J. Wittlin: Sól ziemi.BN

• ur. 17.08.1896, ojciec umarł mu w 1912. Józef - wątły, nadwrażliwy,

• matka - piękna, kochająca muzykę. Macocha - aktorka,

• 1906 - 1914 - gimnazjum we Lwowie, debiut w czasopiśmie młodzieżowym „Wici”,

• sierpień 1914 - Legion Wschodni (rozwiązany po miesiącu),

• matura w Wiedniu w 1915, wydział filozoficzny - wykłady i życie cyganerii artystycznej,

• w 1916 karnie (za rozmowę po polsku) oddelegowany do Kraśnika,

• przekład Odysei - I w 1924, potem 1931 i 1957 - uważa, że Homera można tłumaczyć tylko wierszem,

• w 1920 nakładem „Zdroju” ukazały się Hymny,

• wrzesień 1918 - zwolniony z wojska jako inwalida - wraca do Lwowa - studia filozoficzne i polonistyczne. Geneza hymnu Grzebanie wroga - nie chciał brać udziału w bratobójczych walkach, ale miał obowiązki cywilne,

• najwybitniejszy twórca „Zdroju”, nie teoretyk,

• w Hymnach - dysharmoniczna, zbudowana z kontrastów ekspresja ludzkiej duszy, sławienie Boga ale i dialog. Skłonność do fabularyzacji. Ideologia pacyfistyczna (bydlęcy trud zwykłego żołnierza, niegodna śmierć, zwierzęco-przedmiotowy opis trupów, części ciała, błota, wszy, głodu, beznadziejnego marszu, błysk nadziei, że braterstwo z okopów odmieni świat),

• w Hymnach franciszkanizm. Hymny są ekspresjonistyczne, ale jest w nich i zmysłowa konkretność obrazowania przeżyć duchowych i podmiot liryczny jako reprezentant przeżyć ludzkich. Wielokrotnie przerabiane - 1927, 1929, 1978 - zmiany to likwidowanie cech poetyki młodopolskiej, łagodzenie poetyki ekspresjonistycznej. Została jedność patosu, czułości i ironii,

• 1919 - nauczyciel w prywatnych gimnazjach, 1922 - kierownik literacki w teatrze, winą za upadek sztuki dramatycznej obarcza teatr naturalistyczny, który nie wyzwalał widza z codzienności,

• nie angażuje się w spory literackie, jest obok podziałów. Uważa, że formiści są uczciwi, bo uczą się artystycznego rzemiosła. Skamandryci - dobrzy, bo pocieszają współczesnych kłamstwem poezji. A futuryści - niesprawiedliwi - hołdują anarchistycznej negacji,

• od 1925 - Wittlin podróżuje jako stypendysta rządowy. Stąd książka z 1933 Etapy - felietony literackie z wrażeniami z Włoch, Francji, Jugosławii. Humor, ironia, dowcip językowy, granie znaczeniami, łamanie zasad stosowności,

• we Francji jest w latach 1929 - 1932, pół roku gromadzi materiały do Soli ziemi,

• 1924 - żeni się z Haliną Handelsman, 1932 - córka Elżbieta,

• współpracował z „Wiadomościami Literackimi”

• wtórną falę pacyfistycznej literatury określa „powierzchownym pacyfizmem mieszczańskim”,

• nowa konfiguracja ideowo-literacka - katastrofizm lat 30. - reakcja na kryzys kultury europejskiej (gwałcenie praw jednostki, podporządkowywanie jej państwu, rezygnacja z hierarchii wartości). Pierwszą wojnę katastrofizm traktuje jako zapowiedź drugiej wojny, niosącej zagładę europejskiej cywilizacji,

• wiersz Z „Pieśni do muzyki przyszłości” - heksametr, podmiotem lirycznym jest gaz bojowy, który chce być wypuszczony na wolność, groteskowa wizja katastrofy,

• jak Bruno Schulz - poeci kultury, którzy rozważają jej dekadencję i szukają ratunku w cywilizowanej sztuce,

• wybuch wojny - we Francji. Od 1940 jadą do Portugalii (z żoną i córką), w 1941 - do Nowego Jorku,

Emigracja:

• s. XXXVI rozróżniał dwa wcielenia roli polskiego pisarza na obczyźnie: uchodźcy i wygnańca. Pierwsze dotyczy lat wojny, drugie - okresu powojennego, oznacza emigrację polistyczną,

• współredaktor od listopada 1941 „Tygodniowego Przeglądu Literackiego Koła Pisarzy z Polski” (od 1943 „Tygodnik Polski”),

• s. XXXVIII (z Balcerzana) koncepcja słowa-czynu, sakralno-biblijne traktowanie języka poetyckiego, znaczenie przypisywane milczeniu, towarzysząca patosowi ironia, dzięki której autor może wyartykułować wzniosłe przesłania moralne - wszystkie te cechy pozwalają mówić o związkach twórczości Wittlina z poetyką Norwida,

• 1952 - praca w Radiu Wolna Europa, 1956 - podpisał apel pisarzy emigracyjnych wzywający do niedrukowania w Polsce,

• przyjaźń z Gombrowiczem,

• w Orfeuszu w piekle XX wieku - 4 części, w nich - 1) śwqiat idei (pacyfizm, nacjonalizm, demokracja, antysemityzm, emigracyjność), 2) podróże, 3) emigracyjna nostalgia, 4) sztuka. Teksty powstawały przez 40 lat. Na końcu - Pisma pośmiertne - esej. Pisze za życia pisma kierowane do potomności - tu ujawnia się lęk przed wpływem zdehumanizowanej rzeczywistości,

• zmarł 28.02.1976 w Nowym Jorku,

• w 1978 wydane Poezje,

SÓL ZIEMI

• ukazała się pod koniec 1935, miała być pierwszą częścią trylogii Powieści o cierpliwym piechurze. Pozostałe części miały mieć tytuły Zdrowa śmierć i Dziura w niebie,

• „efekt obcości” - kategoria interpretacyjna (Brecht) - przedstawianie zjawisk oczywistych tak, jakby się je widziało pierwszy raz. Pozwala ukazać istotę zjawisk, osądzić je przez stworzenie dystansu,

• w Prologu - syntetyczne ujęcie tematu - obdarzenie symbolicznym znaczeniem momentu wybuchu wojny, koniec świata pokoju i początek świata wojny. Demonizacja powiadomienia obywateli o wybuchu wojny,

• 1 z cech stylistycznych Soli ziemi - wywołanie efektu obcości przez obfitość metonimicznych przekształceń, które wyobrażają urzeczowienie człowieka (s. LI),

• mobilizacja ma wymiar narodowo-karnawałowy,

• opozycja miasto - wieś: miasto to siedlisko nocnej pracy, nocnych uciech i producent zła - gazet. Wieś - sen po ciężkiej pracy, prymitywizm,

• środki stylistyczne nadają cechy prozy poetyckiej,

• zamknięcie Prologu to epicka inwokacja - przedstawienie bohatera, narracyjny dystans czasowy, określenie zamiaru autorskiego - odkłamanie propagandowego frazesu o Nieznanym Żołnierzu,

• kompozycja linearna i epizodyczna,

• rozdział I - wieść o wojnie dociera na stację Topory-Czernielica, awans bohatera, II - wezwanie na komisję poborową w Śniatynie, III - przebieg komisji i przysięga rekrutów, IV, V i VI - 21.08. - wieść o śmierci papieża, zaćmienie słońca, odjazd poborowych, VII - podróż na Węgry, VIII i X - pobyt w kadrze, IX - charakterystyka Bachmatiuka,

• kompozycja symultaniczna w rozdziale V i VI - wskazuje ważność zdarzeń,

• fabularność mało atrakcyjna. Ale tu realizacja archaicznego wzorca fabularnego, nawiązanie do mitu i rytuału, wzorzec Odysowy,

• postać Piotra Niewiadomskiego - prymitywna, pierwotna, o naiwności dziecka. Analfabeta, mieszaniec (z ojca Polaka i matki Ukrainki), grekokatolik, poddany Franciszka Józefa. Antynacjonalista, tolerancja religijna,

• synkretyzm 3 wiar - chrześcijańskiej (dobro łączy z Bogiem), pogańskiej (zło - diabeł) i cesarskiej (kariera - czapka kolejarza cesarskiego),

• narrator podkreśla dystans do postaci, nie dopuszcza bohatera do głosu, myśli jego przekłada na „swój” język,

• s. LX wojna to następstwo ludzkiej dążności do wydarcia Bogu jego tajemnic, wykwit cywilizacji, która niszczy podmiotowość człowieka, prowadzi do nacjonalizmów i religijnej nietolerancji,

• bohater odnajduje grzech w sobie - wojna to grzech ludzi, odkupić go ma cierpienie Nieznanych Żołnierzy. Piotr wojnę demonizuje,

• inne postacie - opozycja między życiem prywatnym a rolą społeczną,

• dynamiczno-syntetyczny sposób prezentowania bohaterów, postacie uchwycone w ruchu. Wittlin nie dzieli postaci na pozytywne i negatywne,

• „poetycki model prozy narracyjnej” (Bolecki) w konstrukcji powieściowej. Wojna to jedność procesów - alienacji człowieka i sakralizacji instytucji. Fabularność nie jest przedmiotem opowiadania, a powstaje ze sposobu opowiadania,

• konstruowanie opowiadania z szeregów słownych, wykorzystujących grę słów, harmonię, frazeologizmy. Obfitość powtórzeń brzmieniowych, leksykalnych, paralelizmów składniowych,

• według Krystyny Jakowskiej - 3 rodzaje stylizacji - baśniowa, religijna i na starożytny epos. To ma wywołać mitologizację świata przedstawionego,

• heroikomika,

• genologicznie - powieść stylizowana na mit, mitograficzna, zerwanie z tradycją powieści realistycznej,

• związki z ekspresjonizmem (warstwa poematowa i powieściowa - tu dyrektywy wyrazu i poznawcza). Warstwa stylizacyjna (dyrektywa artystyczna) decyduje o wymowie utworu. Ale - nie realizuje zasady estetycznej ekspresjonizmu - dysharmonii poetyki. Efekt obcości to chwyt retoryczny. Kompozycja powieści to wzór symetrii, składnia - muzycznej harmonii, styl - spokoju i równowagi. Wizja wojny nie jest ekspresjonistyczna - pozbawiona jest epatowania makabrą. Nie pacyfizm - bo w pacyfizmie reportażowe przedstawianie wojennej ohydy, perswazyjność. Może jest utworem nieukończonym.