID1: at Tue Jul 10 18:36:00 2001 ]~~. Z. 2 s. 176-180; w liście do Mariana Sokołowskiego z lutego 1865 wzmianka: „Gdyby to było warto, to dałbym do pisma formującego się poemacik~~ [Author ID1: at Tue Jul 10 18:36:00 2001 ]~~Fortepian Chopina~~[Author ID1: at Tue Jul 10 18:36:00 2001 ]~~? Czy warto?” (GomPW 9, 168); termin „poemat” należy tu traktować szeroko (por. wywód genologiczny Zdzisława Łapińskiego:~~ [Author ID1: at Tue Jul 10 18:36:00 2001 ]~~Pieśń zwycięska...~~[Author ID1: at Tue Jul 10 18:36:00 2001 ] ~~„Studia Norwidiana” 12-13, 1994-1995~~[Author ID1: at Tue Jul 10 18:36:00 2001 ] ~~s.137-155;~~ [Author ID1: at Tue Jul 10 18:36:00 2001 ]~~wedł.~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~Łapińskiego,~~ [Author ID1: at Tue Jul 10 18:36:00 2001 ]~~Fortepian~~[Author ID1: at Tue Jul 10 18:36:00 2001 ]~~, reprezentuje tradycję „wielkiej ody”, „ody pindarycznej”).~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk redakcji użytej w VM: Przesmycki. „Chimera” IX: 1905 z. 27 s. 341-347; pierwodruk książkowy: Zręb 1, 116-120; nast. PrzesmWyb 253-257. GomNWP 330-333.~~[Author ID1: at Tue Jul 10 18:36:00 2001 ]

~~Podtytuł: zwrot dedykacyjny do Antoniego Czajkowskiego (1816-1873), przyjaciela poety z czasów warszawskich, profesora prawa w Petersburgu; Czajkowski pośredniczył~~ [Author ID1: at Tue Jul 10 18:37:00 2001 ]~~m. in.~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 14:51:00 2001 ]~~w publikacji poematu Norwida~~ [Author ID1: at Tue Jul 10 18:37:00 2001 ]~~Szczesna~~[Author ID1: at Tue Jul 10 18:37:00 2001 ] ~~(1859).~~[Author ID1: at Tue Jul 10 18:37:00 2001 ]

1:[Author ID1: at Tue Jul 10 18:40:00 2001 ] -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:40:00 2001 ] por. wątek wspomnieniowy w Czarnych kwiatach: „...nie zachodziłem do Chopina, wiedząc tylko zawsze, jak się ma [...]. Nareszcie zaszedłem razu pewnego i odwiedzić go chciałem [...].[Author ID1: at Tue Jul 10 18:43:00 2001 ]” (GomPW 6, 178). [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]W kilka dni po śmierci artysty ks. Aleksander Jełowicki, ostatni jego spowiednik, tak pisał: „W końcu on, co zawsze był wykwintnym w mowie, chcąc mi wyrazić całą wdzięczność swoję, a oraz i nieszczęście tych, co bez Sakramentów umierają, nie wahał się powiedzieć: `Bez ciebie, mój drogi, byłbym zdechł -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:42:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:42:00 2001 ] jak świnia' [Author ID1: at Tue Jul 10 18:44:00 2001 ]” (list do Ksawery Grocholskiej z 21 października 1849: Ks. A. Jełowicki. Listy duchowne. 1843-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:42:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:42:00 2001 ]1874. Berlin 1874,[Author ID1: at Tue Jul 10 18:44:00 2001 ] s. 36).

9:[Author ID1: at Tue Jul 10 18:40:00 2001 ] -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:40:00 2001 ] upuszczonej liry -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:42:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:42:00 2001 ] lira Orfeusza, dar samego Apollina, w chwili „upadku” została „wywyższona” -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:42:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:42:00 2001 ] wyniesiona pomiędzy gwiazdy jako gwiazdozbiór; to zdarzenie stanowi jeden z przewodnich motywów Fortepianu (por. finał dzieła, w którym „Ideał sięgnął bruku”).

10:[Author ID1: at Tue Jul 10 18:40:00 2001 ] -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:40:00 2001 ] rzutu-moc -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:42:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:42:00 2001 ] w związku z „upuszczeniem” liry; „rzut” może być czytany wieloznaczeniowo: jako właśnie gest „odrzucenia” i też jako „zarys”, „projekt” dzieła.

11:[Author ID1: at Tue Jul 10 18:40:00 2001 ] -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:40:00 2001 ] czt*ry -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:42:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:42:00 2001 ] starożytna lira miała początkowo właśnie cztery struny; następnie dodano jeszcze trzy (ok. VII w. p.n.e.).

20:[Author ID1: at Tue Jul 10 18:40:00 2001 ] -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:40:00 2001 ] alabastrowej -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:42:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:42:00 2001 ] por. w cytowanym wcześniej liście Jełowickiego analogiczne skojarzenie: „Twarz jego jak alabaster, zimną była, białą i przejrzystą; a oczy jego, zwykle mgłą przykryte, iskrzyły się niekiedy blaskami wejrzenia.[Author ID1: at Tue Jul 10 18:45:00 2001 ]” (s. 33).

24-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:42:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:42:00 2001 ]28:[Author ID1: at Tue Jul 10 18:40:00 2001 ] -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:40:00 2001 ] nawiązanie do mitu Pigmaliona: rzeźbiarz ten zakochał się w wykonywanym przez siebie z kości słoniowej posągu Afrodyty; bogini pocieszyła nieszczęśnika,[Author ID1: at Tue Jul 10 18:45:00 2001 ] ożywiając rzeźbę i stwarzając Galateę.

34:[Author ID1: at Tue Jul 10 18:41:00 2001 ] -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:40:00 2001 ] doskonałość -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:42:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:42:00 2001 ] jedno z kluczowych [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]pojęć Norwidowskich; tu nawiązuje do tradycji mecenatu Peryklesa (500-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:42:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:42:00 2001 ]429 p.n.e.) jako okresu złotego wieku kultury antycznej.

39:[Author ID1: at Tue Jul 10 18:41:00 2001 ] -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:41:00 2001 ] arfa (harfa) -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:42:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:42:00 2001 ] starożytny instrument muzyczny, kojarzony ~~m. in.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:51:00 2001 ] m.in.[Author ID1: at Mon Jul 2 14:51:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 14:51:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 14:51:00 2001 ]z królem Dawidem jako Psalmistą Pańskim.

42:[Author ID1: at Tue Jul 10 18:41:00 2001 ] -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:41:00 2001 ] Emanuel (z hebr. *IMMANUEL:[Author ID1: at Tue Jul 10 18:46:00 2001 ] [Author ID1: at Tue Jul 10 18:46:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:43:00 2001 ] Bóg z nami) -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:43:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:43:00 2001 ] jedno z biblijnych imion Mesjasza (zob. np. Mt 1, 23).

46[Author ID1: at Tue Jul 10 18:46:00 2001 ] -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:41:00 2001 ] [Author ID1: at Tue Jul 10 18:46:00 2001 ]~~tęczą~~[Author ID1: at Tue Jul 10 18:46:00 2001 ] [Author ID1: at Tue Jul 10 18:46:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:43:00 2001 ] ~~wcześniej:~~ [Author ID1: at Tue Jul 10 18:46:00 2001 ]~~pieśnią.~~[Author ID1: at Tue Jul 10 18:46:00 2001 ][Author ID1: at Tue Jul 10 18:46:00 2001 ]

47-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:43:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:43:00 2001 ]50:[Author ID1: at Tue Jul 10 18:41:00 2001 ] -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:41:00 2001 ] nawiązanie do polskiego mitu piastowskiego (protoplasta królewskiego rodu Piastów miał być kołodziejem i bartnikiem); sam Norwid wywodził nazwę „piasty” (tj. osiowej części koła) od imienia legendarnego Piasta (zob. Piast i jego rewolucja, GomPW 6, 304-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:43:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:43:00 2001 ]308).

62:[Author ID1: at Tue Jul 10 18:41:00 2001 ] -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:41:00 2001 ] kształci -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:43:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:43:00 2001 ] formuje, nadaje kształt.

80:[Author ID1: at Tue Jul 10 18:41:00 2001 ] -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:41:00 2001 ] Frydryku -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:43:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:43:00 2001 ] licencja poetycka (nb. możliwa taka postać fonetyczna) lub omyłka ręki.

83:[Author ID1: at Tue Jul 10 18:41:00 2001 ] -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:41:00 2001 ] u Fary (z łac. parochia, przez niem.[Author ID1: at Tue Jul 10 18:48:00 2001 ]~~ieckie~~[Author ID1: at Tue Jul 10 18:48:00 2001 ] Pfare) -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:43:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:43:00 2001 ] w kościele farnym, czyli parafialnym, tj. w warszawskim kościele Ś[Author ID1: at Tue Jul 10 18:48:00 2001 ]ś[Author ID1: at Tue Jul 10 18:48:00 2001 ]w. Jana.

84:[Author ID1: at Tue Jul 10 18:42:00 2001 ] -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:42:00 2001 ] patrycjalne domy -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:43:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:43:00 2001 ] domy patrycjatu, bogatego mieszczaństwa; tu w znaczeniu [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]szerszym: starodawne domy [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]miasta stołecznego.

87:[Author ID1: at Tue Jul 10 18:42:00 2001 ] [Author ID1: at Tue Jul 10 18:42:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:41:00 2001 ] miecz -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:43:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:43:00 2001 ] licencja: Zygmunt III z kolumny warszawskiej w lewej ręce trzyma krzyż, a w prawej nie miecz, lecz szablę.

93:[Author ID1: at Tue Jul 10 18:41:00 2001 ] -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:41:00 2001 ] gmach -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:43:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:43:00 2001 ] odwołanie do zdarzenia związanego z pałacem Zamoyskich na Nowym Świecie: 19 września 1863 z okien gmachu rzucono bombę na przejeżdżający powóz namiestnika carskiego w Królestwie gen. Berga; zamach okazał się nieskuteczny, mimo to żołnierze rosyjscy zdemolowali pałac, wyrzucając ~~m. in.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:51:00 2001 ] m.in.[Author ID1: at Mon Jul 2 14:51:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 14:51:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 14:51:00 2001 ]na bruk i paląc fortepian, na którym grywał młody Chopin. Wojciech Kossak zapamiętał i po latach opisał zdarzenie: „Babka nasza mieszkała na ulicy Świętokrzyskiej. Z okien jej mieszkania widać było ogród pałacu Zamoyskich. Idąc do niej z naszą boną, Karpińską, byliśmy zaledwie kilkadziesiąt kroków od pałacu, gdy z piętra zamieszkanego przez akademików rzucono bombę na namiestnika hr. Berga. Huk, dźwięk szyb potłuczonych i krzyki rannych mieliśmy zaledwie czas usłyszeć [...]. Szczęśliwie uniknęliśmy Czerkiesów. Nazajutrz z okien domu Karasia, gdzie mieszkali znajomi moich rodziców, patrzyliśmy z przerażeniem na wielką kupę dymiących popiołów u stóp pomnika Kopernika, otoczoną kordonem. Okna pałacu Zamoyskich z powyrywanymi ramami patrzały na te zgliszcza. W dymie ciągnącym się smugami dopalały się resztki pamiątek po Chopinie, jego fortepian i listy do matki wyrzucone przez okno.[Author ID1: at Tue Jul 10 18:50:00 2001 ]” (Wspomnienia. Oprac., wstępem i przypisami[Author ID1: at Tue Jul 10 18:42:00 2001 ].[Author ID1: at Tue Jul 10 18:42:00 2001 ] opatrzył K. Olszański. Warszawa 1971,[Author ID1: at Tue Jul 10 18:42:00 2001 ] s. 54; nieudany zamach spowodował ponadto „aresztowanie kilkuset mieszkańców domu, z którego padły bomby, i spalenie całego ich majątku.[Author ID1: at Tue Jul 10 18:50:00 2001 ]” -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:43:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:43:00 2001 ] przypis wydawcy, tamże, s. 381).

110-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:43:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:43:00 2001 ]113:[Author ID1: at Tue Jul 10 18:42:00 2001 ] -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:42:00 2001 ] nawiązanie do mitycznej sceny mordu dokonanego przez menady (kapłanki orgiastycznego kultu Dionizosa) na Orfeuszu: owe furie (pasje) zmasakrowały szczątki artysty, kapłana wysublimowanego [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]kultu apollińskiego.

~~114~~[Author ID1: at Tue Jul 10 18:50:00 2001 ] -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:42:00 2001 ] ~~w wersji poniechanej:~~ [Author ID1: at Tue Jul 10 18:50:00 2001 ]~~zabrzm~~[Author ID1: at Tue Jul 10 18:50:00 2001 ]~~ijmy sądne pienie~~[Author ID1: at Tue Jul 10 18:50:00 2001 ].[Author ID1: at Tue Jul 10 18:50:00 2001 ]

NA ZGON

ŚP. JÓZEFA Z.,

OFICERA WIELKIEJ-ARMII

RANNEGO [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]POD PARYŻEM,

JEDNEGO Z NACZELNIKÓW POWSTANIA

W POLSCE[Author ID1: at Tue Jul 10 18:52:00 2001 ]

Przedwieczny - którego nam odkrył Syn,

I o którym więc możemy mówić bezpiecznie,

Chociaż nigdy Go nie widzieliśmy -

Przedwieczny - nie pragnie boleści tej,

⁵Która osłupia serce ludzkie

W wytrwały je zmieniając głaz.

Przenosi On ową raczej, która zwycięża

Siebie samą - - i z pociechami graniczy.

Ucho Jego pełne jest Miłosierdzia -

¹⁰Ani rade słuchać jęków człowieczych,

Lecz skoro się gdzie nadłamie trawa polna,

Upuszcza On na nią kroplę rosy,

Która - z tak ogromnego Nieba -

Utrafia - na drobne miejsce swoje.

¹⁵Dlatego to w epoce, w której jest więcej

Rozłamań niżli - dokończeń...

Dlatego to w czasie tym, gdy więcej

Jest roztrzaskań niżeli - zamknięć -

Dlatego to na teraz, gdy więcej jest daleko

²⁰Śmierci niżeli - zgonów:

Twoja śmierć, Szanowny Mężu Józefie,

Doprawdy że ma podobieństwo

Błogosławionego jakby uczynku!

Może byśmy już na śmierć zapomnieli

²⁵O chrześcijańskim skonu pogodnego tonie

I o całości żywota dojrzałego...

Może byśmy już zapomnieli, doprawdy!...

Widząc - jak wszystko nagle rozbiega się

I jak zatrzaskuje drzwiami przeraźliwie;

³⁰Lecz - mało kto je zamknął z tym królewskim

[wczasem i pogodą,

Z jakimi[Author ID2: at Tue Dec 16 13:10:00 1997 ] kapłan zamyka Hostię w ołtarzu.

_______________

C. NA ZGON ŚP. JÓZEFA Z.

~~Tekst~~ [Author ID1: at Tue Jul 10 18:51:00 2001 ]~~wedł.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~VMF185-187.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

Autograf w VMA k. 57 r - 58 v Jest to II redakcja utworu z lutego 1864 r., powstałego wkrótce po pogrzebie majora Józefa Zaleskiego. Ta nowa wersja różni się od pierwotnej nie tylko kształtem tytułu i całą grafiką, lecz także rytmem, znacznie bardziej teraz zbliżonym do prozodii wiersza białego. Kierując się oznaczeniami akapitów (myślnik akapitowy), wprowadzono podział na trzy całostki.[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk I red.: Adam Krechow~~[Author ID1: at Tue Jul 10 18:51:00 2001 ]~~iecki (Krech t. II~~[Author ID1: at Tue Jul 10 18:51:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~s. 199-200); II red. ogłosił Miriam w~~ [Author ID1: at Tue Jul 10 18:51:00 2001 ]~~Poezjach wybranych~~[Author ID1: at Tue Jul 10 18:51:00 2001 ] ~~(PrzesmWyb 251-252). GomNWP 333-334.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Kontekst: list do Józefa Bohdana Zaleskiego po 10 lutego 1864 (tu autograf I red.): „To, co miałem zaszczyt do Pań pisać z pogrzebu~~[Author ID1: at Tue Jul 10 18:51:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~wróciwszy~~[Author ID1: at Tue Jul 10 18:51:00 2001 ] - [Author ID1: at Tue Jul 10 18:51:00 2001 ]~~pisane było pierwej, niźli dowiedziałem się o ostatnich Zgasłego chwilach i słowach, o których dopiero teraz dowiaduję się~~[Author ID1: at Tue Jul 10 18:51:00 2001 ]~~.” (GomPW 9, 130; 557).~~[Author ID1: at Tue Jul 10 18:51:00 2001 ]

~~Tytuł:~~[Author ID1: at Tue Jul 10 18:52:00 2001 ] [Author ID1: at Tue Jul 10 18:52:00 2001 ]~~Józef Zaleski (1790-1864) - major, uczestnik Powstania Listopadowego, emigrant; brat Felicji z Zales~~[Author ID1: at Tue Jul 10 18:52:00 2001 ]kich Iwanowskiej; na emigracji domownik Józefostwa Zaleskich; przyjaciel zmartwychwstańców, Lenartowicza, Norwida...; człowiek niezwykłej pobożności (jeden z promotorów odrodzenia religijnego wśród emigrantów).[Author ID1: at Tue Jul 10 18:52:00 2001 ]

7:[Author ID1: at Tue Jul 10 18:53:00 2001 ] -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:53:00 2001 ] przenosi -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:53:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:53:00 2001 ] stawia, ceni wyżej.

11:[Author ID1: at Tue Jul 10 18:53:00 2001 ] - [Author ID1: at Tue Jul 10 18:53:00 2001 ]trawa polna -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:53:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:53:00 2001 ] por. analogiczną wizję Opatrzności u Kochanowskiego: „Z Twej łaski nocna rosa na mdłe zioła padnie, / A zagorzałe zboża deszcz ożywia snadnie;” (Pieśń XXV z Ksiąg wtórych).

III

WIERSZE Z LAT 1866 - 1883

KRZYŻ I DZIECKO

„Ojcze mój! twa łódź

Wprost na most płynie -

Maszt uderzy!... wróć...

Lub wszystko zginie.

⁵Patrz! jaki tam krzyż,

Krzyż niebezpieczny -

Maszt, się niesie w-z-wyż.,

Most mu poprzeczny -”

III

„ - Synku! trwogi zbądź:

¹⁰To - znak-zbawienia;

Płyńmy! - bądź co bądź -

Patrz, jak? się zmienia...

Oto - w szerz i w-z-wyż.

Wszystko - toż samo -”

¹⁵„Gdzież się podział krzyż?...”

„Stał się nam bramą.”

1866[Author ID1: at Wed Jul 11 09:53:00 2001 ]

________________[Author ID1: at Wed Jul 11 09:53:00 2001 ]

KRZYŻ I DZIECKO

Tekst na podst. autografu w BN IV 8301 k. 76. Pod tekstem data 1866 i sygnatura „C. N.”; wiersz ma kilka odmian: ofiarowany został Joannie Kuczyńskiej (tę wersję opublikował Gomulicki w książce: C. Norwid. [Author ID1: at Wed Jul 11 09:32:00 2001 ]~~Do Pani na Korcze~~[Author ID1: at Wed Jul 11 09:32:00 2001 ]~~wie~~[Author ID1: at Wed Jul 11 09:32:00 2001 ]~~, op. cit., s. 104 - 107); Konstancji Górskiej (opubl. Adam Czartkowski w artykule:~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 09:32:00 2001 ]~~Nieznane poezje Norwida~~[Author ID1: at Wed Jul 11 09:32:00 2001 ]~~. „Kurier Warszawski” 1931 nr 93, następnie: Pini 145); wersja zatytułowana~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 09:32:00 2001 ]~~Dziecię i krzyż~~[Author ID1: at Wed Jul 11 09:32:00 2001 ],[Author ID1: at Wed Jul 11 09:32:00 2001 ] [Author ID1: at Wed Jul 11 09:32:00 2001 ]~~włączona do cyklu~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 09:32:00 2001 ]~~Co słychać? i co począć?~~[Author ID1: at Wed Jul 11 09:32:00 2001 ] ~~(pierwodru~~[Author ID1: at Wed Jul 11 09:32:00 2001 ]k: [Author ID1: at Wed Jul 11 09:32:00 2001 ]~~Poezje wybrane~~[Author ID1: at Wed Jul 11 09:32:00 2001 ]~~. Oprac. M. Jastrun i J. W. Gomulicki. Warszawa 1951 s. 102); odmianę tej wersji zamieścił~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 09:32:00 2001 ]~~Kalendarz Gospodarski dla Kobiet na Rok 1877~~[Author ID1: at Wed Jul 11 09:32:00 2001 ]~~. Warszawa 1877 s. 85 (por. dokumentację wydań opracowaną przez Gomulickiego w tomie Okruchy, s. 236 - 237). GomNWP 344-345 (wersja z 1876).~~[Author ID1: at Wed Jul 11 09:32:00 2001 ]

7 i 13:[Author ID1: at Wed Jul 11 09:32:00 2001 ] -[Author ID1: at Wed Jul 11 09:32:00 2001 ] w-z-wyż] w z-wyż (w autografie wyraźna etymologiczno-ekspresywna dysjunkacja wyrazu wzwyż, skażona wadliwym zapisem).

DO SPÓŁCZESNYCH[Author ID1: at Wed Jul 11 09:47:00 2001 ]

(ODA)

I pożegnałem kraj, i brzegi znane

Odepchnąłem nogą, jak wioślarz z łodzi

Ziemię odpycha - i jak? odgarnia on pianę

Leniwo-płynną i luźną...

⁵Kraj! - [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]- gdzie każdy-czyn za wcześnie wschodzi,

Ale - książka-każda... za późno!

Nogą odepchnąłem ten brzeg, co pokornie

Zgiął się pod moim obcasem;

I skrzypiał mi on, że jest męczeńskim, wytwornie

¹⁰(Ale przeklinał mnie basem!).

III

Och! wy - którzy śpiewacie krwawo i pożara[Author ID1: at Wed Jul 11 09:48:00 2001 ]nie,

Kiedyż?... zrozumiecie sąd?

Żyć wy radzi w dziejach, lecz żaden nie wie,

Że cali urośliście w krwi-ulewie,

¹⁵Czyści i matematyczni, jak błąd!

Ciemna to pieśń jest - w zamian wy?... bardzo jaśni -

Szkoda tylko, że nigdy nie wiecie,

Czemu?... Umysł-mąż mówi: „Zaśnij!”

„Zaśnij!”... - mówi po tańcu mdłej kobiecie.

1867 novembris[Author ID1: at Wed Jul 11 09:34:00 2001 ].[Author ID1: at Wed Jul 11 09:34:00 2001 ]

Parisiorum-Lutheciae[Author ID1: at Wed Jul 11 12:16:00 2001 ]

________________

DO SPÓŁCZESNYCH. (ODA)

~~Tek~~[Author ID1: at Wed Jul 11 09:33:00 2001 ]~~st na podst. GomPW 2, 182-183; pominąłem informację pod wierszem: „1867 novembris. Parisiorum-Lutheciae”.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: Erzepki w dodatku do „Dziennika Poznańskiego” - „Literatura i Sztuka” 1910 nr 36; podpis pod wierszem „Cyprian Norwid”; pierwodruk książkowy: C. K. Norwid.~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 09:33:00 2001 ]~~Z nie drukowanej korespondencji...~~[Author ID1: at Wed Jul 11 09:33:00 2001 ] ~~Podał B. Erzepki.~~[Author ID1: at Wed Jul 11 09:33:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~Poznań 1921 s. 69-70 (odb. ze „Zdroju” 1918-1920); nast. Pini 146 (uproszczona interpunkcja i grafia). GomNWP 353-354.~~[Author ID1: at Wed Jul 11 09:33:00 2001 ]

~~Tytuł: zob. listy: do Karola Ruprechta z listopada 1876 (GomPW 9, 329), do Władysława Bentkowskiego z listopada 1876 (9, 329-331).~~[Author ID1: at Wed Jul 11 09:46:00 2001 ]

5-[Author ID1: at Wed Jul 11 09:47:00 2001 ]-[Author ID1: at Wed Jul 11 09:47:00 2001 ]6:[Author ID1: at Wed Jul 11 09:47:00 2001 ] -[Author ID1: at Wed Jul 11 09:47:00 2001 ] powracający w różnych miejscach Norwidowskiej poezji polski paradoks, np.: „- Tak jest dziś tu i owdzie...lecz u nas?... wychodzą / Książki?... za późno! - czyny?... za wcześnie się rodzą.” (LXXI. Czas i Prawda).

16:[Author ID1: at Wed Jul 11 09:49:00 2001 ] -[Author ID1: at Wed Jul 11 09:49:00 2001 ] ciemna pieśń -[Author ID1: at Wed Jul 11 09:49:00 2001 ]-[Author ID1: at Wed Jul 11 09:49:00 2001 ] ciągle powracający zarzut wobec dzieł Norwida; w liście do Mariana Sokołowskiego z ok. 8 listopada 1866 cytował poeta ironiczną etykietkę jednego z ówczesnych historyków literatury: „w książce podręcznej dla młodzieży uczącej się literatury zaleca przyszłym pokoleniom profesor poznański Wielmożny Nehring te słowa: `do tych, co z mniejszym lub większym talentem drukują poezje, należy policzyć Cypriana Norwida, którego utwory pełne są myśli zagadkowych i uniesień niezrozumiałych' [Author ID1: at Wed Jul 11 09:49:00 2001 ].[Author ID1: at Wed Jul 11 09:49:00 2001 ]” (GomPW 9, 263).

[CO? JEJ POWIEDZIEĆ...]

Co? jej powiedzieć... ach! co się podoba,

Bez rozmawiania sposobu;

Coś - z prawd ogólnych: na przykład, że doba

To - całego obrót globu!

⁵Że świat... obiega mil mnóstwo ogromne

Na jedno pulsu zadrżenie -

Bieguny osi skrzypią wiekopomne:

Czas - niepokoi przestrzenie - -

Że rok... to [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]- całej wstrząśnienie przyrody,

¹⁰Że pory-roku... nie tylko

Są zamarzaniem i tajeniem wody

I - że - - bicie serca?... chwilką!

To - jej powiedzieć...

...i przejść do pogody,

Gdzie jest zimniej? gdzie goręcej?

¹⁵I dodać - jakie? są na ten rok Mody...

I nic nie powiedzieć więcej.

1868[Author ID1: at Wed Jul 11 09:51:00 2001 ]

~~___________________________~~[Author ID1: at Wed Jul 11 09:54:00 2001 ]

~~[CO JEJ POWIEDZIEĆ...]~~[Author ID1: at Wed Jul 11 09:54:00 2001 ]

~~Tekst na podst. GomPW 2, 190-191.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Autograf w Bibliotece Litewskiej Akademii Nau~~[Author ID1: at Wed Jul 11 09:51:00 2001 ]~~k w Wilnie, rkps BF 1947; pod wierszem data 1868.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: Stanisław Pigoń: „Myśl Narodowa” 1926 nr 40; pierwodruk książkowy: Pini 147.~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 09:51:00 2001 ]~~Wedł.~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~pierwszego wydawcy, wiersz ofiarował poeta Zofii Węgierskiej jako liryczne dopowiedzenie do ich rozmowy. GomNWP 357.~~[Author ID1: at Wed Jul 11 09:51:00 2001 ]

[MY - TAK JUŻ PRZED SIĘ PATRZYMY...]

My - tak już przed się patrzymy, wygnani!

Jak... na te okna, średniowiecznych murów,

Gdzie krata wstaje żelazna z marmurów

I samo słońce wzywa kwiatki zza ni*j.

⁵Woła je rosa, jak z przyłbic komturów

Po-wychylane rano do litanii - -

Gdy Ty, laguną płynąc lub przez Arno,

Myślisz, że one Ci w oczy się garną:

A kiedy wiosło Cię od fal odpi*ra,

¹⁰Piana Ci w czoło plwa i idzie dal*j,

Ty mówisz sobie, że to łzę ociera

Wiatr, co obejma glób i Boga chwali,

I Ty... masz słuszność: bo Bóg nie umiera!...

1872,Quai Conti[Author ID1: at Wed Jul 11 09:55:00 2001 ]

___________________

[MY TAK JUŻ PRZED SIĘ PATRZYMY...]

~~Tekst na podst. autografu: Muzeum Czartoryskich w Krakowie, Ew. XVII 3173 s. 245-248; pod tekstem sygnatura: „C. Norwid” oraz data: 1872 i - praw~~[Author ID1: at Wed Jul 11 09:55:00 2001 ]dopodobnie - lokalizacja miejsca powstania listu: „Quai Conti” (przy Q. de Conti, na lewym brzegu Sekwany, mieści się Instytut Francuski i jego wspaniała Biblioteka). Wiersz przesłany w liście do Bronisława Zaleskiego z maja 1872 (GomPW 9, 510-511); w liście poeta ironizuje na temat ewentualnego „nie-powodzenia” ([Author ID1: at Wed Jul 11 09:55:00 2001 ]~~non-r~~[Author ID1: at Wed Jul 11 09:55:00 2001 ]*[Author ID1: at Wed Jul 11 09:55:00 2001 ]~~ussite~~[Author ID1: at Wed Jul 11 09:55:00 2001 ])[Author ID1: at Wed Jul 11 09:55:00 2001 ] [Author ID1: at Wed Jul 11 09:55:00 2001 ]~~w konkursie na dramat, o którym, być może, rozmawiali z Zaleskim.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: PrzesmReszta 128; GomPW 2, 208. GomNWP 365-366.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~6 - w autografie:~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 09:55:00 2001 ]~~Po-wych~~[Author ID1: at Wed Jul 11 09:55:00 2001 ]*[Author ID1: at Wed Jul 11 09:55:00 2001 ]~~lane~~[Author ID1: at Wed Jul 11 09:55:00 2001 ].[Author ID1: at Wed Jul 11 09:55:00 2001 ]

7:[Author ID1: at Wed Jul 11 09:56:00 2001 ] -[Author ID1: at Wed Jul 11 09:56:00 2001 ] laguna... (wł.) - [Author ID1: at Wed Jul 11 09:56:00 2001 ]zatoka morska, oddzielona od otwartego morza przez lido (półwysep, wyspę lub atol); tu zapewne nawiązanie do Lido di Venezia; tę słynną wenecką wyspę wspominana poeta również w innych miejscach (por. Menego, GomPW 6, 165-[Author ID1: at Wed Jul 11 09:57:00 2001 ]-[Author ID1: at Wed Jul 11 09:57:00 2001 ]171); Arno - rzeka w pn. Włoszech przepływająca przez Florencję; Norwid wiązał wspomnienia ziemi włoskiej, gdzie przebywał -[Author ID1: at Wed Jul 11 09:57:00 2001 ]-[Author ID1: at Wed Jul 11 09:57:00 2001 ] z przerwami -[Author ID1: at Wed Jul 11 09:57:00 2001 ]-[Author ID1: at Wed Jul 11 09:57:00 2001 ] od 1843 do początku 1849 (główne miejsca to Florencja i Rzym, ale znał w zasadzie całe Włochy) z najlepszymi dniami swego życia.

~~10 - pierwotnie:~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 09:56:00 2001 ]A[Author ID1: at Wed Jul 11 09:56:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]pi[Author ID1: at Wed Jul 11 09:56:00 2001 ]~~ana w czoło plwa i idzie dal~~[Author ID1: at Wed Jul 11 09:56:00 2001 ]*[Author ID1: at Wed Jul 11 09:56:00 2001 ]j,[Author ID1: at Wed Jul 11 09:56:00 2001 ][Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~11 -~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 09:56:00 2001 ]~~że to łzę ociera~~[Author ID1: at Wed Jul 11 09:56:00 2001 ] ] [Author ID1: at Wed Jul 11 09:56:00 2001 ]~~że Ci łzę ociera~~[Author ID1: at Wed Jul 11 09:56:00 2001 ][Author ID1: at Wed Jul 11 09:56:00 2001 ]

SPÓŁCZEŚNI[Author ID1: at Wed Jul 11 10:24:00 2001 ]

(ODPOWIEDŹ)[Author ID1: at Wed Jul 11 10:25:00 2001 ]

Tam, gdzie ani już dojrzeć uprawnych zagonów,

Ty chcesz, bym ja krytyki pielęgnował niwę.

Co radzisz? - zważ! - i w chwilę jakże nieszczęśliwę!

To nie czas Peryklesów - nie - to Faraonów...

⁵Posłuchaj stylu krytyk i przyznaj mnie: czyli

Gazet korespondenci, te tłumu wyrocznie,

Z historii się rzemiosła swego po-uczyli?

Wieńce ich, czy są wawrzyn? ich ciosy czy włocznie?

Nie! Recenzent w natchnieniu częściej przypomina

¹⁰Podstarościego z zacnych czasów pańszczyźnianych,

Gdy wesół jest i słowem samym upomina

Lub trzonem bata z lekka krzepi zadyszanych;

Jego żarty, głębokość uwag, prac ocena

Są też same i tylko odmienioną scena!^*[Author ID1: at Wed Jul 11 10:26:00 2001 ][Author ID1: at Wed Jul 11 10:26:00 2001 ]^*[Author ID1: at Wed Jul 11 10:26:00 2001 ]

¹⁵Inny - posłuchaj nieco: na Wystawę wchodzi,

Sądzić i głosić; słuszniej mniemałbyś, zaiste,

Że to stadninę zwiedzić zjechał Pan Dobrodzi*j

I że dobiera sobie konia, nie artystę.

Tam - owdzie - klepnął dłonią - przywarł oko lewe,

²⁰Coś przebąknął - odsuwa się na kroków parę,

Widać chwali!... bo pejcz swój zatknął za cholewę...

O, wy! marmury jędrne - gliny - płótna stare,

Blade freski i brązy milczące - - ażali^**[Author ID1: at Wed Jul 11 10:28:00 2001 ]

Który Papież lub Książę, zrodzony w purpurze,

²⁵Traktował was w ten sposób, gdy byliście mali,

Przez sta lat rosnąc z wolna w arcydzieła duże?!...

Oh! nie!... nie sam to gieniusz arcydzieła tworzy,

Nie sam talent, ni sama znajomość i praca,

Lecz i uczczenie w dziełach dziwnej ręki Boż*j,

³⁰Co kwiat wywodzi z prochów lub w prochy powraca.

Poeta-malarz-sztycharz-Rewolucjonista^***[Author ID1: at Wed Jul 11 10:29:00 2001 ]

Salwator Rosa!... gdyby nie jego Epoka,

Byłby to ten sam pisarz i ten sam artysta,

Lecz o ile odmienny dla serca i oka!

³⁵Nie ma dzieła, nie było może ani myśli

Zrodzonej i nazwanej bez świadków... zaś - ile

Udziału ich?... to - krytyk właśnie niech okr*śli.

Flamand byłby Anioły malował, nie garnki,

Żeby w ogółu oczach czerwone mięsiwo,

⁴⁰Tytuniów dym i dobrze podpiłe Jarmarki

Z udatnej linii gwałtem nie robiły krzywą;

Żeby - patrząc na portret - nie macano w licach,

Lecz zgadywano; ogni żeby chciano ducha,

Nie ogni drogich upięć i błysku w pętlicach,

⁴⁵Wytworności rękawic lub wagi łańcucha!...

Sam Rafael, gdyby nie mądre Kardynały,

Przeszłość klasyczna w tchnieniu rzymskim i takt włoski,

Ucieleśniałby grubiej swoje ideały:

Mniej byłby Bosko-ludzki, więcej ludzko-boski.

⁵⁰Lecz - krytyk dziś oceny na prawach nie stawia,

Sam jest prawem, oceną, przyganą lub chwałą:

Głosi tylko, co jego nudzi lub ubawia;

Co mu się podobało... co nie podobało...

Zdania - które bywają ważności niezmiern*j

⁵⁵W ustach młodej osoby z balu wracając*j,

Gdy swe klejnoty zdejma i uplot misterny

Włosów odmienia w sposób zwykły i, niechcący

Wstążki, kwiaty i szpilki zrzuca ze stolika,

Podejma tylko wachlarz swoją ręką małą

⁶⁰I czyta w nim jak w gładkich kartach pamiętnika:

„Co jej się podobało, co nie podobało.”

*Wszyscy krytycy i recenzenci estetyczni spółcześni we wszystkich dziennikach europejskich [Author ID1: at Wed Jul 11 10:26:00 2001 ]~~drugiego~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:26:00 2001 ] ~~rzędu~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:26:00 2001 ] ~~i wszyscy polscy~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 10:26:00 2001 ]~~we wszystkich pisamch periodycznych polskich~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:26:00 2001 ] ~~są tejże głębokości, tegoż tonu i tejże jowialnej dezynwoltury. C. N.~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:26:00 2001 ]

***Patrz [Author ID1: at Wed Jul 11 10:29:00 2001 ]~~Satyry~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:29:00 2001 ] [Author ID1: at Wed Jul 11 10:29:00 2001 ]~~Salwatora Rosy~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:29:00 2001 ] ~~- edycję florencką lub amsterdamską...~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:29:00 2001 ]

____________________

SPÓŁCZEŚNI. (ODPOWIEDŹ)

~~Tekst na podst. autografu: Muzeum Czartoryskich w Krako~~[Author ID1: at Wed Jul 11 09:59:00 2001 ]wie, Ew. XVII 3173 s. 377-384; pod tekstem nota: „Pisałem 1874 lata”, i podpis: „Cyprian Norwid”; wierszowi towarzyszą dopiski poety; tekst wysłał Bronisławowi Zaleskiemu w liście z ok. 15 czerwca 1874 (GomPW 10, 27).[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: PrzesmReszta 131-134; GomP~~[Author ID1: at Wed Jul 11 09:59:00 2001 ]~~W 2, 211-213. GomNWP 366-368.~~[Author ID1: at Wed Jul 11 09:59:00 2001 ]

~~Tytuł: na 1 str. autografu (rkps, s. 377) widnieje tylko tytuł~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 10:24:00 2001 ]~~Odpowiedź~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:24:00 2001 ]~~; pełny tytuł i podtytuł:~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 10:24:00 2001 ]~~Spółcześni. (Odpowiedź)~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:24:00 2001 ] ~~- na s. 4 (rkps, s. 381).~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Podtytuł: objaśnia list do Zaleskiego, zapewne z innego czasu niż sam wiersz, dopisany ołówkiem na wolnych stronach rękopisu~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 10:24:00 2001 ]~~Odpowiedzi~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:24:00 2001 ]~~: „Ofiaruję Ci moją odpowiedź wzywającym mnie często i z różnej strony o krytykę estetyczną.”~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:24:00 2001 ]

~~7 -~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 10:31:00 2001 ]~~po-uczyli~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 10:31:00 2001 ]] [Author ID1: at Wed Jul 11 10:31:00 2001 ]~~na-uczyli.~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:31:00 2001 ][Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~19 -~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 10:31:00 2001 ]~~przywarł oko lewe~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:31:00 2001 ]~~, ]~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 10:31:00 2001 ]~~lewe przywarł oko,~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:31:00 2001 ][Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~23 -~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 10:31:00 2001 ]~~ażali~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:31:00 2001 ] ([Author ID1: at Wed Jul 11 10:31:00 2001 ]~~azali~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:31:00 2001 ]~~) - forma, które~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:31:00 2001 ]~~j -~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 10:31:00 2001 ]~~wedł.~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~SWarsz. - należy unikać.~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:31:00 2001 ]

32:[Author ID1: at Wed Jul 11 10:34:00 2001 ] -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:34:00 2001 ] Salwator Rosa -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:34:00 2001 ]-[Author ID1: at Wed Jul 11 10:34:00 2001 ] Salvator Rosa (1615-[Author ID1: at Wed Jul 11 10:34:00 2001 ]-[Author ID1: at Wed Jul 11 10:34:00 2001 ]1673),[Author ID1: at Wed Jul 11 10:34:00 2001 ] artysta włoski, malarz, rytownik, poeta i muzyk; pochodził z artystycznej rodziny neapolitańskiej; związany z papieskim Rzymem i Florencją Medyceuszy; autor [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]dzieł religijnych i batalistycznych (Bitwa kawalerii); prekursor pejzażowego malarstwa romantycznego; cięte jego Satyry, krytykujące ~~m. in.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:51:00 2001 ] m.in.[Author ID1: at Mon Jul 2 14:51:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 14:51:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 14:51:00 2001 ]rozwiązłość dworu papieskiego i ubolewające nad dolą ludu, wyszły w druku pośmiertnie (1710).

~~34 -~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 10:32:00 2001 ]~~Lecz o ile odmienny~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:32:00 2001 ] ][Author ID1: at Wed Jul 11 10:32:00 2001 ] [Author ID1: at Wed Jul 11 10:32:00 2001 ]~~Ale jakże odmienny~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:32:00 2001 ][Author ID1: at Wed Jul 11 10:32:00 2001 ]

38:[Author ID1: at Wed Jul 11 10:34:00 2001 ] -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:34:00 2001 ] Flamand -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:34:00 2001 ]-[Author ID1: at Wed Jul 11 10:34:00 2001 ] licencja poetycka; ocena „Flamandów” nader niesprawiedliwa; nb. poeta mówi tu raczej o mieszczańskim malarstwie holenderskim (XVI i XVII w.) niż flandryjskim; rozpad sztuki flamandzkiej w drugiej połowie[Author ID1: at Wed Jul 11 10:35:00 2001 ].[Author ID1: at Wed Jul 11 10:35:00 2001 ] XVI w. poszedł za rozdziałem na katolicką Flandrię (dzisiejszą Belgię) i protestancką Holandię; wśród wielkich malarzy holenderskich znajdują się ~~m. in.~~[Author ID1: at Mon Jul 2 14:51:00 2001 ] m.in.[Author ID1: at Mon Jul 2 14:51:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 14:51:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 14:51:00 2001 ]Rembrandt van Rijn (jeden z największych malarzy europejskich, który w swych dziełach nie stronił od realiów zwykłego życia, ludzi ubogich i prostych), Jan Vermeer z Delft (mistrz światłocienia) czy Jakub van Ruisdael -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:34:00 2001 ]-[Author ID1: at Wed Jul 11 10:34:00 2001 ] mistrz krajobrazu. „Bujny rozwój siedemnastowiecznego malarstwa holenderskiego nie łączy się z nazwiskiem żadnego możnego protektora [...]. Przyzwyczailiśmy się do tego, że kiedy mówimy o jakimś „złotym okresie” w dziejach kultury, dopatrujemy się zawsze Peryklesa, Mecenasa czy Medyceuszy.[Author ID1: at Wed Jul 11 10:35:00 2001 ]” (Z. Herbert. Cena sztuki. [w[Author ID1: at Wed Jul 11 10:36:00 2001 ]W[Author ID1: at Wed Jul 11 10:36:00 2001 ]:][Author ID1: at Wed Jul 11 10:36:00 2001 ] Martwa natura z wędzidłem. Wrocław 1993,[Author ID1: at Wed Jul 11 10:36:00 2001 ] s. 27).

39:[Author ID1: at Wed Jul 11 10:34:00 2001 ] -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:34:00 2001 ] w ogółu oczach -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:34:00 2001 ]-[Author ID1: at Wed Jul 11 10:34:00 2001 ] rzeczywiście, skoro w Holandii mecenasem sztuk przestają być „Książęta”, staje się zaś -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:34:00 2001 ]-[Author ID1: at Wed Jul 11 10:34:00 2001 ] mieszczaństwo; tu doskonała ilustracja poglądów poety na ideał (idealizację) jako fundament sztuki; w takim świetle malarstwo „flamandzkie” jest degradacją sztuki; por. [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]wiersz Różność-zdań: „Jedni twierdzą, że Musset [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]mistrza ni* ma, / Nowe wniósłszy sztuki prawidło; / Drudzy - że naśladowcą jest Berghema / (Który malował ślicznie... bydło!...).”

~~38 -~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 10:33:00 2001 ]~~garnki~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:33:00 2001 ] ~~- pierwotnie~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 10:33:00 2001 ]~~garki~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:33:00 2001 ]~~; poeta nadpisał brakujące~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 10:33:00 2001 ]n[Author ID1: at Wed Jul 11 10:33:00 2001 ].[Author ID1: at Wed Jul 11 10:33:00 2001 ]

CO ROBIĆ?

Śród Europy, nie dla obyczaju

Chrzczonej - co począć w rozebranym kraju?

Co robić? - pyta ten, tamten i owy,

Rozłamanego narodu trzy głowy.

⁵Pojrzeć ku górze - pod ołtarz narodów,

Gdzie z całej armii został strażnik schodów,

Z korony blaski odleciały święte,

Berła nie widać, chorągwie zwinięte

I usunięta kraina spod stopy.

¹⁰- A czy się wdarł kto na ducha okopy?

A czy i gwałcić kto śmiał nieostrożnie,

Gdy cierpią czujni - i milczą wielmożnie?

Jeżeli przeto ta ojczyzna twoja

Jest historyczna... (a nie jest jak Troja!),

¹⁵Niech jak Rzym będzie i Mszy-dziejów słucha,

Tak jak on, perląc różaniec łańcucha,

Milcząc, jak milczą, trwając, jak tam trwają,

Pokąd się harfy nie ponastrajają...

Lub - jeśli, wzory przenosząc realne,

²⁰Ojczyzna jest to bagno lakustralne -

A ludów prawem są koście Mamuta,

To - niech ją depczą, i zgnije zepsuta!

____________________________

CO ROBIĆ?

~~Tekst na podst. GomNWP 369.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk:”Czas”~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:37:00 2001 ] ~~[Author ID2: at Tue Dec 16 21:14:00 1997 ]~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:37:00 2001 ]~~26 lipca 1875 nr 168; Pini 154; GomPW 2, 214-215.~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:37:00 2001 ]

6:[Author ID1: at Wed Jul 11 10:38:00 2001 ] -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:38:00 2001 ] strażnik schodów -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:38:00 2001 ]-[Author ID1: at Wed Jul 11 10:38:00 2001 ] dosłownie może: „stopni ołtarza”, ale może też „Scala Santa” (Świętych Schodów) na Lateranie, przez tradycję określane są one jako schody z pałacu Piłata w Jerozolimie, po których szedł Jezus skazany na śmierć.

7-[Author ID1: at Wed Jul 11 10:38:00 2001 ]-[Author ID1: at Wed Jul 11 10:38:00 2001 ]9:[Author ID1: at Wed Jul 11 10:39:00 2001 ] -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:39:00 2001 ] nawiązanie do sytuacji władzy papieskiej (tu konkretnie Piusa IX) po przeniesieniu stolicy zjednoczonych Włoch z Florencji do Rzymu (2 października 1870) świecka zwierzchność papieży nad Miastem i Państwem Kościelnym skurczyła się do Watykanu (początkowo papież ogłosił się „więźniem Watykanu”, formalnie Państwo Watykańskie uzyskało uznanie Włoch dopiero 11 lutego 1929 na mocy T[Author ID1: at Wed Jul 11 10:39:00 2001 ]t[Author ID1: at Wed Jul 11 10:39:00 2001 ]raktatów L[Author ID1: at Wed Jul 11 10:39:00 2001 ]l[Author ID1: at Wed Jul 11 10:39:00 2001 ]ateraneńskich.

16:[Author ID1: at Wed Jul 11 10:40:00 2001 ] -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:40:00 2001 ] różaniec łańcucha -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:40:00 2001 ]-[Author ID1: at Wed Jul 11 10:40:00 2001 ] obraz uświęcenia [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]niewoli i cierpienia przez modlitwę.

20:[Author ID1: at Wed Jul 11 10:40:00 2001 ] -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:40:00 2001 ] lakustralne (neologizm[Author ID1: at Mon Jul 2 14:32:00 2001 ].[Author ID1: at Mon Jul 2 14:32:00 2001 ] z wł. lacustre: bagnisty) -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:40:00 2001 ]-[Author ID1: at Wed Jul 11 10:40:00 2001 ] powstałe z zamierania jeziora.

LAPIDARIA[Author ID1: at Wed Jul 11 10:42:00 2001 ]

„[Author ID1: at Wed Jul 11 10:40:00 2001 ]RZEŹBIARZ”[Author ID1: at Wed Jul 11 10:40:00 2001 ]

„Cała plastyki tajemnica

Tylko w tym jednym jest,

Że duch, jak błyskawica,

A chce go ująć giest -

⁵Zachwyca się i roz-chwyca

I swoje rączki dwie

Z kolebki świata-tego

Do wciąż ni objętego

W szeroki przestwór rwie!

¹⁰Ta tylko, która niańczy,

I ten, co dłuto imał;

Ta tylko, która tańczy,

I ten, co ramię trzymał:

Ci tylko - i ziemi łono

¹⁵Oddychające po deszcz -

Poruszają ducha zasłoną

- - W rytm i w dreszcz!”

„[Author ID1: at Wed Jul 11 10:40:00 2001 ]MECENAS”[Author ID1: at Wed Jul 11 10:40:00 2001 ]

„Skoro sztuki dziwne Misteria

Pojmujesz tak, mistrzu rzeźbiarzu,

²⁰Niech już (śp. Waleria,

Moja żona) ma na cmentarzu

Twego dłuta monument - -

Niech raz będzie z kamienia

Anioł w akcie modlenia

²⁵Patrzący na postument:

Gdzie herby dwa po stronach

W floresach i w koronach,

Tak, by każdy widz czuły

Wzdychał z serca czeluści,

³⁰Mówiąc (według formuły):

`Niechaj im Bóg odpuści!'”

1876[Author ID1: at Wed Jul 11 10:41:00 2001 ]

~~_______________~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~LAPIDARIA~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:44:00 2001 ]

~~Tekst na podst. autogra~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:41:00 2001 ]fu w Bibliotece Narodowej w Warszawie, rkps IV 6291 k.42 (papiery po Józefie B. Wagnerze); pod wierszem sygnatura: „Cyprian Norwid” oraz data: 1876; poniżej dopisek: „Wzbronione jest przeinaczać wiersze i wyrzutnie robić; proceder, który powoduje, iż nic tam nie można publikować. Norwid.”[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: Przesmycki. „Chimera” VIII: 1904 s. 296; Pini 155; GomPW 2, 223-224. GomNWP 372.~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:41:00 2001 ]

~~Tytuł~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:42:00 2001 ]~~: z~~[Author ID1: at Tue Jul 10 18:55:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~łac.~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 10:42:00 2001 ]~~lapideus~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:42:00 2001 ] ([Author ID1: at Tue Jul 10 18:55:00 2001 ]~~kamienny)~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:42:00 2001 ] -[Author ID1: at Tue Jul 10 18:55:00 2001 ] ~~wieloznaczeniowe: dotyczące napisów rytych na kamieniu (nagrobku), także w zn. przenośnym: wypowiedzi zwięzłe, maksymalnie wypełnione treścią.~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:42:00 2001 ]

8[Author ID1: at Wed Jul 11 10:43:00 2001 ] -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:42:00 2001 ] [Author ID1: at Wed Jul 11 10:43:00 2001 ]~~ni objętego~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:43:00 2001 ] ~~- tak w autografie; jeśli to nie błąd (inni wydawcy czytają tu:~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 10:43:00 2001 ]~~nieobjętego~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:43:00 2001 ]~~), to może oznaczać to, co umyka objęciu, ani się daje objąć.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~13 - odczytanie niepewne; autograf mocno zamazany.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

2[Author ID1: at Wed Jul 11 10:43:00 2001 ]~~0 -~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 10:43:00 2001 ]~~Waleria~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:43:00 2001 ] ~~- poprawka, poprzednio:~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 10:43:00 2001 ]~~Valeria~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:43:00 2001 ].[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~23 -~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 10:43:00 2001 ]~~raz~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:43:00 2001 ] ~~- poprawka w autografie, odczytanie niepewne; być może, pierwotnie było:~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 10:43:00 2001 ]~~już~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:43:00 2001 ] ~~(zmienione ze względu na użycie tego wyrazu w w. 20).~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~31 -~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 10:43:00 2001 ]~~Niechaj~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:43:00 2001 ] ~~- poprzednio było:~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 10:43:00 2001 ]~~Niechże~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:43:00 2001 ].[Author ID1: at Wed Jul 11 10:43:00 2001 ]

[SŁODKO JEST ZASNĄĆ...]

Słodko jest zasnąć, słodziej być z kamienia

Dziś, gdy tak wiele hańb i poplamienia,

Nie czuć, nie widzieć, leżeć jak w mogile;

Cóż z tak uroczą porównałbyś Nocą?

⁵Przeto zaklinam, ucisz się na chwilę,

Mógłbyś przebudzić mię... na co? i po co?

1876[Author ID1: at Wed Jul 11 10:45:00 2001 ]

~~_________~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:46:00 2001 ]~~_____________~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:46:00 2001 ]

~~[SŁODKO JEST ZASNĄĆ...]~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Tekst na podst. autografu w Bibliotece Narodowej w Warszawie, rkps IV 6291 k. 49; pod tekstem nota: „Z Buonarrotiego. C. N.” oraz data: 1876; dopisek ten niektórzy wydawcy traktują jako tytuł.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: Przesmycki. „~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:46:00 2001 ]~~Chimera” VIII: 1904 s. 296; PrzesmWyb 512; GomPW 2, 225 (tytuł:~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 10:46:00 2001 ]~~Z Buonarrotiego~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:46:00 2001 ]~~). GomNWP 373.~~[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

Wiersz Michała Anioła, zaczynający się od słów: „Caro m'e'l sonno e piu l'esser di sasso..”, nawiązuje do epigramatu poświęconego jego rzeźbie: „La Notte, che tu vedi in si dolci atti...”:[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

„Noc, którą widzisz w słodkim snu oprzędzie, / Jest przez Anioła wykuta w kamieniu. / Żyć musi, skoro spoczywa w uśpieniu, / Jeśli nie wierzysz, zbudź ją, mówić będzie.” - przekład w edycji: Michał Anioł Buonarroti. [Author ID1: at Wed Jul 11 10:46:00 2001 ]~~Poezje.~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:46:00 2001 ] ~~Prze~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:46:00 2001 ]ł.[Author ID1: at Mon Jul 2 13:27:00 2001 ] ~~L. Staff. Warszawa 1964 s. 63;~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 10:46:00 2001 ]~~wedł.~~ [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~Giorgio Vasariego, to jeden z wielu wierszy poświęconych słynnej już za życia artysty~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 10:46:00 2001 ]~~Nocy~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:46:00 2001 ] ([Author ID1: at Wed Jul 11 10:46:00 2001 ]~~Żywoty najsławniejszych malarzy, rzeźbiarzy i architektów.~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:46:00 2001 ] ~~Wybrał, przetłumaczył, wstępem i objaśnieniami opatrzył K. Estreicher. Na podst~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:46:00 2001 ].[Author ID1: at Mon Jul 2 13:27:00 2001 ] wyd. II. Warszawa 1989 s. 477). A oto tłumaczenie Staffa poetyckiej odpowiedzi Michała Anioła: „Sen cenię, głazem być jest lepszym losem, / Póki zło z hańbą w świecie się panoszą. / Nie widzieć, nie czuć jest dla mnie rozkoszą; / Przeto mnie nie budź, cyt! mów cichym głosem.”[Author ID1: at Wed Jul 11 10:46:00 2001 ]

DO BRONISŁAWA Z.[Author ID1: at Wed Jul 11 10:52:00 2001 ]

Maleńkich dwoje dzieci pod ubogiej chaty progami

Zabawiało się wzajem złamkami rozbitej szyby,

Szyby, której rozłam stanowił epokę na wsi,

Gdzie rzadki chadza szklarz, a grad pamiętnym bywa,

⁵Potratowane zostawując łany i gałęzie drzew...

Mędrzec patrzył na dzieci i radość ich z tęcz rzucanych szkłem

I oto narodziła się soczewka, a myśl zawróciła teleskopem

W słońc miliardy i w światów szlak przez Drogę Mleczną!

Tak - ze Świętego Kaźmierza murów po-zastołecznej krasy -

¹⁰Pytam Cię: nie, „czy weneckie znasz zapusty?”,

Lecz - czy Przełożonej Zakonu Sióstr święto-imienne

Znasz, o! Rodaku, pośród mnogich hucznego Paryża ciekawości?

Michelet stary, którego młodzieńcze czarne oczy

Przy jak śnieg białej grzywie włosa stoją mi jeszcze w pamięci,

¹⁵Mówił mi był: że „sztuki przyszłość polega na tym,

By wyrazić dobroć...” - piękność bowiem i świętość

Częstotliwiej zachwycał niejeden dostojny mistrz.

Wallenroda Autor w Rzymie (pomnę to, jak dziś),

Gdy o sztuce raz ze mną mówił (- mistrz w teoriach skąpy,

²⁰Przenoszący nad one tworstwo nieśmiertelnego geniuszu),

Rzekł: „Nie patrzy dziś sztukmistrz albo wejrzenia k'temu nie ma,

By uważył postać i lica córki zakonnej,

Gdy przyjąwszy Sakrament od ołtarza stopni odchodzi -

Źródliska są tam!...” -Dziadów Autor, pomnę, jak to mówił ze mną.

²⁵„Co piszę?” - mnie pytałeś - oto list ten piszę do Ciebie -

Zaś nie powiedz, iż drobną szlę Ci dań - tylko poezję!

Tę, która bez złota uboga jest - lecz złoto bez niej,

Powiadam Ci, zaprawdę, -->jest [Author ID1: at Wed Jul 11 10:47:00 2001 ]nędzą-nędz...

Zniknie i przepełźnie obfitość rozmaita,

³⁰Skarby i siły przewieją - ogóły całe zadrżą,

Z rzeczy świata tego zostaną tylko dwie,

Dwie tylko: poezja i dobroć... i więcej nic...

Umiejętność nawet bez dwóch onych zblednieje w papier,

Tak niebłahą są dwójcą te siostry dwie!...

³⁵Ty myśliłbyś, że z Paryża teraz do Ciebie piszę

Tą przepłynionego [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]Sekwaną, która co noc

Samobójstwo lub zbrodnię falami swymi

W płachty chłodne otula przy drżącym blasku gazu.

Patrz - oto tam i owdzie mało okaźne mury;

⁴⁰Wnijdź - ma się pod wieczór, mniemałbyś może,

Iż na Malcie w zakonu gdzieś rycerskiego ostatku

Zatułałeś się... tu, tam - uchylone Ci drzwi okażą

Rdzawę na murze szablę albo groźny i smętny profil:

O mało nie stuletni owdzie mąż w konfederatce, jak cień

⁴⁵Nie dołamanej chorągwi przy narodowym pogrzebie,

Przeszedł mimo i zagasł w długim jak nicość korytarzu - -

Czujesz dzieje, jak idą, niby stary na wieży z*gar,

Nie pytający się o miasto, któremu z chmur bije godziny.

Wiek tu który? który rok? niedola która?

⁵⁰Tacyt stary mógłby z mężami tymi rozmawiać,

Nauczając się, jak nauczać niefortunnych rzeczy morału.

Patrz! - oto i gdzieniegdzie, tam i sam,

Ożałobione, blisko od dwóch tysięcy lat,

Kochanki Tego, który był umarł na Golgocie,

⁵⁵Przechadzają, dla Jego wspomnień dobrze czyniąc.

Nagłowia ich białe w powietrzu drżą za krokiem

Prowadzonym oblubieństwem obowiązku.

Dziś, że święto imienne głównej w zakonie matrony,

Kilkadziesiąt panienek w tyleż zakwita uśmiechów.

⁶⁰Ruch niezwykły dostrzegasz - kury nawet i kogut

Oglądają się w słońcu skąpo błyszczącym na murze;

Nieleniwo pies kroczy z ciężkiego spuszczon łańcucha.

Świat coś czuje. - Opodal jest wielkie miasto Paryż,

Za bogactwy goniące we dwa miliony śmiertelnych,

⁶⁵Tu - dialog - a rzekłbyś, że z czasu Tyrso da Molina.

Już poczyna się wieczór - panna przebrana z wąsami,

Kreślonymi widocznie niemęską ręką, ta znowu

Jak Żyd, z brodą, niezgrabność kłamie umiejętnym krokiem,

Aniołowie w intrygę dramy bez ogródek wchodzą,

⁷⁰Jak u siebie, Cheruby, i widać, że im wygodnie

Ze skrzydłami z papieru, które chowają się potem

Na rok przyszły w Komodę... jakkolwiek panienki rosną

I ze skrzydeł, mniemałbym, wyrasta osoba słuszna.

Krakowiaki z dziewkami wielkości tej, co dwa razy

⁷⁵Ten papieru arkusz, taniec poczynają hoży,

Czapkami się kłoniąc i giest mając Ojczysty

Nie znajomej im ziemi... (tak, pomnę, że się bawiłem,

Z wolą matki, przedzgonną, obok złożonej chorobą...!).[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

Alić finał nadchodzi - morał i próżniące się szybko kosze,

⁸⁰Z których wylatują pomarańcze, a te rozchwycone są rękami,

Które, objąć nie mogąc całej owocu okrągłości,

Powiększają onegoż wielkość, wytworność i cenę.

Szczęście, widzisz, mój drogi!... jest - i Ojczyzna - i Ludzkość,

Z pomarańcz bierz dowód... ażali Newtonowe jabłko

⁸⁵Prawd nie pouczyło znamienitych?... jest i potęga istna sztuki

- Żywej wtedy, gdy bliskie umie idealnym znamienować.

Pobłażliwym to niechaj czyni Cię i dla heksametru:

„Exsul eram, requiesque mihi, non fama!!...”

[Author ID1: at Wed Jul 11 10:47:00 2001 ]1879[Author ID1: at Wed Jul 11 10:47:00 2001 ]

____________________

DO BRONISŁAWA Z.

T[Author ID1: at Wed Jul 11 10:48:00 2001 ]ekst na podst. autografu w Bibliotece Czartoryskich, rkps: 2 karty 305 x 210 mm: Ew. XVII 3173 s. 579-582 (s. 582 nie zapisana); pod wierszem listowa formuła „Vale” (bądź zdrów, żegnaj), podpis: „Cyprianus Camillus Norwid” oraz data 1879 - wiersz przesłany Bronisławowi Zaleskiemu 21 stycznia 1879 (stemple pocztowe: „21 jan[vier]”) na adres: „Monsieur Monsieur Br. de Zaleski, Quai d'Orlean N-o 6, Paris”.[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~Pierwodruk: PrzesmReszta 138-142; GomPW 2, 237-240 (obszerne objaśnienia w edycji GomDZ 2, 947-955). GomNWP 381-383.~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:48:00 2001 ]

Tytułowy adresat - Bronisław Zaleski (1819-1880), historyk, publicysta; pochodził ze Słuckiego; kształcił się w Dorpacie i Charkowie; w 1846 aresztowany pod zarzutem spiskowania, po dwu latach wcielony do batalionów karnych (Orenburg, Chiwa, Turkiestan); uwolniony w 1856; w 1859 ożenił się z Michaliną Dziekońską; wkrótce ich związek się rozpadł. Od 1861 w Paryżu; w latach 1866-1880 sekretarz Towarzystwa Historyczno-Literackiego, kierownik Biblioteki Polskiej, wydawca „Roczników” THL; zaprzyjaźniony z Norwidem, wielokrotnie służył mu pomocą materialną i wsparciem duchowym. Echo utworu w liście do Zaleskiego z 31 stycznia 1879: „List [Author ID1: at Wed Jul 11 10:51:00 2001 ]~~Do B. Z.~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:51:00 2001 ], który (naturalnie że z wszelkimi prawami autor[ski]mi) miałem przyjemność Ci ofiarować, byłoby dobrze przesłać do Wejmaru staremu Radcy Stanu von Goethe, bo on by ocenił!” (GomPW 10, 127).[Author ID1: at Wed Jul 11 10:51:00 2001 ]

9:[Author ID1: at Wed Jul 11 10:52:00 2001 ] -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:52:00 2001 ] ze Świętego Kaźmierza murów -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:53:00 2001 ]-[Author ID1: at Wed Jul 11 10:53:00 2001 ] 9 lutego 1877 r. [Author ID1: at Wed Jul 11 10:54:00 2001 ]Norwid zamieszkał w Domu Świętego Kazimierza w Ivry (dziś 13 dzielnica Paryża, rue du Chevaleret 119); w przytułku tym, prowadzonym przez polskie siostry ze zgromadzenia św. Wincentego a Paulo (Siostry Miłosierdzia, inaczej:[Author ID1: at Wed Jul 11 10:54:00 2001 ] szarytki), znajdowali schronienie zarówno zniedołężniali weterani emigracji, jak też opuszczone dzieci (dziewczęta); szarytki prowadziły jeszcze drugi dom -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:53:00 2001 ]-[Author ID1: at Wed Jul 11 10:53:00 2001 ] dla chłopców -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:53:00 2001 ]-[Author ID1: at Wed Jul 11 10:53:00 2001 ] Dom Świętego Stanisława w Juvisy; Norwid wszedł do Świętego Kazimierza za comiesięczną opłatą, wnoszoną przez Michała Kleczkowskiego (kuzyna poety); D[Author ID1: at Wed Jul 11 10:55:00 2001 ]d[Author ID1: at Wed Jul 11 10:55:00 2001 ]om istnieje i działa do dziś w swych murach „po-zastołecznej krasy”; Kaźmierza (w autografie:[Author ID1: at Wed Jul 11 10:55:00 2001 ].[Author ID1: at Wed Jul 11 10:55:00 2001 ] Kazmierza) -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:53:00 2001 ]-[Author ID1: at Wed Jul 11 10:53:00 2001 ] dawniejsza oboczna postać fonetyczna imienia Kazimierz.

10:[Author ID1: at Wed Jul 11 10:52:00 2001 ] -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:52:00 2001 ] -->„[Author ID1: at Wed Jul 11 10:59:00 2001 ]-->czy weneckie znasz zapusty[Author ID1: at Wed Jul 11 10:59:00 2001 ]-->?”[Author ID1: at Wed Jul 11 10:59:00 2001 ] -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:53:00 2001 ]-[Author ID1: at Wed Jul 11 10:53:00 2001 ] cytat z Marii Malczewskiego (w. 681, 696).

11:[Author ID1: at Wed Jul 11 10:52:00 2001 ] -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:52:00 2001 ] imieniny przełożonej Domu -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:53:00 2001 ]-[Author ID1: at Wed Jul 11 10:53:00 2001 ] s. Teofili Mikułowskiej (zapewne,[Author ID1: at Wed Jul 11 10:55:00 2001 ] 28 grudnia).

22:[Author ID1: at Wed Jul 11 10:52:00 2001 ] -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:52:00 2001 ] uważyć (dawn.[Author ID1: at Wed Jul 11 10:57:00 2001 ]iejsze[Author ID1: at Wed Jul 11 10:57:00 2001 ]) -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:54:00 2001 ]-[Author ID1: at Wed Jul 11 10:54:00 2001 ] utrafić, zaobserwować; również: uczcić, godnie ocenić (SWarsz.).

~~33 -~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 10:48:00 2001 ]~~zblednieje~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:48:00 2001 ] ] [Author ID1: at Wed Jul 11 10:48:00 2001 ]~~wyblednie~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:48:00 2001 ].[Author ID1: at Wed Jul 11 10:48:00 2001 ]

41:[Author ID1: at Wed Jul 11 10:52:00 2001 ] -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:52:00 2001 ] na Malcie -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:54:00 2001 ]-[Author ID1: at Wed Jul 11 10:54:00 2001 ] wyspa na Morzu Śródziemnym w pobliżu Sycylii; od 1530 własność rycerskiego zakonu joannitów (kawalerów maltańskich), czyli Rycerzy Białego Krzyża (tak nazywanym od przyjętego przez nich znaku białego krzyża na czerwonym tle); po zajęciu w 1800 Malty przez Anglię, siedzibę zakonu przeniesiono w 1834 do Rzymu; w Polsce zakon ten działał między XII a XIX w.; w niektórych rodzinach szlacheckich przechowywano tradycyjny honorowy tytuł „kawalera maltańskiego” (piastował go ojciec Norwida, a po nim Ludwik, najstarszy syn; tytułu tego używał też Cyprian, np. list do Władysława Czartoryskiego z ok. 19 stycznia 1877,[Author ID1: at Wed Jul 11 10:57:00 2001 ] podpisany został: „Cyprian Kamil Norwid Maltański Kawaler”); w liście do Antoniego Zaleskiego z ok. 9 lutego 1877 donosił poeta przyjacielowi: „Mieszkam przy Zakonie, jak maltańscy dziadowie moi.[Author ID1: at Wed Jul 11 10:58:00 2001 ]” (GomPW 10, 95).

~~44 -~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 10:49:00 2001 ]~~O mało nie stuletni~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:49:00 2001 ]~~...]~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 10:49:00 2001 ]~~Niemal stuletni.~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:49:00 2001 ][Author ID1: at Wed Jul 11 10:49:00 2001 ]

45:[Author ID1: at Wed Jul 11 10:53:00 2001 ] -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:53:00 2001 ] przy narodowym pogrzebie -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:54:00 2001 ]-[Author ID1: at Wed Jul 11 10:54:00 2001 ] nawiązanie do obrzędu pogrzebowego monarchów polskich; u Glogera w opisie pogrzebu Kazimierza Wielkiego czytamy: „Przed wielkim ołtarzem [krakowskiego kościoła katedralnego] największe złożono dary [...] tudzież chorągwie przez chorążych niesione. Poczem według zwyczaju połamano owe chorągwie, tj. drzewca, wśród ogromnego jęku i łkania ludu [...], zwyczaj łamania proporców musiał być w Polsce odwieczny, skoro już w pogańskich popielnicach na Mazowszu znajdowano pokruszone i pogięte brązowe groty od włóczni bojowych.[Author ID1: at Wed Jul 11 10:58:00 2001 ]” (Z. Gloger. Encyklopedia staropolska ilustrowana. Ze wstępem J. Krzyżanowskiego. Przedruk fotooffsetowy wydania z 1900-[Author ID1: at Wed Jul 11 10:54:00 2001 ]-[Author ID1: at Wed Jul 11 10:54:00 2001 ]1903. Warszawa 1972,[Author ID1: at Wed Jul 11 10:58:00 2001 ] t. IV,[Author ID1: at Wed Jul 11 10:58:00 2001 ] s. 54).

~~48 -~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 10:49:00 2001 ]~~któremu z chmur bije...~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:49:00 2001 ] ][Author ID1: at Wed Jul 11 10:49:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:26:00 2001 ]~~któremu z obłoku bije~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:49:00 2001 ].[Author ID0: at Thu Nov 30 00:00:00 1899 ]

~~50 -~~ [Author ID1: at Wed Jul 11 10:49:00 2001 ]~~rozmawiać~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:49:00 2001 ] ] [Author ID1: at Wed Jul 11 10:49:00 2001 ]~~mawiać~~[Author ID1: at Wed Jul 11 10:49:00 2001 ][Author ID1: at Wed Jul 11 10:49:00 2001 ]

79:[Author ID1: at Wed Jul 11 10:53:00 2001 ] -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:53:00 2001 ] finał...morał -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:54:00 2001 ]-[Author ID1: at Wed Jul 11 10:54:00 2001 ] konstrukcyjne części „dialogu”.

87:[Author ID1: at Wed Jul 11 10:53:00 2001 ] -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:53:00 2001 ] dla heksametru -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:54:00 2001 ]-[Author ID1: at Wed Jul 11 10:54:00 2001 ] licencja poetycka: wiersz Norwida reprezentuje soczystą, acz nader wolną miarę „białą”; tu zresztą sygnał nawiązania do elegii Owidiusza (Tristia IV, 1); poeta tłumaczył ową elegię: „Jeśliby co było -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:54:00 2001 ]-[Author ID1: at Wed Jul 11 10:54:00 2001 ] a będzie! -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:54:00 2001 ]-[Author ID1: at Wed Jul 11 10:54:00 2001 ] nieudolnego w rymach, / Niech epoka tłumaczy wobec czytelnika. / Wygnańcem ja, spocznienia, nie sławy szukam;” (GomPW 2, 270).

88:[Author ID1: at Wed Jul 11 10:53:00 2001 ] -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:53:00 2001 ] „Exsul eram...” (łac.) -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:54:00 2001 ]-[Author ID1: at Wed Jul 11 10:54:00 2001 ] w przekładzie poety: „Wygnańcem ja, spocznienia, nie sławy szukam” (zob. wyżej -[Author ID1: at Wed Jul 11 10:54:00 2001 ]-[Author ID1: at Wed Jul 11 10:54:00 2001 ] przekład elegii Owidiusza); w autografie: ne fama (non fama).

SPIS TREŚCI

Józef Fert - WSTĘP

I. POETA SPRZECIWU

Wobec młodej piśmienności warszawskiej

W pruskim więzieniu

Anty-Mickiewicz

Paryż po raz pierwszy

Wobec Kościoła „akcji”

Ucieczka

Za Oceanem

Paryż na zawsze. Pokusy amnestii

Spory o sztukę (dla Polaków)

Poeta Powstania

Weteran Świętego Kazimierza

II. SIŁA FORMY

Dylematy formy

Między tajemnicą i ciemnością

Przeciw bałwochwalstwu paznokci

Co zostało z „rzeczy świata tego”?

Do ciężkich norwidów! - czyli poeta poetów

III. BIBLIOGRAFIA

Ważniejsze wydania

Ważniejsze opracowania

IV. ZASADY WYDANIA

V. SKRÓTY

Cyprian Norwid - WYBÓR POEZJI

I. WIERSZE Z LAT 1840-1865

Marzenie. (Fantazja)

Pismo

Pióro

Adam Krafft

Moja piosnka [I: „Źle, źle zawsze i wszędzie...”]

[Do mego brata Ludwika]

[„Maryjo, Pani Aniołów!...]

Italiam! Italiam!

Do Józefa Bohdana Zaleskiego. W Rzymie 1847-o

Marmur-biały

Trylog

Jesień

Pieśń od ziemi naszej

„Confregit in die irae suae...”

Aerumnarum plenus

Modlitwa [„Przez wszystko do mnie przemawiałeś, Panie...”]

[„Od rezultatów mylnego zamętu...”]

Scherzo [„Napisz nam książkę...”]

W albumie

Koncept a Ewangelia

Epos-nasza

Fraszka (!) [„Dewocja krzyczy...”]

Fraszka (!) [„Broń lepiej Syksta...”]

Siła ich. Fraszka

Pascha. (Fraszka)

Bema pamięci żałobny-rapsod

Na przyjazd Teofila Lenartowicza do Fontainebleau

Z pokładu „Marguerity” wypływającej dziś do New-York

[„Pierwszy list, co mnie doszedł z Europy...”]

Trzy strofki

Moja piosnka [II: „Do kraju tego...”]

[„Ty mnie do pieśni pokornej nie wołaj...”]

[„Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie...”]

Duch Adama i skandal

Fiat i vivat

Do Mieczy-sława

[„Nim znów ucieknę...”]

Do Nikodema Biernackiego

Spartakus

Na zgon śp. Jana Gajewskiego

John Brown

Do Emira Abd el-Kadera w Damaszku

Wczora - i - ja

Żydowie polscy. 1861

Marionetki

Do Pani na Korczewie

Sariusz. 1862

Do słynnej tancerki rosyjskiej - nieznanej zakonnicy

II. Z VADE-MECUM. (1865-1866)

Za wstęp. (Ogólniki)

I. Vade-mecum

II. Przeszłość

III. Socjalizm

V. Harmonia

VI. W Weronie

VII. Addio!

IX. Ciemność

XI. Pielgrzym

XIII. Larwa

XV. Sfinks

XVI. Narcyz

XVII. Wieś

XIX. Stolica

XXV. Wakacje

XXVI. Czemu nie w chórze?

XXX. Fatum

XXXV. Ironia

XXXVII. Syberie

XLII. Idee i Prawda

LI. Moralności

LIII. Zagadka

LV. Kółko

LX. Język-ojczysty

LXX. Laur dojrzały

LXXIII. Grzeczność

LXXVIII. Styl nijaki

LXXXI. Kol*bka-pieśni. (Do spółczesnych ludowych pieśniarzy)

LXXXII. Śmierć

LXXXIII. Sens-świata

LXXXV. Do Zeszłej... (Na grobowym głazie)

XCI. Spowiedź

XCII. Cacka

XCV. Nerwy

XCVI. Ostatni-despotyzm

XCVIII. Finis

XCIX. Fortepian Szopena

C. Na zgon śp. Józefa Z., oficera Wielkiej-Armii, rannego pod Paryżem, jednego z naczelników Powstania w Polsce

III. WIERSZE Z LAT 1866-1883

Krzyż i dziecko

Do spółczesnych. (Oda)

[„Co? jej powiedzieć...”]

[„My - tak już przed się patrzymy, wygnani...”]

Spółcześni. (Odpowiedź)

Co robić?

Lapidaria

[„Słodko jest zasnąć...”]

Do Bronisława Z.

[Author ID1: at Mon Jul 2 11:09:00 2001 ] Tytuł i podtytuł: [Author ID1: at Mon Jul 2 11:09:00 2001 ]Za wstęp. (Ogólniki)[Author ID1: at Mon Jul 2 11:09:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 11:09:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 11:10:00 2001 ] tytuł sygnalizuje pozycję utworu w VM, podsuwa domysł, że pierwotnie wiersz ten miał stanowić rodzaj „wstępu” (czy raczej inwokacji-introdukcji) do tomu VM: „za wstęp”, tj. zamiast wstępu; podtytuł od wyrazu „ogólnik”[Author ID1: at Mon Jul 2 11:09:00 2001 ]-->, [Author ID1: at Mon Jul 2 11:09:00 2001 ][Author ID1: at Mon Jul 2 11:10:00 2001 ]w znaczeniu zbliżonym do dzisiejszego: powszechnie znana, banalna, oklepana prawda, ale też, w innym odcieniu znaczeniowym: ogólna podstawa wiedzy, uniwersalny metodologicznie pewnik, wchodzący do podstawy nauki (zob. SWarsz.).[Author ID1: at Mon Jul 2 11:09:00 2001 ]

[Author ID1: at Mon Jul 2 13:23:00 2001 ] Tytuł: por. w liście do Trębickiej z 8 kwietnia 1856: „Jestem nieprzyjacielem [Author ID1: at Mon Jul 2 13:23:00 2001 ]harmonii[Author ID1: at Mon Jul 2 13:23:00 2001 ] w kwestiach sumienia...” (GomPW 8, 256).[Author ID1: at Mon Jul 2 13:23:00 2001 ]

[Author ID1: at Mon Jul 2 13:26:00 2001 ] Tytuł: zob. uwagę poety w liście do Antoniego Zaleskiego z grudnia 1858, zawierającym „spis rzeczy” projektowanego wyboru utworów Norwida: „Z Werony piosnka, d[Author ID1: at Mon Jul 2 13:26:00 2001 ]⁰[Author ID1: at Mon Jul 2 13:26:00 2001 ] w [Author ID1: at Mon Jul 2 13:26:00 2001 ]Pokłosiu[Author ID1: at Mon Jul 2 13:26:00 2001 ];” (GomPW 8,[Author ID1: at Mon Jul 2 13:26:00 2001 ] 366).[Author ID1: at Mon Jul 2 13:26:00 2001 ]

[Author ID1: at Mon Jul 2 13:31:00 2001 ] Tytuł (w autografie zapis: [Author ID1: at Mon Jul 2 13:31:00 2001 ]Adio![Author ID1: at Mon Jul 2 13:31:00 2001 ] - z wł. „addio”[Author ID1: at Mon Jul 2 13:31:00 2001 ]:[Author ID1: at Tue Jul 10 18:56:00 2001 ] „z Bogiem”[Author ID1: at Mon Jul 2 13:31:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 13:31:00 2001 ]) - „żegnaj”, „bywaj zdrów”.[Author ID1: at Mon Jul 2 13:31:00 2001 ]

[Author ID1: at Mon Jul 2 13:35:00 2001 ] Tytuł[Author ID1: at Mon Jul 2 13:35:00 2001 ]:[Author ID1: at Mon Jul 2 13:36:00 2001 ] nawiązanie biblijne: człowiek jest natury pielgrzymiej; por. 1Krn 29, 15 („Bośmy goście przed tobą i przychodniowie, jako i wszyscy ojcowie naszy. Dni nasze jako cień na ziemi, a nie masz żadnego przedłużenia[Author ID1: at Mon Jul 2 13:35:00 2001 ].[Author ID1: at Mon Jul 2 13:36:00 2001 ]”); 2Kor 5, 6 („pielgrzymujemy od Pana”, tj. z Bożej woli); Hbr 11, 13 (ludzie są „gośćmi i przychodniami na ziemi”).[Author ID1: at Mon Jul 2 13:35:00 2001 ]

[Author ID1: at Mon Jul 2 13:41:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 13:41:00 2001 ]Tytuł: wieloznaczeniowy: „maszkara”, „widmo”, „potwór”, „maska” (teatralna, karnawałowa); również odrażająca twarz; jędza, potwór.[Author ID1: at Mon Jul 2 13:42:00 2001 ]

[Author ID1: at Mon Jul 2 13:44:00 2001 ] Tytuł: nawiązanie mitologiczne: Sfinks z legend tebańskich zaczepiał podróżnych i zadawał im zagadkę, której nikt nie był w stanie rozwiązać;[Author ID1: at Mon Jul 2 13:44:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 14:51:00 2001 ]Sfinks strącał nieszczęśników w przepaść; dopiero prawidłowa odpowiedź Edypa obaliła potwora. Sfinks Norwida poddany został przetworzeniu - nie przepada, lecz jedynie pozwala przychodniowi przejść żywo.[Author ID1: at Mon Jul 2 13:44:00 2001 ]

[Author ID1: at Mon Jul 2 13:47:00 2001 ] Tytuł[Author ID1: at Mon Jul 2 13:47:00 2001 ]:[Author ID1: at Mon Jul 2 13:48:00 2001 ] Norwidowska wersja mitu Narcyza; Narcyz [Author ID1: at Mon Jul 2 13:47:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:48:00 2001 ] słynący z urody, nieszczęśliwie zakochany w swym źródlanym odbiciu [Author ID1: at Mon Jul 2 13:47:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 13:48:00 2001 ] staje się w wierszu wyrazicielem ponadczasowego (a jakże bliskiego romantycznemu uwielbieniu „narodu”) ksenofobicznego zapatrzenia w to, co swojskie; również mityczna nimfa zupełnie tu niepodobna do greckiego pierwowzoru: w micie Hera odebrała jej głos i kazała powtarzać cudze słowa (echo ostatnich sylab): „Juno tak ją skarała, bo raz, chcąc zasłonić, / Jowisza podejrzane schadzki i bezprawia, / Echo zręczną rozmową boginię zabawia” (Publius Ovidius Naso. [Author ID1: at Mon Jul 2 13:47:00 2001 ]Przemiany[Author ID1: at Mon Jul 2 13:47:00 2001 ]. Przekład B. Kiciński. Oprac. J. Czubek[Author ID1: at Mon Jul 2 13:47:00 2001 ]. [Author ID1: at Mon Jul 2 13:49:00 2001 ]Warszawa 1921, s. 46; u Norwida nimfa Echo stara się Narcyzowi uzmysłowić jego prawdziwą sytuację; uderzające, że w tym tonie przemawia do nieszczęsnego młodziana narrator Owidiuszowych [Author ID1: at Mon Jul 2 13:47:00 2001 ]Przemian[Author ID1: at Mon Jul 2 13:47:00 2001 ]: „Nieszczęsny! złudną marę chwytasz w złej godzinie! / To, co widzisz, jest niemym: odwróć się, a zginie. / Obraz, widziany w wodzie, twoim jest obrazem; / Nic własnego on nie ma, ożył z tobą razem” (tamże, s. 49).[Author ID1: at Mon Jul 2 13:47:00 2001 ]

[Author ID1: at Mon Jul 2 13:55:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 13:55:00 2001 ]Tytuł: por. wiersz Słowackiego [Author ID1: at Mon Jul 2 13:56:00 2001 ]Paryż[Author ID1: at Mon Jul 2 13:56:00 2001 ].[Author ID1: at Mon Jul 2 13:56:00 2001 ]

[Author ID1: at Mon Jul 2 13:56:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 13:56:00 2001 ]^*[Author ID1: at Mon Jul 2 13:56:00 2001 ]Czarny[Author ID1: at Mon Jul 2 13:56:00 2001 ] kolor odzieży przejęli chrześcijanie od [Author ID1: at Mon Jul 2 13:56:00 2001 ]st[Author ID1: at Mon Jul 2 13:56:00 2001 ]oików[Author ID1: at Mon Jul 2 13:56:00 2001 ].[Author ID1: at Mon Jul 2 13:56:00 2001 ]

[Author ID1: at Mon Jul 2 14:01:00 2001 ] Tytuł: ironiczne nawiązanie do opinii o sobie jako „odludku”, „dziwaku” itp.[Author ID1: at Mon Jul 2 14:01:00 2001 ]

[Author ID1: at Mon Jul 2 14:15:00 2001 ] Tytuł: neologiczne użycie liczby mnogiej, odpowiednio do treści wiersza.[Author ID1: at Mon Jul 2 14:15:00 2001 ]

[Author ID1: at Mon Jul 2 14:18:00 2001 ] Tytuł: [Author ID1: at Mon Jul 2 14:18:00 2001 ]idee[Author ID1: at Mon Jul 2 14:18:00 2001 ] w znaczeniu wartości absolutnych (ideały); opozycja „idei” i „prawdy” wywołuje zarówno Platońską opozycję wiecznej idei i „przypadkowych” przedmiotów, jak też potoczne odczucie kolizji między „ideałem” i „marzeniami” a „rzeczywistością” czy idealną abstrakcją a prozaicznym doświadczeniem życiowym.[Author ID1: at Mon Jul 2 14:18:00 2001 ]

[Author ID1: at Mon Jul 2 14:22:00 2001 ] Tytuł: liczba mnoga niepewna (Norwid zwykle podwójnie oznaczał zmiękczenie głosek si, zi, ci, dzi, zaznaczając - mimo zaleceń ortograficznych Lindego! - śi, źi, ći, dźi); może więc winno się tu czytać: [Author ID1: at Mon Jul 2 14:22:00 2001 ]Moralność[Author ID1: at Mon Jul 2 14:22:00 2001 ] (?!).[Author ID1: at Mon Jul 2 14:22:00 2001 ]

[Author ID1: at Mon Jul 2 14:23:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 14:23:00 2001 ]^*[Author ID1: at Mon Jul 2 14:23:00 2001 ]Menhir[Author ID1: at Mon Jul 2 14:23:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 14:23:00 2001 ]-[Author ID1: at Mon Jul 2 14:24:00 2001 ] wysoki głaz druidyczny.[Author ID1: at Mon Jul 2 14:23:00 2001 ]

[Author ID1: at Mon Jul 2 14:35:00 2001 ] Tytuł: sprawa obrony języka ojczystego wielokrotnie wraca w różnych wypowiedziach poety; por. list do Władysława Bentkowskiego z końca maja 1857 (GomPW 8, 307); listy do Augusta Cieszkowskiego z końca grudnia 1864 i z 8 stycznia 1865 (GomPW 9, 149 i 152); list do Mariana Sokołowskiego ze stycznia 1865 (GomPW 9, 154).[Author ID1: at Mon Jul 2 14:35:00 2001 ]

[Author ID1: at Mon Jul 2 15:06:00 2001 ] Podtytuł: pierwotnie: [Author ID1: at Mon Jul 2 15:06:00 2001 ]współczesnych[Author ID1: at Mon Jul 2 15:06:00 2001 ].[Author ID1: at Mon Jul 2 15:06:00 2001 ]

[Author ID1: at Mon Jul 2 15:07:00 2001 ] [Author ID1: at Mon Jul 2 15:07:00 2001 ]^*[Author ID1: at Mon Jul 2 15:07:00 2001 ]Wiadomo jest każdemu, że ani słońce, ani gwiazdy nie są ściśle tam, gdzie oczom patrzącego być się wydają.[Author ID1: at Mon Jul 2 15:07:00 2001 ]

[Author ID1: at Mon Jul 2 15:13:00 2001 ] Tytuł: zwrot epitafijny.[Author ID1: at Mon Jul 2 15:13:00 2001 ]

[Author ID1: at Tue Jul 10 18:21:00 2001 ] Tytuł: zob. listy: do Jana Koźmiana z pocz[Author ID1: at Tue Jul 10 18:21:00 2001 ]ątku[Author ID1: at Tue Jul 10 18:22:00 2001 ] list[Author ID1: at Tue Jul 10 18:21:00 2001 ]opada 1850 (GomPW 8, 107), do Marii Trębickiej z maja 1854 (8, 208), do Felicjana Faleńskiego z 18 lipca 1856 (8, 270), do Juliana Fontany z marca[Author ID1: at Tue Jul 10 18:21:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:22:00 2001 ]kwietnia 1866 (9, 209, 210).[Author ID1: at Tue Jul 10 18:21:00 2001 ]

[Author ID1: at Tue Jul 10 18:31:00 2001 ] Tytuł: [Author ID1: at Tue Jul 10 18:31:00 2001 ]finis[Author ID1: at Tue Jul 10 18:31:00 2001 ] (łac.) - koniec, zakończenie („Finis coronat opus” - koniec wieńczy dzieło).[Author ID1: at Tue Jul 10 18:31:00 2001 ]

[Author ID1: at Tue Jul 10 18:37:00 2001 ] Podtytuł: zwrot dedykacyjny do Antoniego Czajkowskiego (1816-1873), przyjaciela poety z czasów warszawskich, profesora prawa w Petersburgu; Czajkowski pośredniczył m.in. w publikacji poematu Norwida [Author ID1: at Tue Jul 10 18:37:00 2001 ]Szczesna[Author ID1: at Tue Jul 10 18:37:00 2001 ] (1859).[Author ID1: at Tue Jul 10 18:37:00 2001 ]

[Author ID1: at Tue Jul 10 18:39:00 2001 ] Motto (fr.): „Muzyka [Author ID1: at Tue Jul 10 18:39:00 2001 ]to rzecz dziwna!”; „Sztuka?... to sztuka - i to wszystko”; por. myśl Baudelaire'a: „Zdziwienie to jedna z tych głębokich radości, jakie daje nam sztuka i literatura...” i jeszcze: „Piękno jest zawsze dziwne” ([Author ID1: at Tue Jul 10 18:39:00 2001 ]Wystawa powszechna[Author ID1: at Tue Jul 10 18:39:00 2001 ], cyt. za: M. A. Ruff. [Author ID1: at Tue Jul 10 18:39:00 2001 ]Baudel[Author ID1: at Tue Jul 10 18:39:00 2001 ]aire[Author ID1: at Tue Jul 10 18:39:00 2001 ]. Przekład A. Olędzka-Frybesowa. Warszawa 1967, s. 171).[Author ID1: at Tue Jul 10 18:39:00 2001 ]

[Author ID1: at Tue Jul 10 18:52:00 2001 ] Tytuł:[Author ID1: at Tue Jul 10 18:52:00 2001 ] [Author ID1: at Tue Jul 10 18:52:00 2001 ]Józef Zaleski (1790-1864) [Author ID1: at Tue Jul 10 18:52:00 2001 ]-[Author ID1: at Tue Jul 10 18:53:00 2001 ] major, uczestnik Powstania Listopadowego, emigrant; brat Felicji z Zaleskich Iwanowskiej; na emigracji domownik Józefostwa Zaleskich; przyjaciel zmartwychwstańców, Lenartowicza, Norwida...; człowiek niezwykłej pobożności (jeden z promotorów odrodzenia religijnego wśród emigrantów).[Author ID1: at Tue Jul 10 18:52:00 2001 ]

[Author ID1: at Wed Jul 11 09:47:00 2001 ] Tytuł: zob. listy: do Karola Ruprechta z listopada 1876 (GomPW 9, 329), do Władysława Bentkowskiego z listopada 1876 (9, 329-331).[Author ID1: at Wed Jul 11 09:47:00 2001 ]

[Author ID1: at Wed Jul 11 10:24:00 2001 ] Tytuł: na 1 str. autografu (rkps, s. 377) widnieje tylko tytuł [Author ID1: at Wed Jul 11 10:24:00 2001 ]Odpowiedź[Author ID1: at Wed Jul 11 10:24:00 2001 ]; pełny tytuł i podtytuł: [Author ID1: at Wed Jul 11 10:24:00 2001 ]Spółcześni. (Odpowiedź)[Author ID1: at Wed Jul 11 10:24:00 2001 ] - na s. 4 (rkps, s. 381).[Author ID1: at Wed Jul 11 10:24:00 2001 ]

[Author ID1: at Wed Jul 11 10:25:00 2001 ] Podtytuł: objaśnia list do Zaleskiego, zapewne z innego czasu niż sam wiersz, dopisany ołówkiem na wolnych stronach rękopisu [Author ID1: at Wed Jul 11 10:25:00 2001 ]Odpowiedzi[Author ID1: at Wed Jul 11 10:25:00 2001 ]: „Ofiaruję Ci moją odpowiedź wzywającym mnie często i z różnej strony o krytykę estetyczną.”[Author ID1: at Wed Jul 11 10:25:00 2001 ]

[Author ID1: at Wed Jul 11 10:26:00 2001 ] *Wszyscy krytycy i recenzenci estetyczni spółcześni we wszystkich dziennikach europejskich [Author ID1: at Wed Jul 11 10:26:00 2001 ]drugiego rzędu[Author ID1: at Wed Jul 11 10:26:00 2001 ] i wszyscy polscy [Author ID1: at Wed Jul 11 10:26:00 2001 ]we w[Author ID1: at Wed Jul 11 10:26:00 2001 ]szystkich pisamch periodycznych polskich[Author ID1: at Wed Jul 11 10:26:00 2001 ] są tejże głębokości, tegoż tonu i tejże jowialnej dezynwoltury. C. N.[Author ID1: at Wed Jul 11 10:26:00 2001 ]

[Author ID1: at Wed Jul 11 10:29:00 2001 ] [Author ID1: at Wed Jul 11 10:29:00 2001 ]***Patrz [Author ID1: at Wed Jul 11 10:30:00 2001 ]Satyry[Author ID1: at Wed Jul 11 10:30:00 2001 ] [Author ID1: at Wed Jul 11 10:30:00 2001 ]Salwatora Rosy[Author ID1: at Wed Jul 11 10:30:00 2001 ] - edycję florencką lub amsterdamską...[Author ID1: at Wed Jul 11 10:30:00 2001 ]

[Author ID1: at Wed Jul 11 10:42:00 2001 ] Tytuł (łac. [Author ID1: at Wed Jul 11 10:42:00 2001 ]lapideus[Author ID1: at Wed Jul 11 10:42:00 2001 ]: kamienny): wieloznaczeniowe: dotyczące napisów rytych na kamieniu (nagrobku), także w znaczeniu przenośnym: wypowiedzi zwięzłe, maksymalnie wypełnione treścią.[Author ID1: at Wed Jul 11 10:42:00 2001 ]

[Author ID1: at Wed Jul 11 10:52:00 2001 ] Tytułowy adresat: Bronisław Zaleski (1819-1880), historyk, publicysta; pochodził ze Słuckiego; kształcił się w Dorpacie i Charkowie; w roku 1846 aresztowany pod zarzutem spiskowania, po dwu latach wcielony do batalionów karnych (Orenburg, Chiwa, Turkiestan); uwolniony w 1856; w 1859 ożenił się z Michaliną Dziekońską; wkrótce ich związek się rozpadł. Od 1861 w Paryżu; w latach 1866-1880 sekretarz Towarzystwa Historyczno-Literackiego, kierownik Biblioteki Polskiej, wydawca „Roczników” THL; zaprzyjaźniony z Norwidem, wielokrotnie służył mu pomocą materialną i wsparciem duchowym. Echo utworu w liście do Zaleskiego z 31 stycznia 1879: „List [Author ID1: at Wed Jul 11 10:52:00 2001 ]Do B. Z.[Author ID1: at Wed Jul 11 10:52:00 2001 ], który (naturalnie że z wszelkimi prawami autor[ski]mi) miałem przyjemność Ci ofiarować, byłoby dobrze przesłać do Wejmaru staremu Radcy Stanu von Goethe, bo on by ocenił!” (GomPW 10, 127).[Author ID1: at Wed Jul 11 10:52:00 2001 ]

215