Fascynacje czy poczucie obcoÿci?

Pierwsz epok moich rozwaa jest redniowiecze. Najstarszym dzieem polskim spisanym jeszcze po acinie i pochodzcym z tego okresu jest „Dagome iudex”. Dokument pochodzcy z ok.990-992r. jest aktem nadania ziem naszego kraju przez Mieszka I i Od - Stolicy Apostolskiej. „Dagome iudex”, podobnie jak „Kronika” Galla Anonima, „Bulla Gnienieska” z 1136roku czy „Ksiga henrykowska” - zawierajca pierwsze polskie zdanie - s w pewnym sensie dla zwykego laika dzieami obcymi, w przypadku gdy dla historyków dokumenty te s bezcenn skarbnic wiedzy.

Jan Dugosz nazwa ten utwór „pieni ojczyst”, dlatego przypuszcza si, e bya ona pierwszym hymnem narodowym. Wielu historyków skonnych jest twierdzi, e „Bogurodzica” zostaa odpiewana przed bitw pod Grunwldem pamitnego 1410 roku. Utwór jest prob do Matki Boej o wstawiennictwo u Syna. Modlcy si pragnie uzyska szczcie za ycia i zbawienie po mierci. „Bogurodzica” pisana jest wierszem bogatym w archaizmy i inne rodki stylistyczne. Inne popularne dzieo tej epoki to „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze mierci”. Utwór ten porusza odwieczny problem mierci, która jest tutaj ikazana w wymiarze typowo redniowiecznym, nawizujc do synnej sentencji - „memento mori”. mier nigdy nie bya i nie jest przeytkiem, bo przecie stanowi ona fina egzystencji czowieka i dotyczy kadego czowieka. Autor tego tekstu przedstawia ostateczno pod postaci kociotrupa z mieczem w rku. mier ma odraajcy widok:

Kolejne popularne dzieo epoki redniowiecza to „Lament witpkrzyski”. Tekst ten równie porusza odwieczny problem, którym jest rozpacz matki nad utrat dziecka. Tytuowy lament ma wymiar nie tylko boski lecz take ludzki. Ukazana jest w nim gbia matczynego cierpienia, po stracie jedynego syna, który zosta „na krzyu rozbity”. Prawdziwa matla zawsze opakiwaa strat swego dziecka, mier czstki jej samej. Wspóczesnego czytelnika zdumieniem napawa fakt przedstawienia tego problemu w tak pikny a zarazem tragiczny sposób.

Na podsumowanie tego okresu historycznoliterackiego warto wspomnie o jeszcze jednym tekcie. Jest nim „Satyra na leniwych chopów”. Utwór pozornir nie majcy nic wspólnego ze wspóczesnoci nawietla konflikt szlachty i chopów. Dzieo to jest o tyle wane, i przedstawia najstarsz rywalizacj spoeczn w literaturze polskiej. Podokadnym zbadaniu tego tekstu atwo doj do wniosku, e „Satyra...” porusza równie odwieczny problem i konflikt midzy dwiema, odrbnymi klasami spoecznymi, konfkikt, który do dzisiaj nurtuje cay wiat. Jest to walka warstwy niszej, wykoystywanej ze szlacht - a w szerszym aspekcie rozpartujc, moe to by odwzorowanie konfliktu szarego obywatela z wadzami naszego kraju, których rzdy przesiknite s cigymi antagonizmami.

Nowa epoka renesansu przyniosa ze sob dziea wspaniaych pisarzy i poetów takich jak Piotr Skarga, Mikoaj Rej, Jan Kochanowski i Mikoaj Sp Sarzyski. Pierwszy z nich - Piotr Skarga jest autorem m.in.wspaniaych „Kaza sejmowych”, które zawieraj mdr trosk o losy ojczyzny. Przez swoje dzieo czowiek ten chcia ukróci samowol szlacheck, wzmocni wadz królewsk, skoczy ze zrywaniem sejmów, sprzeciwia si egoizmowi, jakim kierowaa si warstwa panujca. W „Kazaniach...” Piotr Skarga wymienia sze grzechów, które prowadz do upadku kraju. Jednak to, co moe zafascynowa dzisiejszego czytelnika, to fakt, i niemal wszystkie przewinienia i nieprawoci byoby mona przenie z szesnastowiecznej Polski do Rzeczpospolitej XX wieku. „Nieyczliwo ludzka ku Rzeczypospolitej, chciwo i akomstwo” ludzi, a zwaszcza warstw rzdzcych sprawiaj, e podobnie jak przed 400 laty tak i teraz panuje w kraju anarchia. Prawa niesprawiedliwe, to kolejna plaga drczca nasz kraj, w którym mno si afery, korupcyjne, a sd nie moe znale winnych, poniewa w Polsce „prawo jest jak pajczyna, bka przepuci a na much wina”. „Grzech i zoci przeciw Panu Bogu” s przyczyn wzrastajcej w pastwie - demoralizacji spoeczestwa i szerzeniu si pogldów ateistycznych. Zduniewajcym jest fakt, e „Kazania...”, w których Skarga wuaa si za gosiciela prawdy pyncej z pouczajcego Kocioa - s aktualne do dzi. Kolejny wielki przedstawiciel polskiego renesansu to Mikoaj Rej autor m.in. „ywota czowieka poczciwego”, tekstu, który ma równie uniwersalny charakter poprzez trafne sdy dotyczce wzoru prawego obywatela. Autor w rozdziale „Prawe lechectwo jakie ma by” przedstawia wzór dobrego czowieka. Temat ten moemy rozpatrywa e szerszym aspekcie jako okrelenie jadnej z cnót ludzkiego charakteru. Rej stwierdza, e szlachectwo polega na szeroko pojtych: uczciwoci, sprawiedliwoci, prawdomównoci i wasnej obyczajowoci. W innym rozdziale autor krytykuje pych, wykrywa jej wady, natomiast we fragmencie „Rok na cztery czci podzielon” Rej podporzdkowuje ycie ludzkie prawom biologicznym i stwierdza, i cykle przyrody odpowiadaj egzystencji czowieka. „ywot czowieka poczciwego” dlatego fascynuje dzisiejszego czytelnika, poniewa zawiera jak najbardziej aktualny sd na temat postpowania prawego obywatela.

Niewtpliwie najpopularniejszym poet polskiego renesansu jaet Jan Kochanowski z Czarnolasu. Wsawi si on na kartach literatury dziki cyklu popularnych „Fraszek”. Jedne z nich jak „Raki”, „Odoktorze Hiszpanie”, „Do Hanny”, „Do dziewki”, przepenione s wielk ironi, arcikami i figlami, inne jak „Do fraszek”, „Do gór i lasów” zawieraj osobiste przemylenia podmiotu lirycznego. S i takie, które zawieraj gbokie refleksje na temat ycia i mierci. We fraszce „O ywicie ludzkim” poeta uznaje egzystencj czowieka na ziemi za igraszk i bachostk porównujc j do losu kukieki. Stwierdza, e nie ma pewnej rzeczy na wiecie prócz mierci. Najlepszym dowodem potwierdzajcym te sowa jest cytat:”Wemkn nas w mieszek jako czyni tkom”. W kolejnej fraszce o tym samym tytule autor snuje gbokie przemylenia na temat sensu ycia. Podmiot liryczny, Boga - ”Wieczn Myl” przedstawia jako obojtnie patrzcego z góry na wiat ojca. Ponadczasowy charakter ma take fraszka pt. ”Na zdrowie”, która porusza niewtpliwie problem najwaniejszej wartoci w ludzkim yciu. Autor stara si zarówno ówczesnemu jak i dzisiejszemu czowiekowi przedstawi wielko i wag zdrowia. Do dorobku Kochanowskiego zaliczy take trzeba „Pieni”. Zawieraj one gbokie przemylenia i bardzo trafne sdy na temat m.in. cnoty, sawy, stosunku do czowieka i wiata.Tematyk Pieni XII jest wspomniana wczeniej - nieporuszona cnota - „virtus”, za któr poeta uwaa sub ojczynie. Szeroko pojty patriotyzm nigdy nie powinien by przeytkiem ale wzorem dla XX wieku. Natomiast w „Pieni o dobrym sowie” podmiot liryczny stwierdza, i czowiek powinien wykorzystywa swój rozum i mow w myl sów:”Komu dowcipu równo z wymow dostaje, niech szczepi midzy ludmi dobre obyczaje”. Powysza sentencja jest jak najbardziej aktualna w dzisiejszych czasach.

W „Trenie I” autor zwraca si do „ez Heraklitowych”, i „skarg Symonidowych”, do trosk, alów i frasunków, by pomogy opakiwa mu mier dziecka przyrównywanego do sowika.W „Trenie V” zgon Urszulki porównany jest do „modej gazki citej przez nierozwanego ogrodnika”, a w szóstym córka wzrasta o oczach ojca do rangi synnej poetki greckiej - Safony. Ból Kochanowskiego dodatkowo potguje widok ubra Urszuli. W „Trenie IX” rozpacz zaamanego ojca narasta.Poeta zaczyna wtpi w „Mdroc” i filozofi, które nie uchroniy go od straty najdroszej pociechy. Punkt kulminacyjny przypada na kolejny „Tren X”. Kochanowski „ugodzony mieczem rozpaczy” zatraca nawet wiar w Boga. Swej córeczki szuka w antycznym wyobtaeniu zawiatów, ucieka si do pogldów na temat reinkarnacji.

Ukojenie przynosi dopiero „Tren XIX”, w którym autor znajduje spokój kiedy widzi we nie sw pociech. W tym trenie zawarta jest ponadczasowa maksyma moralna, któr moemy odnie zwaszcza do wspóczesnych czasów: „Tego si synu trzymaj, a ludzkie przygody, ludzkie no. Jeden jest Pan smutku i nagrody”. Ta sentencja uczy nas, e ycie to jedna wielka niewiadoma, w której smutki i cierpienia przeplataj si z radociami i sukcesami.

Mnie osobicie, jako czytelnika, fascynuje twórczo jeszcze jednego, schykowego przedstawiciela renesansu - Mikoaja Spa Szarzyskiego, autora m.in. zbiorku „Rytmy abo wiersze polskie”. Zdaniem poety, czowiek nie moe zazna peni radoci i szczcia za ycia. Dobra doczesne przemijaj, zawodz ludzi. W twórczoci Szarzyskiego widoczna jest gboka, arliwa religijno oraz pesymizm wynikajcy z przekonania o marnoci ycia i wiata. Materialne ciao utworzone z ywioów zawodzi dusz kadego z nas.

Czoowym przedstawicielem kolejnej epoki historycznoliterackiej - baroku, by bez wtpienia Jan Andrzej Morsztyn i polski moralista.Do najsynniejszych jego utworów naley tekst pt. „Do trupa”. Jego tematem jest skarga kochanka kierowana do trupa, który cho si nie odzywa peni wan rol. Jest on adresatem wypowiedzi i wpywa na jej ksztat, sprawia, e otrzymujemy osobliwy dialog jednostkowy. Poeta ujawnia w tym wierszu ponadczasowe prawdy. Stwierdza, i podobiestwo nidzy trupem a nieszczliwie zakochanym polega na tym, e „pierwszego zabia strzaa mierci, a drugiego strzaa mioci”. W finale wiersza poera dochodzi do bardzo trafnego przekonania, „lepiej by trupem anieli nieszczliwie zakochanym”. Ten komiczny a zarazem tragiczny sd jest bardzo aktualny we wspóczesnych czasach, kiedy to mno si liczne samobójstwa m.in. z powodu zawodów miosnych.

Fascynacj napawaj dzisiejszego czytelnika jeszcze inne wiersze Morsztyna. Do takich naley „Niestatek I”. Utwór mówi o kobiecie, która kochajc jest pikna, gdy porzuca adoratora staje si niezwykle szpetna. Tekst zbudowany jest na zasadzie pierwotnej symetri, jakby obraz czci pierwszej odbija si w czarnym zwierciadle. Autor dochodzi do przekonania, i pikno jest równoczenie brzydot. W innych utworach Morsztyna - takich jak „O sobie”, „Niestatek II”, „Nagrobek Perlisi” dominuje take ch zadziwienia wrcz, zaskoczenia. Napicie ronie przez kolejne wersy, aby w finale móg pojawi si twafny art. Te typowe dla literatury baroku motywy mog jednak w zwykym czytelniku - poprzez rozczarowanie - budzipewn obco i niezrozumienie.

Kolejnym popularnym poet tej epoki by Daniel Naborowski. Jego najsynniejszym wierszem jest bez wtpienia utwór pt.”Moralno”. Tekst ten porusza ponadczasowy problem kruchoci ywota ludzkiego, zaczerpnity z biblijnej Ksigi Koheleta - „vanitatum et omnia vanitas”. Naborowski stwierdza, e wszystko za czym czowiek pdzi, czym si martwi, przemija, a tym samym nawouje do gebokiej wiary i bojani Boej. Wiersz ten jest jak najbardziej aktualny w dzisiejszych czasach, czasach w których czowiek pogry si w udrkach w rozkoszach wiata codziennego, w wiecie kamstwa, wojen i zbrodni, gdzie ludzie oddali si „pogoni za wiatrem”.

Inny tekst Naborowskiego pt. „Krótko ywota” mona uzna za kontynuacj wczeniejszego wiersza. Jego tematem jest przemijanie ycia ludzkiego. Naborowski w wierszu tym stwierdza, e jedyn ostoj w yciu czowieka jest Bóg - Pan i Stwórca wszystkiego. Poeta stwierdza równie, i ycie przemija jak „dwik, cie, wiatr, bysk”. Poniewa powysze wiersze zawieraj ponadczasowe pierwiastki, fascynuj niemal kadego czytelnika swoj aktualnoci tamatu.

Warto jeszcze wspomnie o wierszach Wacawa Potockiego, takich jak : „zbytki polskie” czy „Nierzdem Polska stoi”, w których widoczna jest ogromna troska poety o losy ojczyzny. W pewnym sensie oba teksty znajduj odwzorowanie w dzisiejszych czasach: „Nikt nie przestrzega praw, nie szanuje konstytucji, wystpki monych uchodz pazem”. Popatrzmy si na nasz kraj. Czy te sowa nie okralaj take stosunków polityczno-spoecznychPolski u schyku Xxwieku?