HISTORIA PRAWA PRYWATNEGO

PRAWO OSOBOWE I RODZINNE

Zdolność prawna i zdolność do czynności prawnych.

• Zdolność prawna - zdolność bycia podmiotem praw i obowiązków. Zdolność prawną posiadali tylko ludzie wolni. Ludzie niewolni z reguły pozbawieni byli zdolności prawnej i traktowani byli jako rzeczy nieruchome lub ruchome. Pewne kategorie niewolnych mogły posiadać w ograniczonym zakresie zdolność prawną, np. mogli posiadać rzeczy ruchome.

Na zdolność prawną wpływała:

• przynależność stanowa danej jednostki. Zdolność prawna miała charakter stanowy.

• przynależność państwowa - początkowo cudzoziemcy nie posiadali w ogóle podmiotowości prawnej, dopiero wraz z rozwojem kontaktów międzypaństwowych powstałą opieka panującego (wykształciła się zasada gościnności → gospodarz goszczący cudzoziemca miał obowiązek ochraniać go, a w razie wyrządzenia mu krzywdy, obowiązek ścigania sprawcy). Ograniczenie zdolności prawnej cudzoziemców - prawo władcy do objęcia spadku po zmarłym cudzoziemcu.

• Żydzi - specyficzna pozycja prawna (szczególnie dobra w Polsce).

• dobra sława - utrata przy wykonywaniu hańbiących czynności czy zawodów (kat, rakarz). Ograniczenie zdolności prawnej dzieci ze związków pozamałżeńskich. Utrata dobrego imienia z reguły równała się utracie zdolności prawnej.

• płeć - kobiety w zakresie dziedziczenia dóbr nieruchomych czy sprawowania opieki.

• stan zdrowia - czasem nie uznawano za "osoby" w rozumieniu prawa kalek, karłów, potworków. Później zdolność prawną uzależniono także od stanu zdrowia psychicznego.

• Nabycie zdolności prawnej - nie poprzez urodzenie, ale wraz z przyjęciem do rodziny (forma symboliczna - podniesienie dziecka przez ojca). Warunek - dziecko musiało urodzić się żywe (dowodem było otwarcie oczu lub przeżycie kilku dni od chwili urodzenia). Nasciturus nie miał zdolności prawnej, ale z reguły był szczególnie chroniony.

• Utrata zdolności prawnej - z chwilą śmierci fizycznej i poprzez śmierć fikcyjną (zwaną później śmiercią cywilną), która następowała wskutek wyjęcia danej osoby spod prawa. Czasem utrata zdolności prawnej następowała wskutek wstąpienia do klasztoru.

• Zdolności do czynności prawnych - możność nabywania praw i zaciągania obowiązków mocą własnego działania. Ograniczenia zdolności do czynności prawnych:

• Wiek - u mężczyzn - osiągnięcie dojrzałości fizycznej ustalanej za pomocą oględzin, czasem (demokracja wojenna) zdolność do posługiwania się bronią. W późniejszych czasach dojrzałość uzyskiwało się po dojściu do określonego wieku (granice między 12 a 15 rokiem życia).

• Płeć - kobiety z reguły przez całe życie miały ograniczoną zdolność do czynności prawnych. Po dojściu do pełnoletności pozostawały pod opieką przez ojca, opiekuna bądź męża. Wdowy także podlegały opiece. W prawie polskim wdowy były bardziej samodzielne. Kobieta ze względu na słabość urodzenia podlegała w/w ograniczeniom, ale też z tego powodu miała wyższą ochronę prawną, szczególnie karną.

• zdrowie fizyczne lub stan umyslowy - np. marnotrawcy.

Małżeństwo.

• Świeckie formy zawarcia małżeństwa:

• Porwanie kobiety przez mężczyznę - pierwotna forma zawarcia małżeństwa (podlegała surowej karze).

• Przekształcenie porwania w kupno żony - w drodze umowy między rodami mężczyzny i kobiety → oddanie narzeczonej (z pewnymi symbolicznymi formalnościami), zaś narzeczony wręczał rodowi kobiety dary, które uznano jako cenę kupna żony.

• Kupno żony przekształcono w kupno władzy, opieki nad kobietą od ojca/opiekuna → cena nabycia żony przekształciła się w opłatę zwaną wieno, która z czasem zaczęła przypadać kobiecie na wypadek owdowienia.

• Zawarcie małżeństwa w drodze formalnej umowy: zmówiny i zdawiny

• Zmówiny - wstępna umowa ślubna regulująca warunki i termin zawarcia małżeństwa.

• Zdawiny - uroczysta czynność prawna, której treścią było zawarcie małżeństwa (ślub). Początkowo wola kobiety nie była uwzględniana przy zawarciu małżeństwa, z czasem stała się niezbędna.

• Kościelna forma zawarcia małżeństwa:

• zwyczaj błogosławienia przez kapłana już zawartego małżeństwa (nie miało to znaczenia dla istnienia związku),

• stopniowo od XI w. kościelna forma przyjmowała się wśród warstw wyższych, ale nie podważało to istnienia małżeństwa zawieranego w sposób świecki (szczególnie rozpowszechnione u chłopów)

• do Soboru Trydenckiego (1545-1563) Kościół nie wymagał określonej formy zawarcia małżeństwa, ale zgodnej woli stron,

• zmówiny przekształciły się w zaręczyny (oświadczenie zamiaru zawarcia małżeństwa w przyszłości).

• od Soboru Laterańskiego (1215 r.) Kościół starał się rozpowszechnić zapowiedzi w celu wykrycia przeszkód małżeńskich. Zaliczały się do nich przeszkody zrywające (ich naruszenie czyniło małżeństwo nieważnym) i przeszkody wzbraniające (zabraniały zawarcia małżeństwa, ale nie czyniły go nieważnym).

Przeszkody zawarcia małżeństwa:

• przeszkoda po­krewieństwa - w linii prostej bez ograniczenia, a w linii bocznej do oreślonego stopnia pokrewieństwa,

• przeszkoda powinowactwa,

• przeszkody pokrewieństwa sztucznego (adopcji),

• pokrewieństwa du­chowego (pomiędzy rodzicami chrzestnymi a chrześniakami)

• przeszkoda różnicy wiary - przyjęta zwyczajowo.

• przeszkoda różnicy pochodzenia - wprowadzona przez prawo świeckie

• przeszkoda różnicy stanu.

• Rozwiązanie małżeństwa

• śmierć jednego z małżonków

• za obopólną zgodą lub jednostronnie (z reguły mógł tylko mąż z określonych powodów, np. cudzołóstwo żony). Rozwód następował także przez oddalenie żony z domu. Porzucenie żony bez ważnych przyczyn - obowiązek zapłaty określonej sumy na rzecz porzuconej żony i jej krewnych.

• Niechętnie patrzono na małżeństwa wdów w prawie świeckim i kościelnym (w czasach pierwotnych zwyczaje grzebania żon wraz z mężem).

• Stosunki osobiste między małżonkami

• dominująca pozycja męża,

• w czasie małżeństwa kobieta pozostawała pod władzą i opieką męża → obowiązek wierności, wspólne zamieszkanie z mężem i posłuszeństwo, prawo cielesnego karcenia żony,

• lepsza pozycja kobiety w małżeństwie wśród stanów wyższych.

• w XIII w. sprawy małżeńskie powszechnie podlegały jurysdykcji sądów duchowych.

Stosunki majątkowe małżeńskie.

W skład majątku wnoszonego przez żonę wchodziły wyprawa, a następnie posag. Maż wnosił wiano.

• Wyprawa - majątek wnoszony przez żonę. Składała się początkowo z przedmiotów osobistego użytku kobiety (szaty, ozdoby, przedmioty gospodarstwa domowego). Wraz ze wzrostem praw spadkowych kobiet w skład wyprawy wchodzić mogła część spadkowa po rodzicach. Wyprawa stanowiła własność żony (samodzielny zarząd).

• Posag - majątek wnoszony przez żonę. Początkowo nie był wyodrębniony, ale stanowił część wyprawy. Otrzymanie posagu pozbawiało kobietę prawa do spadku po rodzicach. Posag był najczęściej wypłacany
  w pieniądzach, czasem w nieruchomościach.

• Wiano - majątek wnoszony przez męża. Stanowił pierwotnie cenę kupna żony.

• ustanawiane było w ruchomościach, potem również w dobrach nieruchomych.

• jego wysokość - ustalona z góry w przepisach prawnych lub stanowiła określoną część majątku męża.

• z biegiem czasu przybrało charakter odpowiedzi na posag.

• wiano zapisywano w księgach sądowych.

• Specjalne dary ofiarowywane żonie w związku małżeńskim:

• podarek poranny

• podarek poślubny

• Systemy majątkowe między małżonkami:

• pełnej wspólności majątkowej

• ograniczonej wspólności majątkowej

• jedność zarządu majątkowego

• Zasady majątkowego prawa małżeńskiego mogły być modyfikowane i zmieniane w drodze umów małżeńskich, np. umowa dożywocia (zapis dożywotniego użytkowania majątku ruchomego
  i nieruchomego)

• Jurysdykcja sądów świeckich w zakresie prawa małżeńskiego majątkowego.

Rodzice i dzieci.

• Rozpad pierwotnej organizacji rodowej na rodziny. Najpierw wielkie obejmujące kilka pokoleń, następnie wyodrębniły się małe rodziny obejmujące rodziców i dzieci.

• Władza ojca nad dziećmi - niepomiernie rozległa, choć stopniowo ograniczana.

• Wygaśnięcie władzy nad synem - gdy uznany został za zdolnego do noszenia broni, gdy usamodzielnił się gospodarczo.

• Wygaśnięcie władzy nad córką - z chwila wydania jej za mąż.

• Dzieci nieprawe - początkowo nie miały złej sytuacji, ale stopniowo pod wpływem Kościoła sytuacja prawna tych dzieci ulegała pogorszeniu (nie wchodziło do rodziny ojca, pozostawało w stosunku pokrewieństwa tylko z matką i jej rodziną, nie miało prawa do nazwiska ojca ani praw spadkowych po rodzicach).

• Pokrewieństwo sztuczne - opierające się na akcie woli. Najważniejszą formą związania stosunku sztucznego pokrewieństwa było przysposobienie, czyli adopcja.

• Opieka - instytucja zastępująca władzę ojcowską. Opieka nad małoletnimi.

• pierwotnie sprawował ją ród (opiekę sprawował jeden z jego członków uznawany za opiekuna przyrodzonego, a ród utrzymywał opiekę zwierzchnią, z prawem zmiany opiekuna.

• W czasach późniejszych opiekunem zwierzchnim sierot i wdów stawał się król.

• opieka ojcowska - opieka sprawowana przez osobę wyznaczoną przez ojca.

• opiekun urzędowy - opiekun wyznaczony przez władze.

• z reguły wykluczano od opieki kobiety (w Polsce opiekę nad małoletnimi sprawowały matki, czasem babka. Opiekunce-wdowie dawano współopiekuna)

PRAWO RZECZOWE

Pojęcie rzeczy. Ruchomości i nieruchomości.

• Prawo rzeczowe - normy regulujące społeczne formy korzystania z rzeczy, które ukształtowane są jako prawa podmiotowe bezwzględne, tj. skuteczne względem wszystkich osób.

• Pojęcie rzeczy - początkowo rzeczy materialne, zmysłowo postrzegalne, później także rzeczy niematerialne, niezmysłowe.

Klasyfikacja rzeczy:

• ruchomości (przedmioty ruchome, uważane za mniej wartościowe, rzecz licha) i nieruchomości (ziemia wraz z przedmiotami z nią związanymi otoczona była szczególną ochroną prawną).

• ruchomości unieruchomione (np. ryby w stawie)

• zboże przed ścięciem - nieruchomość

• czasem ważna ilość - prawo mazowieckie - konie do 10 - ruchomość, powyżej 10 - nieruchomość

• ruchomości ściśle związane były z osobą → "ruchomości przynależą do kości". Poszukiwać zaginionej rzeczy musiała osoba, która ostatnia była ich posiadaczem

• nieruchomości - podział z punktu widzenia charakteru prawnego nieruchomości na dobra dziedziczne, rodowe (duże ograniczenia we władaniu) i dobra nabyte (zarówno drogą nadania i kupna). Podlegały mniejszym ograniczeniom obrotu.

Posiadanie — własność.

• pojęcie własności jest historycznie zmienne (zależne od sytuacji społeczno-gospodarczej, charakteru stosunków gospodarczych).

• Własność była w sensie prawnym podstawową, bezpośrednią i najszerszą co do zakresu formą władania rzeczami.

• brak ścisłego rozgraniczenia między posiadaniem (władztwem faktycznym) a własnością (władztwem prawnym). Każde władztwo nad rzeczą było rozumiane jako określone prawo do niej.

• Posiadanie - nie tożsame z pojęciem "posiadania" w prawie rzymskim. Brak rozróżnienia dwóch elementów składowych tego pojęcia, a tj. faktycznej detencji (corpus) i woli władania rzeczą jako swoją (animus). → w średniowieczu do posiadania ruchomości wystarczała faktyczna detencja "trzymanie" rzeczy w swoim władaniu (mieściło w sobie też intencję). → W przypadku posiadania nieruchomości ważne była nie faktyczna detencja rzeczy, ale istotą było pobieranie pożytków z nieruchomości. Posiadaczami gruntu byli posiadacze bezpośredni (ci, którzy bezpośrednio władali ziemia) oraz posiadacze pośredni (ci, którzy czerpali inne korzyści z gruntu). Wynikła z tego możność jednoczesnego posiadania nieruchomości przez wiele osób naraz. Z tego zjawiska wykształciła się konstrukcja własności podzielonej.

• Własność - początkowo nie stanowiła odrębnej kategorii prawnej, ale była uważana za najwyższy stopień posiadania. Brak rozgraniczenia na własność i prawa do rzeczy cudzej. Pojęcie własności nabrało cech konkretnych w praktyce sądowej poprzez wyliczenie właścicielowi uprawnień (używanie, ciągnięcie korzyści, dysponowanie mieniem). Na określenie własności początkowo używane były terminy określające posiadanie, ewentualnie z podkreśleniem jego wieczystego czy dziedzicznego charakteru. Dopiero później na określenie własności pojawiał się termin dominium (władztwo) bądź proprietas.

• Odróżnienie własności od posiadania nieruchomości dokonywało się najpierw w sferze procesu sądowego.

Nabycie własności.

Przybierało charakter pierwotny albo pochodny.

• nabycie pierwotne - nabywca nie wywodził swego prawa od innej osoby, nie miał poprzednika prawnego, a jego nabycie było niezależne od czyichkolwiek uprawnień.

Pierwotne sposoby nabycia własności ruchomości w średniowieczu:

• zawłaszczenie (polowanie i rybołówstwo),

• znalezienie rzeczy,

• łupy wojenne

• własność rzeczy wyrzuconych na brzeg z rozbitego okrętu z tytułu prawa nadbrzeżnego

• zawłaszczania ziemi niczyjej poprzez karczunek i trwałą uprawę gruntu, formę prawną stanowiła tzw. zapowiedź (cel: zakaz wstępu i korzystanie z ziemi przez inne osoby). Zapowiedzi dokonywano za pomocą szeregu przyjętych czynności, a tj. poprzez wbijanie znaków granicznych i obchodzenie granic).

• zasiedzenie - w czasach gdy sprecyzowano różnicę między posiadaniem a własnością.

• nabycie pochodne - przeniesienie własności z jednej osoby na drugą na podstawie:

• umowy kupna-sprzedaży

• darowizny

• zamiany

Przeniesienie własności ruchomości - poprzez fizyczne wręczenie rzeczy

Przeniesienie własności nieruchomości składało się początkowo z dwóch aktów prawnych:

1/ umowa realna między zbywcą a nabywcą określana jako sala, traditio, wzdanie (w prawie staropolskim). Wola dokonania czynności prawnej - publiczne manifestowanie przez określone słowa, gesty, symbole. Umowa wzdania polegała na tym, że zbywca w uroczystych słowach wypowiadał formułę rezygnacji z dotychczasowej władzy nad nieruchomością oraz wręczał przedmioty symbolizujące grunt (grudkę ziemi, zerwaną gałąź). Nabywca uiszczał cenę kupna co decydowało o realnym charakterze umowy. Istotą wzdania było przeniesienie władzy nad rzeczą.

2/ wejście w posiadanie (wwiązanie), które dochodziło do skutku za pomocą wielu symbolicznych gestów i czynności w celu uwidocznienia faktu przejścia posiadania na nabywcę (wskakiwanie na grunt). Celem tych symbolicznych gestów było upamiętnienie dojścia czynności prawnej do skutku świadkom w niej uczestniczącym (aby w przyszłości mogli potwierdzić czynność prawną).

• początkowo obie czynności odbywały się jednocześnie i dokonywane były w obecności świadków na nieruchomości będącej przedmiotem transakcji. Rozdzielenie obu czynności. Umowa realna coraz częściej zawierana była poza gruntem. Umowa wzdania zawierana została przed obliczem władcy. Samo objecie rzeczy nieruchomej w posiadanie odbywało się później na nieruchomości.