edukacja domowa: „praktyka nauczania własnych dzieci w domu”, inaczej mówiąc - homeschooling /słownik Webstera/

• względnie nowe zjawisko pedagogiczne,

• „bardzo dynamiczny w wielu krajach ruch społeczny, bazujący na niezależnych przedsięwzięciach pojedynczych rodzin, w których rodzice, powodowani troską o edukacyjny los własnych dzieci, przyjmują na siebie całkowitą odpowiedzialność za ich kształcenie, wychowanie i uspołecznienie”¹,

• działalność realizowana w środowisku domu rodzinnego, poza instytucją szkoły, przy wykorzystaniu dowolnie wybranych metod, środków i technologii.
  

¹ Budajczak M. Edukacja domowa, Gdańsk 2004, GWP.

dr Marek Budajczak - pedagog, pracownik naukowo-dydaktyczny Wydziału Studiów Edukacyjnych Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu, a jednocześnie pionier edukacji domowej w Polsce i założyciel Stowarzyszenia Edukacji Domowej.
Dr Budajczak od 1995r uczy swoje dzieci w domu, dzielnie pokonując biurokratyczne przeszkody.

Plusy i minusy edukacji domowej

plusy:

• podmiotowe traktowanie,

• dziecko jest najważniejsze,

• więcej czasu dla dziecka,

• budowanie więzów między rodzicami a dziećmi (umacnianie rodziny),

• skuteczność,

• luźna i ciepła atmosfera,

• nie trzeba wychodzić z domu,

• nie ma rywalizacji i konkurencji,

• lepsza organizacja czasu (nie marnuje się go na sprawdzanie obecności, uciszanie klasy itd.),

• uwzględnienie potrzeb i możliwości uczniów autystycznych, uczniów słabszych oraz uczniów zdolniejszych.

minusy:

• wysokie koszty,

• mało kontaktu z rówieśnikami = mało wymiany doświadczeń, zaburzony proces socjalizacji,

• nie ma często potrzebnej, zdrowej konkurencji między uczniami,

• brak sprecyzowania reguł dotyczących uczniów szkół domowych,

• dzieci uczące się w domu muszą przechodzić egzaminy każdego roku (niesprawiedliwe!),

• trudności prawne i biurokracyjne (od 2007r jest lepiej),

• nie każdy może sobie na nią pozwolić.

SKUTECZNOŚĆ EDUKACJI DOMOWEJ

Wyniki badań Lawrence Rudnera z 1998r:
- 25 % z wszystkich uczących się w domu, którzy przeszli do szkół, zostali zapisani o co najmniej klasę wyżej.
- Generalnie średni uczeń po szkole domowej w wieku 14 lat plasuje się o cztery klasy wyżej niż jego rówieśnik uczony w innych systemach.

(Badania dotyczyły 20 tys. 760 osób w przedziale wiekowym od wieku przedszkolnego do 18. roku życia)

The American College Testing Program dowiódł, że:

- podczas, gdy średnia ocen z egzaminu dla absolwentów liceum (test ACT) dla wszystkich pozostałych wynosiła 21 punktów, uczeni w domu mieli średnią 22,8 punktu.

Inne amerykańskie badania nad edukującymi się w domu wykazały, że żadna z tych osób:

• nigdy nie była na zasiłku,

• nigdy nie pozostała bez pracy,

• nigdy nie zwracała się po pomoc społeczną.

• Kwestia prawna.
  Polskie prawo - jak wszyscy wiemy - bywa bardzo zawiłe i niejasne w swej treści. Również zawiłe i wątpliwe wydają się być kwestie dotyczące edukacji, w tym edukacji w domu. W książce pt. „Edukacja domowa” pan Marek Budajczak stara się wyjaśnić niejasności związane z legalnością edukacji domowej w Polsce. Po obszernych i wnikliwych rozważaniach dochodzi on do wniosku, że: „Edukacja domowa jest w Polsce legalna, choć pod różnymi warunkami”. Warunki te określone są w punkcie 8. Art. 16. Ustawy „O systemie oświaty” z września 1991r: „Na wniosek rodziców dziecka dyrektor szkoły publicznej, w której obwodzie dziecko mieszka, może zezwolić na spełnianie przez dziecko obowiązku szkolnego poza szkołą oraz określić jego warunki. Dziecko spełniające obowiązek szkolny w tej formie może otrzymać świadectwo ukończenia poszczególnych klas szkoły podstawowej lub ukończenia tej szkoły na podstawie egzaminów klasyfikacyjnych przeprowadzonych przez szkołę, której dyrektor zezwolił na taką formę spełniania obowiązku szkolnego”.
  Z oświadczenia Rzecznika Praw Obywatelskich i Rzecznika Praw Dziecka z dnia 16 stycznia 2007 roku wynika, iż dyrektor placówki nie może nie zezwolić wnioskującym rodzicom na uczenie się dziecka w domu.
  
  A zatem co zrobić, by umożliwić dziecku naukę w domu?
  a) złożyć odpowiedni wniosek u dyrektora lokalnej państwowej szkoły.
  b) jeśli dyrektor zaakceptuje wniosek - spełnić szereg warunków, które dyrektor szkoły zgodnie z prawem samodzielnie i swobodnie ustala.
  c) przestrzegać warunków, związanych m.in. z corocznym egzaminem.
  
  W Polsce rozpoczęcie uprawiania edukacji domowej datuje się na ok. 1995r i obecnie jest ok. 20 rodzin, które stawiają na domową edukację w praktyce.
  
  Kraje, w których edukacja domowa jest legalna i bardzo popularna to m.in. USA, Wielka Brytania, Austria i Węgry. W USA prawo dotyczące edukacji zostawia rodzicom bardzo wiele swobody w zakresie wyboru sposobu i treści kształcenia.
  

• Jak przebiega edukacja domowa?
  Edukację domową może rozpocząć dziecko w wieku od 6 roku życia lub na dowolnym etapie (czyli „zabrać” dziecko z placówki edukacyjnej). Można też na dowolnym etapie ją przerwać - dziecko będzie kontynuowało naukę w szkole. Warto zauważyć, że w przypadku powrotu do szkoły po nieudanej próbie uczenia się w domu koszty emocjonalne ponownej adaptacji do szkoły poniesie tylko i wyłącznie dziecko. Świadomość tego faktu może ostudzić entuzjastów ze słomianym zapałem.
  Każdy rodzic, pod warunkiem że przestrzega zasad określonych przez dyrektora, może sam uczyć swoje dziecko bądź zatrudnić nauczycieli i wychowawców. Także na rodzicu spoczywa prawo do samodzielnego organizowania czasu nauki dziecka. Rodzic jest odpowiedzialny także za odpowiednie przygotowanie miejsca pracy dziecka, czyli odpowiednie wyposażenie, podręczniki, pomoce naukowe itd.
  
  (zadanie: dzielimy grupę na 4 zespoły. Każdy z nich przygotowuje w dowolnej formie opis miejsca nauki dziecka w domu, uwzględniając potrzebne narzędzia, sprzęty itd. - 10 minut)
  Po upływie czasu grupy prezentują swoje pomysły. Następuje skomentowanie i ocena trafności pomysłów.
  

• Wątpliwości co do socjalizacji i kontaktów z rówieśnikami
  Takie wątpliwości pojawiają się zawsze, ale okazuje się, że niekoniecznie są uzasadnione. Argumenty:
  a) częsta praca w grupach,
  b) uczęszczanie po lekcjach na różnego typu zajęcia sportowe, artystycznie itd.,
  c) wzory zachowania dzieci przejmują od starszych, więc są to często lepsze wzory niż te, które nabywają od niektórych dzieci, z którymi muszą przebywać w szkole.
  

• Wątpliwości co do kompetencji pedagogicznych rodziców.
  Rodzic, który decyduje się na nauczanie dziecka w domu, powinien być odpowiednio przygotowany pod względem merytorycznym i pedagogicznym. Wielu rodziców uczących swoje dzieci w domu to nauczyciele, ale nie wszyscy. Zresztą często jest tak, że choćby imponująca liczba posiadanych certyfikatów i dyplomów nie gwarantuje jakości nauczania. Poza tym, rodzice uczący swoje dzieci w domu, zrzeszają się i wymieniają doświadczeniami, a także uczą swoje dzieci wspólnie. Jako pomoc w nauczaniu domowym rodzice mają do dyspozycji wiele podręczników i publikacji, których spis i treść mogą znaleźć choćby w Internecie. Ponadto istnieje wiele organizacji (niestety w Polsce nieliczne), które służą pomocą we wszelkich sprawach związanych z edukacją.
  
  Przykładowe organizacje ds. edukacji:
  - Les Enfants d'Abord (Francja)
  - Learning Unlimited (ogólnoeurpojeska anglojęzyczna)
  - Choice in Education (Wielka Brytania)
  - Aero (USA)
  - Netzwerk Bildungsfreiheit (Niemcy)
  - Institut für Wertewirtschaft (Austria)
  - Europejskie Forum Wolności i Systemu Oświaty
  

• Niepewności o faktyczne efekty edukacji domowej.
  Aby przekonać się, jaką jakość kształcenia zapewnia edukacja domowa, przyjrzyjmy się wynikom badań przeprowadzonych w USA, gdzie taki ruch jest liczny i ma znacząco długą tradycję. Właśnie w Stanach Zjednoczonych edukacja domowa jest najbardziej powszechna, a jej popularność wciąż rośnie. Według amerykańskiego Departamentu Edukacji dzieci uczących się w domu jest około 850 tys. (2001 r.), za to organizacje zajmujące się edukacja domową mówią o 2 i pół miliona uczniów.
  
  Wyniki badań Lawrence Rudnera z 1998r (zał. 3):
  - 25 % z wszystkich uczących się w domu, którzy przeszli do szkół, zostali zapisani o co najmniej klasę wyżej.
  - Generalnie średni uczeń po szkole domowej w wieku 14 lat plasuje się o cztery klasy wyżej niż jego rówieśnik uczony w innych systemach.
  (Badania dotyczyły 20 tys. 760 osób w przedziale wiekowym od wieku przedszkolnego do 18. roku życia)
  
  Według the American College Testing Program (całkowicie bezstronny) osoby uczone w domu także okazały się najlepsze - lepsze nawet niż uczniowie ze szkół prywatnych. Podczas gdy średnia ocen z egzaminu dla absolwentów liceum (test ACT) dla wszystkich pozostałych wynosiła 21 punktów, uczeni w domu mieli średnią 22,8.
  
  Badania nad edukującymi się w domu uczniami w USA dowiodły także, że żadne z nich nigdy nie było na zasiłku, nigdy nie pozostało bez pracy ani nie zwracało się o pomoc społeczną.
  
  Sławne osoby, które uczyły się w domu:
  - Hans Christian Andersen,
  - Abraham Lincoln,
  - Charles Dickens,
  - Pierre Curie,
  - Agatha Christie,
  - Elżbieta II,
  - Thomas A. Edison.
  

• Edukacja domowa a kształcenie specjalne.
  Tu pojawia się dosyć dużo sprzecznych opinii. Korzyści płynących z nauki w domu dla dziecka specjalnej troski jest wiele, ale też pojawia się kilka wątpliwości.
  
  Zalety:
  - podmiotowe i indywidualne traktowanie dziecka,
  - poświęcenie dziecku dużej ilości czasu i uwagi,
  - dostosowanie treści, metod i środków do rodzaju i stopnia zaawansowania choroby lub niepełnosprawności,
  - większa skuteczność,
  - korzystniejsza atmosfera,
  - nauka na miejscu itd.
  
  Wady:
  - niekompetencja rodziców - próby samodzielnego kształcenia dzieci, których potrzeby są większe i właściwie zupełnie inne niż osób zdrowych,
  - koszty związane z przystosowaniem domu do potrzeb ucznia niepełnosprawnego.

Polska jest krajem, w którym niestety biurokracja i słaba organizacja ochrony zdrowia zniechęcają, a czasem nawet uniemożliwiają skorzystanie ze sposobów rehabilitacji czy edukacji, które to sposoby są już dosyć powszechne np. w USA, gdzie jak wspomniałyśmy, edukacja domowa jest bardzo popularna i efektywna. M.in. w Stanach oraz Wielkiej Brytanii mówi się o tzw. Ruchu Edukacji Domowej, czyli bardziej oficjalnej i rozbudowanej formie kształcenia domowego, obejmującego spotkania, zrzeszenia czy grupowe nauczanie dzieci w domu.