LITERATURA POWSZECHNA DO KOŃCA XVIII WIEKU

Oprac. Joanna Zagożdżon, Marek Bratuń, Mirosław Lenart

I. Zakres materiału

A. Zagadnienia obowiązkowe

1. Epos antyczny. Model eposu, tzw. kwestia homerycka; herosi, bogowie i koncepcja

losu u Homera; sytuacja i tok narracji, realizm - idealizacja - cudowność, koncepcje

kompozycyjne, język, styl i metrum poematu, ewolucja eposu oraz jego późniejsze

odmiany. Geneza chansons de geste. Pieśń o Rolandzie jako arcydzieło epiki

rycerskiej, jej treść i cechy swoiste oraz rola w przedstawianiu średniowiecznego

eposu wojownika. Elitarny charakter romansu dworskiego (roman curtois). Odrębny

krąg tematyczny opowieści bretońskich osnutych wokół postaci króla Artura i

rycerzy Okrągłego Stołu, autor wielu romansów rycerskich Chretien de Troyes.

Konflikt namiętności z obowiązkiem, czyli mit miłości tragicznej zawarty w

Dziejach Tristana i Izoldy. Epos nowożytny: Ariosto, Orland szalony; Tasso,

Jerozolima wyzwolona i Milton, Raj utracony. Narodziny powieści.

2. Narodziny i budowa tragedii (Ajschylos, Sofokles, Eurypides). Problemy moralne

(wina, kara, odkupienie), prometeizm (bunt człowieka przeciw bogom). Arystotelesa

Poetyka (kluczowe pojęcia: mimesis, katharsis). Geneza komedii, jej struktura i

charakter (parabaza, agon, kosmos). Różne odmiany komizmu.

3. Starożytne koncepcje piękna. Pojęcie piękna w ujęciu Platona i Arystotelesa (w

nawiązaniu do Uczty i Poetyki). Koncepcje piękna u myślicieli średniowiecznych i

nowożytnych.

4. Sielanka grecka i rzymska. Sielanka jako termin i gatunek literacki, ludowe początki

bukoliki i jej przemiany (Teokryt i Wergiliusz).

5. Literatura hellenistyczna a literatura rzymska. Wzajemne relacje i nawiązania.

Horacy -epody, satyry, ody lub pieśni. Nawiązanie do liryki hellenistycznej. Dydaktyczny

charakter filozofii (zasada złotego środka). Obrona tradycyjnej kultury rzymskiej przed

wpływami azjatyckimi (tradycyjne ryty rzymskie, mitologia, człowiek a bóstwo i

przyroda).

6. Wybitne przykłady literatury autobiograficznej - Wyznania św. Augustyna oraz

dużo późniejsze, bo już oświeceniowe Wyznania Jana Jakuba Rousseau. Narodziny

eseju : Michał Montaigne i Francis Bacon. Elementy pamiętnika, dziennika życia

wewnętrznego, powieści autobiograficznej, gawędy, eseju (religijnego,

psychologicznego, filozoficznego). Różne koncepcje świata i człowieka.

7. Boska komedia Dantego jako arcydzieło literatury wizyjnej na tle eschatologii

chrześcijańskiej. Złożona struktura eposu: etapy wędrówki przez zaświaty: piekło,

czyściec i raj. Geneza gatunku visio (zob. Nekyja w XI pieśni Odysei Homera i VI ks.

Eneidy, Sen Scypiona Cycerona oraz wizja św. Pawła), reguła contrappasso (prawo

odwetu), czyli m. in. dydaktyczny charakter peregrynacji po zaświatach. Kompozycja,

bogactwo symboliki, w tym symboliki numerologicznej, rozmaitość środków ekspresji,

artyzm i wymowa ideowa dzieła.

8. Humanistyczne formy erotyki w średniowiecznej liryce i epice (kontynuacja

dworskiej miłości oraz wzorca dolce stil nuovo). Tradycje rzymskiej poezji miłosnej

(Katullus, Tibullus, Propercjusz, Owidiusz) oraz liryki prowansalskiej. Romans o Róży

jako średniowieczna ars amandi, czyli dzieło kontrastujące z ideami gotyku i dojrzałej

scholastyki. Stylizacje miłości, alegoryczność utworu oraz konwencja snu wpisująca ten

tekst w długą tradycję literacką tekstów wizyjnych. Petrarkowski model liryki

erotycznej i jego kontynuacje. Witalistyczna, zmysłowa, ludyczna koncepcja miłości

renesansowej w prozie -Boccaccia i Rabelais`go. Nowela jako gatunek na podstawie

Dekameronu Boccaccia. Budowa, narratorzy, szczególna motywacja kompozycyjna

oraz symboliczna wymowa utworu. Zjawisko zwane małym humanizmem i

poszukiwanie humanistycznego ideału.

9. Renesansowa wizja człowieka i uniwersum w Gargantui i Pantagruelu Franciszka

Rabelais`go. Geneza dzieła, jego oryginalny charakter i kontrowersje narosłe wokół

tej parodii średniowiecznego romansu. Duża różnorodność form literackich,

stylistyki, bogactwo językowe oraz szeroka skala humoru, którego rubaszność i

swoboda wskazują na świadome nawiązania do tradycji ludowych. Karnawalizacja

świata przedstawionego, jak również osobliwości metody twórczej określonej przez

Michała Bachtina mianem realizmu groteskowego.

10. Określenia „literatura elżbietańska”, „dramat elżbietański”, przełom w sztuce

angielskiej w latach osiemdziesiątych. Fenomen dramatu Williama Shakespeare`a:

odrzucenie rygorów kompozycyjnych, zasady estetycznej jedności, wprowadzenie

luźnej epizodycznej konstrukcji fabuły, scalanie ujęć dramatycznych z epickimi i

lirycznymi, połączenie pierwiastków tragicznych i komicznych, wzniosłości z

małostkowością oraz grozy z groteską. Osadzenie konfliktu tragicznego wśród

konkretnych okoliczności psychologicznych, społecznych, obyczajowych i

historycznych. Wprowadzanie na scenę fantastyki i baśniowości. Przedstawianie

bohaterów jako postaci pozostających pod wpływem silnych namiętności i

konfliktów moralnych. Kunszt poetycki, indywidualizacja stylu i głębia filozoficzna

twórczości Williama Shakespeare`a.

11. Narodziny powieści: Przemyślny szlachcic Don Kichot z Manczy Cervantesa

jako parodia romansu rycerskiego, a zarazem odbicie sceptycyzmu poznawczego z

ducha Erazma, Montaigne`a, Castiglione`a i Calderona. Rozległy obraz hiszpańskiego

społeczeństwa na przełomie XVI i XVII wieku. Powieść o potędze wyobraźni.

Przesłanie ideowe utworu (konfrontacja ideału z rzeczywistością, fantazji z realizmem,

życia ze sztuką, idealizmu z praktycyzmem, prawdy z fałszem). Relatywizm Cervantesa

charakterystyczny dla myśli europejskiej późnego renesansu (manieryzm). Synkretyzm

gatunkowy powieści (nawiązania do konwencji romansu picarejskiego, pasterskiego i

utopijnego). Zmieniające się techniki narracji oraz otwarta kompozycja dzieła będące

efektem nieustannej konfrontacji czytelnika z pytaniami bez odpowiedzi: kto ma

słuszność, a kto się myli? Fascynacja kolejnych pokoleń dziełem Cervantesa połączona z

przemianami w sposobie interpretacji dzieła od jego powstania po czasy współczesne.

12. Francuska tragedia klasycystyczna. Zespół rozmaicie rozumianych wzorców

antycznych, tworzący rozbudowany kanon obowiązujących prawideł estetycznych,

takich jak: norma prawdopodobieństwa, smaku, stosowności, absolutyzacja trzech

jedności, wysoki styl retoryczny bogaty w ozdobne figury, określony status społeczny

bohaterów: Cyd Pierre Corneille`a, czyli teatr powagi i czynu. Dyskusje wokół

struktury utworu, kwestia naruszenia reguł klasycystycznych, m. in. doboru tematyki

czy kreacji bohaterów. Burzliwa akcja odpowiadająca gustom epoki, pominięcie

francuskiej bienséance oraz szczęśliwe zakończenie. Fedra Jeana Racine'a jako

2

model XVII-wiecznego klasycyzmu (zasada decorum, czyli „stosowności" tematu,

ujęcia i stylu; symetryczna klarowność kompozycji), reinterpretacja motywu antycznego

( zob. Eurypides i Seneka), koncepcja losu, problematyka jansenistyczna.

13. Świat wyobraźni barokowej i scena hiszpańska. Tragedia nieregularna Życie jest

snem Calderona. Propozycja pomysłowej formy scenicznej, w której realizują się

założenia filozoficzne i mistyczne. Misterna, wielowarstwowa budowa pozwalająca

czytać dzieło na wiele sposobów. Zagadnienie wolnej woli i przeznaczenia oraz

dydaktyczna rola teatru bogatego w uniwersalne wartości artystyczne.

14. Molier jako mistrz francuskiej komedii charakterów i komedii obyczajowej

(struktura utworu, rola intrygi, kreacje postaci).

15. Kandyd Voltaire'a oraz Kubuś Fatalista i jego pan Diderota jako powiastki

filozoficzne. Dyskusja z niektórymi ideami filozoficznymi czasów im współczesnych,

człowiek w labiryncie świata. Jednostka uwikłana w sprzeczności i paradoksy życia.

Powiastka filozoficzna a romans awanturniczy czy opowieść egzotyczna (schemat

periodyczny fabuły, postacie, konflikty, układ zdarzeń).

B. Zagadnienia uzupełniające

1. Poezja religijna św. Franciszka z Asyżu. Nowy typ wrażliwości na tle kryzysu

idei Królestwa Bożego w chrześcijaństwie oraz wynikający z niego proces

tworzenia zakonów żebraczych.

2. Vita nouva Dantego jako przykład funkcjonowania konwencji dolce stil nuovo.

Symboliczna wymowa tego utworu.

3. Petrarkizm w literaturze europejskiej. Tradycja i ewolucja tego zjawiska na

przestrzeni wieków.

4. Demonologia i świat nadprzyrodzony w twórczości poetów średniowiecza i

renesansu.

5. Tradycje ars amandi w literaturze europejskiej (zob. Rougemont Denis de,

Erotyzm i mity duszy, przekł. A. Gettlich, „Twórczość” 1972 nr 10, s. 90-106).

6. Emblematy jako przykład twórczości łączącej słowo i sztuki plastyczne dla

osiągnięcia pełni poetyckiego wyrazu. Związek z horacjańską regułą „ut pictura

poësis” (Sztuka poetycka, 361). Tradycje i nawiązania w literaturze europejskiej.

7. Pomysłowość polemiki reformacyjnej na przykładzie Historii o papieżu Janie

8. Książę Machiavellego. Koncepcja władzy powstała na tle pesymistycznego

stosunku do natury ludzkiej.

9. Giambattista Marino jako czołowy poeta włoskiego baroku. Zasadnicze cechy

marinizmu jako prądu literackiego .