STEFAN ŻEROMSKI - DZIENNIKI WYBÓR

Opracował Jerzy Kądziela

I. GENEZA I DZIEJE RĘKOPISU

• miał 18- 27 lat

• wstęp „kilka wspomnień z mojego dzieciństwa”

• datowane zapisy 19.5.1882 i 10.10.1891

• na odwrocie karty tytułowej greckie: gnothi seauton (poznaj samego siebie)

• animator Dzienników nauczyciel z gimnazjum Antoni Gustaw Bem - słowa zachęty Żeromski zanotował na stronicy tytułowej I tomu

• Żeromski nazywał siebie romantykiem realizmu lub romantykiem w kapeluszu pozytywistycznym

• W trakcie wyjazdu za granicę w styczniu 1892 roku pisał listy do narzeczonej Oktawii z Radziwiłowiczów Rodkiewiczowej - przejmuje to funkcję dzienników

• Gdy odkłada Dzienniki do szafki wielokrotnie cytuje je w swoich dziełach

• Dzienniki trafiły na pensję macochy Żeromskiego Antoniny z Zeitheimów (Kielce) później trafił na inną pensję i tam budził spore sensacje

• W testamencie Dzienniki zapisał PEN - Clubowi i w rękach ręce rodziny. Do udostępnienia 50 lat po śmierci

• Prof. Borowy po wojnie chce opracować Dzienniki

• I występ na posiedzeniu Wydziału I Towarzystwa Naukowego Warszawskiego 23.5.1950 pomocnik Jerzy Kądziela (autor wstępu). Po śmierci Borowego opracowywaniem zajął się profesor Stanisław Adamczewski. Pierwsze wydanie 1953 - 1956…3 tomy - Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”. Drugie wydanie z opracowaniem Kądzieli, 7 woluminów, „Czytelnik”, pod redakcją profesora Stanisława Pigonia. Wciąż odkrywano nowe części - 1973 „Czytelnik” „Dzienników tom odnaleziony”…być może istnieje XXI tom?

II. DZIENNIKI JAKO DOKUMENT EPOKI

• Krąg wydarzeń politycznych, europejskich - mało

• Indywidualne komentarze autora do wydarzeń z kraju - dużo

• Do wyżej - relacje z opinii różnych środowisk zwłaszcza akademickich i ziemiańskich

• Literatura - zgon i pogrzeb V. Hugo, sprawozdanie z sprowadzenia prochów Mickiewicza na Wawel

• Życie społeczne i kulturalne, oświatowe w Królestwie Polskim - z autopsji

• Wierny obraz gimnazjum kieleckiego za czasów Apuchtina

• Opisane tajne zebrania młodzieży ukrywane nawet przed nauczycielem Bemem

• Warszawska Uczelnia Weterynaryjna - Żeromski studiuje 1886 - 1888 (zrezygnował z powodu braku finansów)

• Informowanie o działalności społecznej w konspiracyjnym kółku Kielczan - grupuje absolwentów gimnazjum

• Koło Delegatów - prezesi akademiccy

• Młodzież akademicka zróżnicowana ideologicznie - Żeromski na spotkaniach wygłaszał mowy o literaturze: Mickiewiczu, Asnyku, Konopnickiej…

• Żeromski popierał program „obrony czynnej” sformułowany przez Zygmunta Miłkowskiego

• Jeż: przeciwko lojalizmowi stańczyków, kierunkom ugodowym w Królestwie opowiadając się za liberum konspiro, proponując utworzenie skarbu narodowego na cele przyszłej walki zbrojnej

• Żeromski + Maciejewski: teza o odrębności narodowej Polaków - nie spotkał się ten pomysł z aprobatą Kół (wymienione wyżej)

• Kultura: ocena Sienkiewicza, Prusa, Orzeszkowej, Dygasińskiego; malarstwo: Grottgera, Matejki, Chełmońskiego…

• Recepcja idei społeczno - politycznych

III. EWOLUCJA ŚWIATOPOGLĄDOWA AUTORA „DZIENNIKÓW”

• „Dzienniki” jako dokument osobistego rozwoju pisarza

• „Dzienniki” w sposób wyjątkowy w całej literaturze polskiej drugiej poł XIX wieku ukazują dzień po dniu proces formowania się osobowości pisarskiej autora „Syzyfowych prac”. Proces ten obserwować można na kilku płaszczyznach

1. ideologicznej - punktem wyjścia był tradycjonalizm wiary katolickiej i szlacheckiego wychowania młodego pisarza. Dom rodzinny Żeromskiego to dom biednej szlachty niewiele różniący się od gospodarstw chłopskich; stąd solidarność z chłopami od wczesnego dzieciństwa. Wiele przejawów pobożności autora w tekście

2. Wolnomyślicielstwo - pod wpływem min Gustawa Bema

3. Miłość do Heleny Radziszewskiej, młodszej siostry macochy pisarza, kobiety zamężnej i matki kilkorga dzieci.

4. pobyt w Warszawie - pozytywistyczne hasła - rodzi się autor - społecznik. Solidaryzm narodowy wkrótce nabiera cech utopijnych

• Wiele scen w Dziennikach dowodzi bystrej obserwacji antagonizmów między chatą włościańską a dworem oraz bezwzględnego wyzysku ekonomicznego chłopów.

• Wstawiennictwo za unitami którzy wykazywali bierny opór przeciw nakazom władz carskich o nawracaniu ich przemocą na prawosławie.

IV. ROZWÓJ ŚWIADOMOŚCI ESTETYCZNEJ

• Zaczynał swą drogę twórczą od naśladownictwa. Szkolne wiersze - echo drugorzędnych pisarzy romantycznych. Z romantyzmu - kierunek zainteresowań historycznych. Także liryki osobiste.

• Wpływ Bema - galeria bohaterów historycznych: Kościuszko, Ściegienny, Garibaldi itd. najczęściej wspominani.

• Później stosuje do siebie określenie Nieżdanowa - „romantyk realizmu”

• Nie toleruje reprezentantów zasady tendencyjności w sztuce spod znaku „Prawdy” i „Przeglądu Tygodniowego” . Pisze o Świętochowskim którego poważał, że ten kierunek doprowadził do absurdu, że w utworach nie ma żadnej prawdy. Żeromski przez pewien czas - obiektywny naturalista

• Nowele: W sidłach niewoli, Oko za oko, Pocałunek, Ach gdybym kiedy dożył tej pociechy…, Źródło, Cokolwiek się zdarzy, niech uderza we mnie…, Siłaczka, Mogiła - w znacznym stopniu są parafrazami rozmaitych fragmentów Dziennika

• Powracające uporczywie w Dziennikach obrazy nędzy studenckiej , uganiania się za korepetycjami, głodu, dziurawych butów i ciasnego palta, w którym bohater marznie na mrozie nakreślił potem Żeromski w Mogile, Źródle, Siłaczce, Dziejach grzechu, Nawracaniu Judasza, Przedwiośniu

V. POWIEŚĆ O SOBIE SAMYM

• Odczytanie Dzienników jako powieści osobistej - Roman intime. W narracji Dziennika można wyróżnić dwie zasadnicze zmiany: pierwszą - między trzema początkowymi tomikami a następnymi z okresu kielecko-warszawskiego, drugą - między zapiskami warszawskimi, a szerokimi obrazami z czasu guwernerskich wędrówek po prowincji

• Pierwsza - obserwacje w formie sproblematyzowanej, a fakty jednostkowe służą za tło dla sądów ogólniejszych. Drugi przełom - warsztat prób pisarskich

• Ostatnie tomiki Diennika z okresu pobytu w Łysowie. Dialektyka miłości z dwiema równocześnie partnerkami skłania autora do respektowania i wyrażania takich niuansów psychologicznych, jakich w dawniejszych tomikach, odtwarzających młodzieńcze zakochania i pasje miłosne, daremnie byśmy szukali

• Obok bohatera - nowoczesnego romantyka, stanowiącego kłębowisko sprzeczności myślowych i emocjonalnych, jest w tej prozie stale obecne alter ego, które autor dopuszcza do głosu nie tylko w celu komentowania przedstawionych zdarzeń, ale głównie w celu interpretacji własnej postawy. Czasem zresztą występuje tu zabieg szczególny polegający na pozornej deheroizacji bohatera- narratora która ma go podnieść w oczach czytelnika. Miłość to pociąg i obcość jednocześnie.

VI JĘZYK „DZIENNIKÓW”

• Słownictwo szkolne i akademickie

• Regionalizmy dotyczące życia i przyrody wsi

• Kalki frazeologiczne

• rusycyzmy