MACIEJ KAZIMIERZ SARBIEWSKI (1595-1640) - „HORACY CHRZEŚCIJAŃSKI”

1. Poeta uwieńczony.

• Liryk.

• Uwieńczony przez papieża Urbana VIII laurem poetyckim, 1623.

• Wiersze - Lyricorum libri tres (Kolonia 1625) i rozszerzony zbiór Lyricorum libri IV (Leyden 1631) - wielokrotnie przedrukowywane, przepisywane, naśladowane, tłumaczone.

• Wykłady o teorii poezji.

• Gruntowne wykształcenie - doktorat filozofii i teologii, rozległa erudycja, znajomość poezji.

• Pisał po łacinie.

• Ideowe zaangażowanie jezuity, należącego do intelektualnej czołówki zakonu.

• Szczególna wrażliwość estetyczna.

• Odwaga.

• Ur. 1595 w Sarbiewie (Mazowsze), w rodzinie szlacheckiej.

• Ukończył kolegium jezuickie w Pułtusku.

• 1612 - wstąpił do zakonu.

• Nauka w Akademii Wileńskiej i w Braniewie.

• 1617-1618 - wykłady retoryki w szkole jezuickim w Połocku.

• 1620 - pogłębia swą wiedzę teologiczną na Akademii Wileńskiej.

• Ad Narviam - wiersz wspomnieniowy - „ów dzień, kiedy po raz pierwszy wziął pióro w nieumiejętną jeszcze rękę poety, skojarzył mu się z kwiecistym krajobrazem doliny Narwi, a więc (…) z Pułtuskiem”

• Wiersze okolicznościowe, ozdobne, panegiryczne (np. na cześć Chodkiewicza, Matki Boskiej, o wyprawie Chodkiewicza).

• 1622 - wyjazd do Rzymu (tam - 3-letni pobyt) - studia teologiczne, kontakty ze środowiskiem intelektualnym, poznawanie Rzymu (z poetą i historykiem Aleksandrem Donatim).

• Traktat De acuto et arguto… sive Seneca et Martialis… - przyjęty w Rzymie z zainteresowaniem i aprobatą.

• Podjęcie pracy nad encyklopedycznym dziełem Antiquitates Romanae, którego znamy tylko 2 rozdziały.

• 1623 - kardynał Barberini, erudyta, poeta, zasiadł na tronie papieskim jako Urban VIII. Sarbiewski zachęcony przez zwierzchność zakonną uczcił to piórem (nie tylko on). Napisał o wieku złotym, Aurerum saeculum, jaki z legendarnych Wysp Szczęśliwych przywołany zostaje w czas „dzisiejszy” i do kraju Urbana VIII (własny, dawny pomysł panegiryczny + baśniowa symbolika i kolorystyka).

• Porticus honoris - alegoryczne, barokowe wariacje wokół pojęcia bramy triumfalnej. Interpretacja rodowego herbu (pszczoły herbowe Barberiniego).

• Ody i epigramaty o tematyce antytureckiej, religijnej, refleksyjnej.

• Powołany do współpracy przy reformie brewiarza.

• Złoty łańcuch z medalem Urbana VIII, wręczonym przez papieża, gdy w 1625 Sarbiewski żegnał się z Rzymem.

• 1635 - powołany na dwór króla Władysława IV jako nadwornego kapelana. Obowiązki te męczyły Sarbiewskiego (układanie kazań uznawał za ciężką pracę). Zwolniony z tych obowiązków na kilka dni przed śmiercią (1640).

• Okres po powrocie do kraju - opracowywał swoje dzieła teoretyczne w trakcie prowadzonych wykładów, modyfikował własne pojmowanie poezji (tematyka: dylemat pogaństwo - chrześcijaństwo; poezja chrześcijańska i poezja sarmacka, a więc narodowa).

• Korespondencja z Łubieńskim.

• Pochwała Bugu (Laus Bugi) - odpowiedź na list biskupa: symbolicznie pożegnał rzeki antyku, obiecując zastąpić je polskimi rzekami, symbolami ojczystego kraju.

• Próby epickie - np. ambitna, ale nie spełniona epopeja o Lechu (Fragmentum libri undecimi Lechiados).

2. Wykłady poetyki.

• Teoria poezji przedstawiana w formie wykładów.

• Analiza poetyk antycznych i nowożytnych (J. C. Scaliger, J. Pontanus).

• Traktat De acuto et arguto… sive Seneca et Martialis - omawiany na wykładach w kolegium jezuickim w Połocku (1619-1620) oraz w Rzymie wobec teoretyków poezji i wymowy. Była to poetyka i awangardowy program literacki barkowego konceptyzmu. Nacisk na zdziwienie i niespodziankę jako źródło przeżyć estetycznych (odbicie ogólnych praw geometrii); pogląd - poezja jest syntezą wiedzy. Acutum - sposób naśladowania praw ogólnych w odróżnieniu od zaskoczenia i niespodzianki słownej (argutum), a więc tworzywa, które może być pomocniczym czynnikiem w konstruowaniu pointy, ale może też być tylko igraszką angramatystów.

• Traktat o epopei (9 ksiąg) De perfecta poesi, sive Vergilius et Homerus - przedstawiony w wykładach połockich 1626-1627; najobszerniejsza praca; poprzedzona traktatem o elegii De virtibus et vitiis carminis elegiaci, seu Ovidius i traktatem o liryce Characteres lyrici, seu Horiatius et Pindarus (ksiąg 3).

• Wysoko wynosi Homera.

• Tworzenie poezji porównuje z procesem stworzenia świata, zanim Bóg stworzył człowieka, założył konstrukcje ogólne kosmosu i prawa natury.

• W poezji widzi elementy naśladowcze i kreatorskie.

• Poeta - musi to być „artifex doctus”, człowiek spełniający najwyższe wymagania, analogicznie do Boga - Twórcy.

• Rozróżnienie różnych stopni epiki.

• Typizacja opowieści mniej ambitnych, zwyczajnych (communes). Zalecone początkującym twórcom.

• Kształcenie sprawności i rzemiosła.

• Postulat jedności nauki i sztuki.

• Poeta musi być uczonym (gruntowna wiedza, erudycja humanisty, historyka, wiedza z nauk ścisłych, przyrodniczych, a nawet z nauk tajemnych), musi definiować współczesność; musi to być poeta chrześcijański.

• Szczegółowe instrukcje warsztatowe.

• Szczególnie dużo norm obowiązujących tragedię zastosowanych do sztuki epickiej.

• Mistrzowie poezji - Kochanowski, Petrarka, Dante, Marino, Ronsard.

• Retoryka, środki stylistyczne.

• Wiele normatywnych zaleceń, które były wyrazem przemijającego gustu, i wiele obiektywnych konstatacji z zakresu krytyki poetyckiej.

3. Liryczne Parodie mistrza klasyków.

• Nie powiodły się próby epickie.

• Miniatury epickie: turcyki, ody nawiązujące do dziejów polskiego oręża.

• Oda Galesi, agricolae Dacici cantus - o zwycięstwie chocimskim Polaków nad armią turecką; bohater utworu - wołoski rolnik, który orząc podchocimskie pole, rozorał pod wieczór kurhan, co przywołało pamięć niedawnej bitwy (1621); Galeus przerywa pracę i w wieczornym krajobrazie lirycznie wspomina to zwycięstwo z nadzieją, że stanie się ono tematem epopei.

• Uznawany za równego Horacemu albo ustępującemu tylko Horacemu. Hugo Grotius uważał, że Sarbiewski nie tylko dorównuje Horacemu, lecz niekiedy go przewyższa.

• Sarbiewski parafrazował motywy, pomysły, stylistykę Horacego jako artysta zafascynowany wartością starego wzoru.

• Busolą postępowania winna być równowaga umysłu (1 z założeń barokowego neostoicyzmu).

• Parafraza epody „Beatus ille, qui procul negotiis”, ale realizację ludzkiego marzenia o osobistej niezależności i harmonijnym szczęściu widzi w klasztornej ciszy; interpretacja Horacego w duchu chrześcijańskim; obiegowy obraz grzesznika u stóp Ukrzyżowanego (ale unika makabry i naturalizmu, wprowadza natomiast nastrój kosmicznej grozy); woli ironię niż wymyślanie, woli surowe przestrogi niż zażartość polemiki.

• Metaforyczna krytyka mitów szlacheckich.

• Nie poddawał się skrajnościom estetyki barokowej.

Czesław Hernas, Barok, PWN Warszawa 1980, s. 225.

2