JÓZEF BAKA

• WSTĘP ANTONIEGO CZYŻA I ALEKSANDRA NAWARECKIEGO

• Poezja zapomniana, jednocześnie legendarna, mityczna, przysłowiowa

• 1766 w Wilnie ukazują się ANONIMOWO Uwagi rzeczy ostatecznych i złości grzechowej

• Pierwsza część dzieła znana tylko pierwszej generacji czytelników - odkryta dopiero w 1936 przez Stanisława Estreichera

• Druga część dzieła - Uwagi o śmierci niechybnej - obroniła się przed zapomnieniem; kontrowersyjna popularność; ich sława zaczęła się, gdy trafiły na dwór Stanisława Augusta; okrzyknięto go grafomanem (dla niewtajemniczonych, wg PWN: osoba nie mająca talentu, a ulegająca manii pisania utworów literackich)

• Popularne było ośmieszające naśladowanie Baki Naruszewicz, Słowacki, Mickiewicz, Konopnicka aż do XX wieku od ironii do szyderstwa

• Zła ocena historyków literatury: Chrzanowski - „zdziczała poezja”; Kleiner - „niesmaczny twór”; Karol Estreicher (ten od Bibliografii)

• Za Baką opowiedzieli się:

• 1836 jako pierwszy Józef Ignacy Kraszewski, nazywa go narodowym Youngiem, pełnym fantazji i humoru

• Henryk Rzewuski

• Wacław Borowy

• Czesław Miłosz

• Czesław Hernas

• Wat - najwyższe uznanie, ale odmówił mu talentu

• Ślady jego wpływu widać w twórczości:

• Mirona Białoszewskiego

• Stanisława Grochowiaka

• W stylistyce piosenek Agnieszki Osieckiej

• TEZĘ O GRAFOMANII NALEŻY ODRZUCIĆ

Co może zrobić czytelnik nad Poezją Baki?

1. Śmiać się?

Uwagi śmierci niechybnej

• Pomnik ludycznej kultury - wydanie Uwag Korsaka i Syrokomli - rysunki humorystyczne

• Był celowo śmieszny

• Należał do późnobarokowego nurtu poezji jezuickiej, który posiłkował się groteską

• Nawiązywał do gatunkowej poetyki tańców śmierci

• Dosadność czerpał z folkloru

• Humor z literatury sowizdrzalskiej

• Hernas dopatrzył się echa pieśni pijackiej

• Dosięgną „średniowiecznej kultury śmiechu” deformacja postaci; obrzydliwość; wulgarność (jego ulubione przekleństwo: „do kata”)

• Świat „na opak”

• Orientuje się w kobiecej modzie, stroju rycerskim, salonach

• Gry językowe, paronomazję, kalambury

• miejscami przypominają dziecięcą wyliczankę

• Skarbnica przysłów i porzekadeł - ok. 200 - mówi językiem Marchołta, nie Salomona

• Komizm zniszczenia i groteskowej katastrofy

2. Płakać?

Uwagi śmierci niechybnej

• Wywołuje nie tylko śmiech, ale i łzy, bo ukazuje pogardę świata i życia, znikomość rzeczywistości ziemskiej

• Człowiek w świecie to człowiek cierpiący

• Czyha na niego śmierć wcielająca się w krwiożercze drapieżniki, ale i niewinne pszczoły czy jeże

• Bestiarium liczy 54 gatunki, w tym szczury, myszy, węże

• Wrogie człowiekowi są również żywioły, cywilizacja

• „Bez chłosty dzień prosty nie minie” - bohater cały czas czuje ból i cierpi, grożą mu choroby

Uwagi różne rzeczy ostatecznych

• Rozbudowane obrazy sądu i piekła

• Cierpienia fizyczne, ale i duchowe

• Dramatyczne apostrofy - „Jezus Maryja!”, „Boże, bądź miłościw!”

• Póki człowiek żyje na ziemi, cierpi biedę i nędzę

3. Zwariować?

Uwagi śmierci niechybnej

• Obsesja wokół motywu umierania - nagromadzenie okrucieństwa

• Sadyzm łączy się z erotyzmem

• zmysłowy kontakt ze śmiercią - matką kazirodztwo

• pieszczotliwe zwroty do młodzieży („migdaliku”, „Śliczny Jasiu”) pedofilia

• Uwaga damom - śmierć odziera kobiety z szat, potem z ciał nekrofilia

• Makabryczne uczty, gdzie upersonifikowana śmierć pożera ciała zamordowanych kanibalizm

• Groteskowy ciąg zbrodni, gwałtów, perwersji - chorobliwa wizja

• Narusza tabu śmierci, czemu towarzyszy ekspresja językowa

• Kojarzą się z wytworem chorej wyobraźni, a więc szaleństwa

• Z inspiracji Baką powstawały utwory dziwaczne i nieudane, np. Słowacki Poema Piasta Dantyszka

4. Rozmyślać?

• Ciąży na nim opinia szaleńca, „dzikusa”, „poety pierwotnego”

• W całych Uwagach brak popisów erudycyjnych

• Związki z nurtem poezji metafizycznej wczesnego baroku (Szarzyński, Grabowiecki), ale w odróżnieniu od niej ogranicza swobodę myślenia, usuwa wątpliwości, stawia sądy, bez żadnej subtelności

• Schyłek barok był epoką skostniałą, poezja Baki wydawała się przejawem ignorancji i barbarzyństwa, BUNTEM, a w rzeczywistości był to intelektualny wysiłek, walka z regułami, próba odzyskania wolności

• Mówi się, że przeskoczył ramy jezuickiego Baroku

5. Modlić się?

Rozmyślanie o śmierci czyli Popielec patrz niżej

Uwagi różne rzeczy ostatecznych

• Modlitwy poetyckie: Uwaga poranna, Uwaga wieczorna, Tekst o miłości Bożej

• Suplika pokutującego, Tekst o Najświętszym Sakramencie - przeznaczenie religijne

• Często przywołuje święte imiona

Uwagi śmierci niechybnej

• Ogranicza tropy religijne

• Świat rządzony przez prawo bezwzględnej, beznadziejnej zagłady

• Zarzuca mu się bluźnierstwo

• Czas powstania utworu to okres popularności postaw libertyńskich, narodziny deizmu i nowoczesnego ateizmu

• Na co dzień Baka miał do czynienia z ludnością zaniedbaną religijnie

• Chciał strachem i obrzydzeniem zmusić czytelnika do rozmyślań

• Jako manifestacja bojaźni Bożej „Ej! Do nieba nam potrzeba”

6. Podziwiać?

• Długo odmawiano poezji Baki prawa do bycia literaturą piękną

• Libera - „pozbawione jest wszelkich cech artyzmu”

• Również Kraszewski i Borowy w tej kwestii nie byli po stronie pisarza

• Przychylny Hernas

• Dopiero poeci, którzy otarli się o awangardę go docenili:

• Maria Pawlikowska - Jasnorzewska

• Aleksander Wat

• Miron Białoszewski

• Uwagi są popisem zręczności rymotwórczej

• Pozornie łatwy utwór, okazuje się trudnym do zrozumienia i kryje w sobie wiele zagadek

• Koncepty językowe - poezja lingwistyczna

• Kraszewski łączył jego poezję z gotyckimi freskami z cmentarnych kaplic i kościołów

• Uwagi mogą być komentarzem do danse macabre

• Jak czytać jego dzieło? - przeczytać i umrzeć

UWAGI RZECZY OSTATECZNYCH

I ZŁOŚCI GRZECHOWEJ

• I UWAGI RÓŻNE RZECZY OSTATECZNYCH

• Motta (w sumie 3) „Aby się odnowili ku pokucie ci, którzy sobie znowu krzyżują Syna Bożego”

• Do czytelnika grzech jest przyczyną biedy świata; grzech (raróg, straszydło, plemię piekielne, jaszczur, jaszczurka, monstrum, padalec, robak) je (gryzie, katuje, szarpie) sumienie; wiernie trzyma się człowieka, boi się tylko słów Boga, spowiedzi

• Uwaga kary niezliczonej grzechów apostrofy na początku i końcu: „Jezus Maryja”; spada na dno piekła śmiejąc się - bo grzech mieszka w jego sercu, jest ślepy; sto herbów jest niczym, gdy w sercu mieszka niecnota; grzech jest skazą na wieki; gdy grzyzie sumienie nie można spać; „Maryja, Józef, Joachim, Anna”

• Uwaga. Jedyny profit, wszelkie złe w skutkach grzechowych

• Uwaga o wieczności

• O wolności sumienia

• Żądza większej chwały Boskiej

• Uwaga poranna MODLITWA; „Dobry dzień! Jezu, Maryja, Józef”; no normalna modlitwa pochwalna

• Uwaga wieczorna j.w; „Dobranoc o Jezu! O miłości moja”; oddaje się w opiekę Jezusowi

• Akty do powtarzania w dzień, w południu i w wieczór

• Suplika pokutującego

• Uwaga nędzy ludzkiej póki człowiek żyje jest biedny; gdy się rodzi płacze - przeczuwa swój los; w dzieciństwie dużo płacze; młodość - wiek opłakany, trapią nas szalone miłości; wiek dojrzały - trudy, znoje, dążenie do $; starość - bóle, choroby; na koniec śmierć; „Ach! Miałeś po co na ten świat się rodzić.”

• Uwaga skruszonego serca

• Suplika o miłości Boga, Jezusa i Maryi

• Tekst o miłości Bożej Bóg - dobro najwyższe, wszechmocny, mądry, Pan królów i sędziów, Pana nad Panami, Pan miłościwy, hojny; ogólnie to o miłości człowieka do Boga i potrzebie jej wzajemności

• Tekst o Najświętszym Sakramencie przy elewacji lub w procesyi „Padajmy na twarz Bogu w Sakramencie/ Całą wiecznością i w każdym momencie”; niech wszyscy się przed nim kłaniają; ogólnie pochwała Boga; prośba o miłosierdzie

• Westchnienie do Pana Jezusa przez cierniową koronę - odpuść grzechy myśli; zwarte oczy - widzenia; upoliczkowana twarz - winy języka; przebite ręce - winy rąk; otwarty bok - winy żądz moich; przebite nogi - grzechy nóg

• II UWAGI ŚMIERCI NIECHYBNEJ

• Motta (w sumie 2) „Śmierć królowała od Adama”; „Postanowiono ludziom raz umrzeć, a potym sąd”

• Do czytelnika „straszna grobów pani” ogarnia wszystkich (nawet wielkich wodzów); prowadzi rządy despotyczne, nikt jej nie umknie; dotrze wszędzie i nikogo nie ominie; „Czytajże chętnie, miły czytelniku, A śmierć uprzedzaj cnotą, katoliku.”

• Uwaga śmierci wszytkim stanom służąca jak Feniks rzadka jest dobroć rzeczy; „Bez chłosty/ Dzień prosty/ Nie minie”; „źle na świecie”; „Życie wojna”; „Ciało kat”; na świecie jest ogólnie do dupy - „Ej, do nieba Nam potrzeba” bo tam jest dobrze; świat jest pełen chorób, szkód i w dodatku tam jest „śmierć goniec”

• Starym uwaga „Młody może, stary musi/ Bryknąć, bo go kaszel dusi” - czyli umrzeć, bo leki zawodzą; „Jak ścierwo rozerwą”; trup - gnój; starość to męka - nie czuje się smaku, słabość, głuchota, ślepota; parada myszy i szczurów dla dziada; „Grób kolebka”; w grobie dziad ma dobrze, bo już nie stęka, nie męczy się, tylko cicho śpi

• Młodym uwaga „Cny młodziku, Migdaliku”, „Śliczny Jasiu” (pedofilia); dziateczki śmierć powycina jak kwiateczki; śmierć jak jeż ; można umrzeć w każdej chwili, nawet na ślubnym kobiercu

• Bogaczom ciemnym oświecenie bogacz ma wszystko, lecz jak umrze to już będzie nic nie warte; złoto będzie jako błoto; stroi się w złoto za życia - będzie trupem w szatach, ale duchem w łatach; „W kieskach złoto/ W sercu błoto”;

• Panom uwaga Bóg jest jeden dla wszystkich stanów; jest potężny, włada wszystkim i wszędzie; wielkie domy powinny szczycić się cnotą; nad mienie winni cenić sumienie; ich też spotka śmierć, powali jak potężne dęby;

• Uwaga damom poważane w świecie - śmierć na to nie patrzy; odziera je ze złota (błota), na fryzury szykuje szczury, drze kapturki, rwie bransolety; „śmierć zmiata/ do kata!”; „nic nie miło/ Gdy się zgniło”; „Człek wór gnoju” niby tam gdzieś jest nekrofilia

• Rycerzom uwaga bohater w pancerzu, w spiżu nie winien się bać niczego, poza Bogiem; na wszystko inne ma dzidy, kołczany, szpady; śmierć straszniejsza nad groty i strzały; uległ jej Aleksander, Kserkses

• Duchownym „Nie zaleta czci kapłańskiej/ Być dozorcą trzody Pańskiej”; powinien świecić cnotą; powinien trzymać przymierze z Bogiem za nas; on jest świecznikiem, ma nas oświecać i prowadzić do Boga

• Dworskiej młodzi dwór jest źródłem niespełnionych obietnic; polityka i moda dworska łatwo łamią cnotę; w niebie jest prawdziwy dwór, tutaj to tylko „plew wór”

• Patriotom Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego

• Cudzoziemcom

• Panom dysydentom

• Miasta obywatelom

• Nędznym ku kmieciom

• Uwaga zabawnym czy zatrudnionym chmielem głowom

• Rada wszystkim stanom wszystkie stany niech padną przed panem; zasłaniają się przed grzechem jego ranami;

• Suplika wszystkich stanów „Jezu nasz kochany”, „Boże miłosierny”, „Ojcze prawy” - zmiłuj się nad nami; „Maryjo miłości”, „Jedyna Boska” - przyczyń się za nami; święci i aniołowie - módlcie się za nami MODLITWA

• Uwaga prawdy z rozrywką „śmierć matula”, „śmierć babula”, „Śmierć macocha”; dbaj o siebie grzeszniku, by zbawiona była twoja dusza; nic nie pomoże na śmierć; przytula nas, głaszcze i wabi;

• Uwaga nikczemności świata Bóg jedynym Panem, przyjacielem; refren: „Łaska Boska grunt, grunt, grunt,/ A świat cały fig funt, funt”; potem na zasadzie podobnej gry słówek - „Dwór niebieski to dwór, dwór, dwór/ Świat plew pełen wór, wór, wór”; „W niebie wieczność grunt, grunt, grunt/ Świat dość nędzny punkt, punkt, punkt”

• Rhytmus de vanitate mundi

• Rytm o światowej marności ziemia to arka chorób, tylko Bóg ma sens; powtórzenia - zmieniające się refreny; „Bóg i Pan mój wszystek sens!/ Świat wokoło lotny sen.”; „Dobre morze Chrystus Pan/ I Maryja, mówię wam”; świat upada w chorobie, sława jest złudna; „Niebo piękne piękności!/ A świat próżne próżności!”

NABOŻEŃSTWO CODZIENNE CHRZEŚCIJAŃSKIE

• Rozmyślanie o śmierci czyli Popielec

• Erudycja poety; Poeta religijny

• Nie chciał być mędrcem, raczej Bożym szaleńcem

• Relacja z dnia Popielcowego, wspomnienie słów kapłana - „z prochu jesteś w proch się obrócisz”

• Pamięta beztroskie, młode lata, czas szybko leci, teraz ma już 20 lat

• Ledwo stolarz robi dla nas kolebkę, zaraz czyni trumnę nieubłagany upływ czasu

• „Szczęśliwy, co się nie rodził!”

• Od kiedy istnieje świat, człowieka trapi smutek

• Dokonuje przeglądu stanowisk filozofów starożytnych wobec śmierci

• CYCERO wszyscy umierają i to ma być pocieszą

• SENEKA śmierć nie jest straszna w żadnym wieku

Obaj stoicy nie przekonali go

• Credo przywróciło mu nadzieję: „Wierzę w ciała zmartwychwstanie”

• Augustyn mądrze powiedział, że więcej mądrości ma jedno dziecko chrześcijańskie niż pogańscy filozofowie

• Gdy przyjdzie śmierć powie jej o zmartwychwstaniu, nie lęka się

• Kończy fragmentem listu do Tymoteusza - „….chwała na wieki wieków. Amen”