KONSPEKT

LEKCJI JĘZYKA POLSKIEGO W KL. V

Temat: Wędrówka wróbli po wyrazach z „ó”, „u”, „ż” i „rz”.

CELE

• ogólne:

- utrwalenie pisowni wyrazów z „ó”, „u”, „ż” i „rz”.

• operacyjne:

uczeń

• zna zasady pisowni wyrazów z ó, u, rz, ż wymiennym i niewymiennym,

• stosuje znajomość tych zasad w praktyce, podczas rozwiązywania ćwiczeń, czy w wypowiedziach pisemnych,

• poprawnie zapisuje nazwy państw, miast, imion,,

• korzysta ze słownika ortograficznego,

• potrafi współpracować w grupie,

METODY:

• podająca,

• burza mózgów,

• ćwiczeniowa.

FORMY:

• praca grupowa,

• praca indywidualna,

ŚRODKI DYDAKTYCZNE:

• słownik języka polskiego,

• podręcznik M. Nagajowej Słowa zwykłe i niezwykłe,

• słowniki ortograficzne,

• tablice ortograficzne,

• zestawy ćwiczeń.

PRZEBIEG LEKCJI:

Faza orientacyjna:

Wprowadzenie:

1. Powitanie uczniów, zapytanie o samopoczucie, sprawdzenie obecności, zaprowadzenie ładu klasowego.

2. Uświadomienie uczniom celów i zadań lekcji. Nauczyciel przybliża krótko to, o czym będzie mowa na lekcji.

3. Zapisanie tematu lekcji. Uczniowie przepisują go do zeszytów, zgłaszają ewentualne pytania.

Faza operacyjna:

Wprowadzenie nowych treści:

1. Uczniowie przypominają zasady pisowni wyrazów z ó, u, ż, rz, korzystając z reguł w podręczniku oraz ze słowników ortograficznych:

Pisownia wyrazów z „ó”

• ó piszemy wtedy, kiedy wymienia się na o lub e w innych formach danego wyrazu lub w wyrazach pokrewnych, np.

dwór - dwory powóz - powozy trójka - troje

pokój - pokoje sposób - sposoby przód - przodem

siódmy - siedem szósty - sześć ziółka - ziele

przyjaciółka - przyjaciel piórko - pierze przód - przedni

• ó piszemy w zakończeniach: -ów, -ówka, -ówna,

• -ów w zakończeniach nazw miejscowych, np. Piotrków, Kraków, Jędrzejów, Gorzów, a także w zakończeniach dopełniacza lmn rzeczowników rodzaju męskiego, np. chłopców, obiadów, krajów, olbrzymów,

• -ówka w zakończeniach: złotówka, leśniczówka, końcówka, klasówka, miejscówka,

• WYJĄTKI: skuwka, zasuwka

• -ówna w zakończeniach nazwisk oraz nazwach panien: Nowakówna, Iłłakowiczówna, młynarzówna,

• ó piszemy na początku niewielu wyrazów, np.: ósmy, ósemka, ów, ówczesny, ówdzie,

• ó piszemy w niektórych wyrazach mimo braku wymiany na o lub e. Jest to grupa wyrazów, których pisownię należy zapamiętać:

chór płótno wkrótce

córka późno włóczęga

dopóki próba włócznia dopóty próchno włókno

główny próżny wójt

góral również wówczas

jaskółka różnica wróbel

kłótnia różowy wróżba

król rózga wróżka

krótki skóra wzgórze

który stróż źródło

mózg tchórz żółty

ołówek wiórki żółw

oprócz

Pisownia wyrazów z „u”

• u piszemy w zakończeniach:

-un opiekun, zwiastun -uch leniuch, maluch

-unek rachunek, rysunek -ula matula, babula

-unka piastunka, opiekunka -ulka brzydula, babulka

-uchna córuchna, matuchna -ulec budulec, hamulec

-utki milutki, skromniutki -us dzikus, wiarus

-uszka pieluszka, poduszka -uszek staruszek, maluszek

• u piszemy w zakończeniach zdrabniających:

-uchny, -uni, -usi, -utki, np. bieluchny, tyciuni, malusi, calutki,

-uchna, np. ciotuchna,

-ulo, -ulek, -ula, -ulka, np. dziadulo, ojczulek

-unio, np. dziadunio

-uszek, -uszka, -uszko, np. dzbanuszek, wianuszek, kaczuszka, serduszko,

-uś, np. Franuś, Hanuś

zgrubiających:

-uch, -ucha, np. piecuch, leniuch, pastuch,

-us, np. obdartus, dzikus, lizus

• u piszemy w różnych formach czasowników typu: kuć, snuć, psuć, kujemy, kują, snujesz, psujcie, psuj,

• u piszemy w zakończeniach czasowników:

-uję rysuję, buduję, obserwuję

-ujesz rysujesz, budujesz, obserwujesz

-uje rysuje, buduje, obserwuje

• u piszemy w większości wyrazów w jezyku polskim:

audycja autor biurko bluzka brudny

gumka hufiec już kałuża kożuch

rzut skrupuły tłusty trudny tułów

burza drużyna żubr fabuła głuchy

kukułka kultura lektura pauza reguła

wujek wzdłuż żuraw żurek

Zasady pisowni wyrazów z „rz” i „ż”

• rz piszemy wtedy, kiedy wymienia się na r w innych formach danego wyrazu lub w wyrazach pokrewnych, np.

starzec - starca

dworzanin - dworski

uwierzyć - wiara

wzorzysty - wzór

rowerzysta - rower

marzec - marca

• rz piszemy po spółgłoskach: b, p, t, d, k, g, ch, j, w, np.:

brzuch, brzoskwinia, brzeg

przyroda, przyrząd

trzymać, strzelba

drzewo, drzemać, modrzew

krzew, krzątanina, skrzydło

grzebień, grzbiet, pielgrzym

chrzan, chrześniak, chrzęst

ujrzeć, spojrzeć, przejrzysty

wrzenie, wrzawa, wrzesień

• WYJĄTKI: pszenica, pszczoła, Pszczyna, kształt, wszystko, zawsze, Oksza, bukszpan, gżenie się, gżegżółka,

rz nie piszemy w formach stopnia wyższego i najwyższego przymiotników utworzonych przyrostkiem -szy, -ejszy, np.

bogatszy najbogatszy

lepszy najlepszy

cichszy najcichszy

mocniejszy najmocniejszy

rz nie piszemy w partykule -że, np.

skądże, mówże, dajże, róbże

rz nie piszemy w wyrazach typu: odżywić, odżyć, obżerać, odżałować

• rz piszemy w zakończeniach:

-arz księgarz, kalendarz

-erz rycerz, kołnierz

-mistrz zegarmistrz, sztukmistrz

• rz piszemy w wielu wyrazach mimo braku wymiany współcześnie na r, np.:

barbarzyńca burzyć jarzębina jarzyny

korzeń korzyść kurz narząd

narzekać zorza narzędzia orzechy

porządek porzeczka rzadki rządzić

rzecz rzeczownik rzeka rzemień

rzemiosło rześki rzetelny rzeźbić

rzodkiewka rzucać tchórz towarzyski

twarz uderzyć urząd warzywa

wierzba wierzch zarzut zdarzenie

zmierzch zarządzać zwierzęta

• ż piszemy wtedy, kiedy wymienia się na g, dz, h, z, ź, s w innych formach danego wyrazu lub w wyrazach pokrewnych, np.

odważny - odwaga mrożony - mróz

mosiężny - mosiądz zakażenie - zakaźny

drużyna - druh niżej - nisko

• ż piszemy w zakończeniach:

-aż reportaż, sprzedaż, garaż, bandaż

-eż młodzież, kradzież, odzież, grabież

• ż piszemy po literach l,ł, r i w wyrazach zapożyczonych po n, np.

lżejszy, aranżacja, małżeństwo, rewanż, oskarżenie, oranżada

• ż piszemy w partykułach -że, -ż, np. także, gdyż, cóż, któż, czyż, tenże,

• ż piszemy w wielu wyrazach, np.

ciężki dążenie drożdże duży dyżur

inżynier jeż jeżyny każdy krzyżówka

księżyc łóżko mężczyzna mnożenie mżawka

nożyce pasożyt podróż pożyczka pożytek

spiżarnia strażak wieża życzenia wzwyż

żaden żarówka żartować żarzenie żądać

żeglarz żelazko żwawo życiorys żyrandol

2. Uczniowie przepisują wskazane reguły do zeszytu celem ich nauczenia i utrwalenia.

Analiza materiału:

1. Uczniowie losują z koszyczka wyrazy z trudnością ortograficzną, wyjaśniają jej zasady pisowni i odszukują w słowniku ortograficznym.

2. Uczniowie otrzymują na kartkach wyrazy, które przepiszą w porządku alfabetycznym i dopiszą do nich liczbę mnogą. Są to wyrazy: dwór, utwór, ogród, wróg, mróz, chłód, wieczór, bój, pokój, wóz.

3. Uczniowie uzupełniają podane wyrazy rzeczownikami z ramki.

dachówka, Kraków, makówka, piekarzówna, złotówka, Malarzówna, chłopców, stalówka

miasto …………….. moneta ……………….

Zosia ……………… dwóch ………………..

pusta ………………. czerwona ……………….

złamana …………… mała …………………….

4. Uczniowie czytają kolejno ćwiczenie uzupełniając go literą ż lub rz.

B…eg, b…ask, b…oza ma ten znak. Ch…ęst, ch…an, ch…ąszcz tez piszcie tak. Ma go d…azga, d…emka, d…wi, w g…odce tak…e tkwi.

5. Nauczyciel podaje wyrazy, a uczniowie wskazują poprawną pisownię.

Synteza:

1. Posumowanie, będące pytaniami do uczniów o to, jak się pisze poszczególne wyrazy. Ocena za znajomość ortografii i udział w zajęciach.

Praca domowa:

Pracą domową jest wyszukanie 10 nowych wyrazów z trudn9ością ortograficzną, wpisanie ich do zeszytu i wyjaśnienie ich pisowni.

5