ŚREDNIE DZIECIŃSTWO – wiek przedszkolny – 4-6 rok życia

• W badaniach stosowano najczęściej podejście poprzeczne (transwersalne) – ukazuje kierunek, w jakim zachodzą zmiany rozwojowe w zakresie poszczególnych funkcji

• Współczesne badania skupiają się coraz częściej na pokazywaniu zmian rozwojowych – stąd stosuje się podejście podłużne (longitudinalne) – śledzą zmiany rozwojowe wybranej grupy dzieci przez kilka lat

• Metoda mikrogenetyczna – śledzi proces „wyłaniania się” określonych zmian rozwojowych i wykrywa międzyosobnicze różnicowanie.

ROZWÓJ FIZYCZNY I MOTORYCZNY

• zmiany rozwojowe w sferze motorycznej są związane ze zmianami fizycznymi dotyczącymi wzrostu, masy ciała, sylwetki, funkcjonowania organizmu, zwłaszcza systemu nerwowego

• zmiany dotyczące wzrostu i masy nie są tak intensywne jak w poprzednim okresie

• do końca tego okresu wzrost zwiększa się o około 22 cm, zaś masa ciała o ok.6 kg; średni wzrost 117 cm, waga 21 kg

• zmienia się sylwetka dziecka: zanika sterczący brzuszek, szybciej rosną kończyny, sylwetka wydłuża się

• ok. 5 rż nieznacznie powiększa się część mózgowa czaszki i wyraźnie rozrasta się część twarzowa

• zmiany są związane z takimi zmiennymi jak: płeć, warunki środowiskowe, rasa

• w układzie nerwowym zachodzą 4 rodzaje zmian:

1. postępuje mielinizacja włókien nerwowych, zwłaszcza w płatach czołowych

2. wzrasta liczba synaps; tworzą się nowe połączenia między neuronami i wzrasta produkcja chemicznych neuroprzekaźników

3. do 5 rż w okresie czuwania fale theta (charakterystyczne dla snu dorosłych) odgrywają większą rolę niż fale alfa (charakterystyczne dla zaangażowanej uwagi), zaś między 5 a 7 rż ich udział się wyrównuje

4. wzrasta synchronizacja aktywności w różnych obszarach mózgu oraz koordynacja między płatami czołowymi a innymi częściami mózgu.

• zmiany te są podstawą do kontrolowania zachowań, kierowania uwagą, przewidywania i tworzenia planów, oraz rozwiązywania problemów logiczno-matematycznych

• obserwuje się wzrost sprawności motorycznej – dziecko swobodnie poruszą się, chodząc, biegając, jest samodzielne w samoobsłudze

• opanowane zdolności podlegają doskonaleniu

• pojawiają się nowe sprawności, dziecko łączy proste ruchy w złożone kombinacje ( bieg i skok, chwytanie i rzucanie piłki); opanowuje kilka sprawności jednocześnie; ruchy dziecka stają się płynne, rytmiczne, harmonijne

• charakterystyczna wzmożona potrzeba ruchu - „głód ruchu”

• dziewczynki są lepsze w czynnościach wymagających równowagi i rytmiczności (skakanie na skakance) oraz precyzji (pisanie), zaś chłopcy – w czynnościach wymagających energii i siły (kopanie piłki)

• osiągnięcia w samoobsłudze:

• 4 – 5 rż – samodzielność w ubieraniu się

• od 3 rż – samodzielne w toalecie

• 4 – 6 rż – przy jedzeniu

• utrzymywanie postawy ciała nie zachodzi automatycznie, ale angażuje procesy uwagi, najmniej uwagi wymaga postawa siedząca; w 4-6 rż dzieci mają większe trudności z kontrolą postawy ciała przy rozwiązywaniu zadań poznawczych, niż dzieci starsze i ososy dorosłe.

ROZWÓJ POZNAWCZY

• średnie dzieciństwo to okres przejściowy między poznaniem mimowolnym i zewnętrznie ukierunkowanym, a dowolnym i świadomie kierowanym

Sprawności percepcyjne.

• postępujące dojrzewanie mózgu sprzyja lepszej integracji sensomotorycznej

• dzieci zaczynają rozpoznawać litery jako zbiory punktów

• w 3-4 rż odróżniają pismo od tego co pismem nie jest (np.od bazgrot, rysunków)

• jeszcze nie potrafią identyfikować poszczególnych liter alfabetu; ujmują pismo całościowo; potem różnicują litery, ale trudność sprawiają im litery o podobnych kształtach oraz będące zwierciadlanymi odbiciami innych; do 7-8 rż piszą wiele liter w lustrzanym odbiciu

• Szuman – dzieci 3-letnie potrafią reprodukować koło; większość 5-6 latków kopiuje kwadrat; a większość 6-7 latków trójkąt; figury złożone z samych linii w postaci krzyżyka reprodukują dzieci 3-4 letnie; szyny – 4-5 letnie; spiralę – większość 6-7 latków.

• Piaget – badania dotyczące reprodukowania figur złożonych – większość 7-latków zdolna jest koordynować czynności motoryczne i percepcyjne

• dzieci nie ujmują jeszcze dokładnie wielkości i proporcji przedmiotów oraz ich części składowych

• wzrasta zdolność rozróżniania barw i odcieni barwnych; dzieci opanowują nazwy kolorów i poprawnie je stosują w odniesieniu do barw podstawowych

• wzrasta wrażliwość słuchowa w zakresie słuchu muzycznego i fonemowego; stopniowy wzrost zdolności rozpoznawania melodii: 40% dzieci 4-letnich i 75% 5-latków; imitacje zasłyszanych melodii występują już w 3 i 4 rż, choć dopiero 5-latki są zdolne do utrzymania tonacji i rytmu melodii

• większość 6-7 latków zaczyna naukę czytania i pisania; rozwijaniu tej zdolności służą zabawy wymagające wizualnego różnicowania obiektów; dużą rolę odgrywają też aliteracje i rymowanki

• Fields i Spangler – 6 grup warunków promujących piśmienność:

1. środowisko bogate w materiały drukowane

2. otoczenie bogate w język mówiony

3. doświadczenia bezpośrednie prowadzące do wzbogacenia słownictwa

4. doświadczenia z symboliczną reprezentacją

5. eksperymentowanie z pisaniem

6. eksploracja czytania

• Chall – na okres przedszkolny przypada stadium preczytelnicze

Funkcje zarządzające.

• od 18 msc zaznacza się rozwój funkcji zarządzających, czyli zespołu wyższych funkcji poznawczych , które umożliwiają planowanie, inicjowanie i kierowanie nastawionym na cel działaniem w sposób zorganizowany i przemyślany

• funkcje zarządzające obejmują wiele komponentów: giętkość poznawcza, planowanie, pamięć robocza.

• funkcje te związane są z aktywnością kory przedczołowej

• stanowią warunek wstępny inteligentnego, świadomego i planowanego działania

• ujawniają się w sytuacjach uczenia się nowych sprawności, planowania i podejmowania decyzji, korygowania błędów, inicjowania nowej sekwencji czynności, przezwyciężania nawykowych odpowiedzi, świadomego kontrolowania działania

• Casey – badanie mózgu metodą rezonansu magnetycznego podczas rozwiązywania zadań wymagających hamowania – wykazały że u dzieci i dorosłych obserwuję się podobne wzory aktywacji kory przedczołowej, ale aktywacja jest większa u dzieci

• uzyskane dane wskazują że funkcje zarządzające odgrywają znaczącą rolę w opanowywaniu nowych sprawności; w miarę jak opanowane czynności automatyzują się, rola funkcji zarządzających maleje

• rozwój funkcji zarządzających wiąże się z funkcjonowaniem społecznym i warunkuje dojrzałość szkolną

• między 3 a 6 rż zachodzi proces intensywnego ich rozwoju, zwłaszcza w zakresie hamowania, przekierunkowywania uwagi oraz elastyczności poznawczej

• badania polskich dzieci w wieku 4 i 6 lat (Kielar-Turska, Białecka Pikul) potwierdziły związek funkcji zarządzających z teoria umysłu, i sprawnościami językowymi

• Hughes – w wieku 3;6 oraz 4;6 dzieci wykazujące zachowania aspołeczne i mające ubogie zdolności komunikacyjne prezentują niskie osiągnięcia w zadaniach wymagających planowania i pamięci roboczej (Wieża z Londynu)

• zadanie typu: go/no go wymagające kontroli hamowania – między 3 a 6 rż obserwuje się systematyczną poprawę wykonania. Bardziej złożonych zadań tego typu 3-latki nie wykonują, zaś 4-latki dobrze sobie radzą

Pamięć.

Pamięć utajona i jawna.

• stwierdza się różnice w efektach pamięci jawnej i utajonej

• efekt wieku zaznacza się w zakresie pierwszego z systemów pamięci

• pamięć utajona pojawia się po urodzeniu, wcześnie dojrzewa i utrzymuje na stałym poziomie, zaś jawna pojawia się pod koniec 1 rż a jej rozwój trwa aż do dorosłości

• Jagodzińska – dobrze rozwinięta pamięć utajona stanowić może podstawę przyswajania języka, kształtowania nastawień i kategoryzacji społecznych

• wskaźnikiem pamięci utajonej mogą być zmiany w przewodnictwie skórnym na widok fotografii znajomych ośob

Zdolność zapamiętywania.

• DeLoache, Włodarski – w 3 rż dzieci osiągają wysokie wyniki w wykonywaniu zadań polegających na odnalezieniu, po odroczeniu czasowym, ukrytych przedmiotów

• Jagodzińska – lepsze wyniki w porównaniu z badaniem laboratoryjnym uzyskują w warunkach życia codziennego

• trwałość pamięci dzieci 3 -letnich wyraża się w miesiącach, a dzieci 4-6 letnie potrafią rozpoznać przedmiot po roku

• Todd, Perlmutter – już 3-latki potrafią przywoływać wspomnienia z przeszłości, z ostatniego miesiąca, ale i sprzed roku

• Friedman – wspomnienia osobiste dzieci są trwałe – 4-5latki przywołują wspomnienia z dnia wczorajszego, ostatniego weekendu, roku

• Hudson, Fivush – ważne przeżycia dzieci potrafią sobie przypomnieć nawet po kilku latach

Trwałość przechowywania informacji.

• zakres pamięci bezpośredniej zmienia się z wiekiem (Włodarski):

• 2-latki odtwarzają z podanego szeregu liczb dwie

• 3-letnie – trzy

• 7-letnie – pięć

• zmiany rozwojowe związane są biologicznym rozwojem mózgu – mielinizacją włókien nerwowych, zmianą we wzorcach aktywności mózgu, rozwojem połączeń miedzy strukturami mózgu, stosowaniem strategii pamięciowych

• w reprodukcji bezpośredniej i odroczonej 6-latki uzyskiwały lepsze wyniku przy kodowaniu czynnościowym niż werbalnym – większa atrakcyjność zadań manipulacyjnych, powstawanie wielomodalnego śladu pamięciowego w przypadku podjęcia działania, integracją danych o czynności i przedmiocie (Jagodzińska)

• wyraźne zmiany w zakresie pamięci operacyjnej, zwanej pracującą – polegają na przetwarzaniu informacji, ich wyrazem jest wzrost efektywności operacji umysłowych

• sam czas biernego przechowywania informacji nie zmienia się od 5 rż

• zmianie ulega tempo przetwarzania informacji, wzrastając systematycznie wraz z wiekiem

• powiększająca się wiedza dziecka oraz rozwój strategii pamięciowych sprzyjają lepszemu wykorzystaniu pojemności pamięci przez odpowiednie porcjowanie informacji, co sprzyja wzrostowi tempa przetwarzania informacji

• procesy te związane są ze zmianami uwagi dziecka i jego zaangażowaniem w rozwiązywanie zadań

Organizacja informacji w pamięci.

• zmiany rozwojowe zaznaczają się w pamięci semantycznej , w której zawarta jest cała nasza wiedza o świecie

• aż do 10 rż obserwuje się wzrost wyników w zakresie rozpoznawania obcych twarzy, zaś w rozpoznawaniu zdarzeń stwierdza się tendencję do fałszywych rozpoznań aż do 11 rż

• dzieci przejawiają tendencję do ujmowania obiektów nie w kategorie pojęciowe, a w struktury tematyczne; budują zbiory figuratywne oparte na funkcjach bliskości przestrzennej tworząc kolekcje

• reprezentacje zdarzeń mają formę skryptu

Strategie pamięciowe.

• pamięć małych dzieci ma charakter mimowolnym

• wykazuje deficyt strategii pamięciowych aż do końca wieku przedszkolnego

• zadanie zapamiętania wyzwala u dzieci 4-letnich przyglądanie się przedmiotom, 6-latków skłania do nazywania obiektów

• najwięcej zachowań strategicznych dotyczy miejsc (Wellnam)

• dzieci zaczynają korzystać z podstawowych rodzajów strategii pamięciowych (powtarzanie, grupowanie, elaboracja), choć widać deficyty

• Jagodzińska – 4 tendencje rozwojowe:

1. wzrost częstości spontanicznego posługiwania się strategiami – dzieci stosują je gdy zadanie jest zrozumiałe, motywujące i włączone w szerszą aktywność

2. poszerzenie repertuaru indywidualnych strategii – przejście od prostych do złożonych, od opartych na zewnętrznych wskazówkach do wewnętrznych

3. doskonalenie strategii nabytych – w wiekiem dzieci stosują strategie dojrzałe i efektywne

4. wzrost kontroli metapoznawczej – bardziej efektywne posługiwanie się strategiami

• u małych dzieci można mówić o występowaniu ekwiwalentów strategii pamięciowych, takich jak: eksplorowanie, zabawy, rysowanie, monologowanie, dialogi

• Jagodzińska – szczególne znaczenie dla pamięci mają zabawy tematyczne, monologi przed snem, które służą powtarzaniu i opracowywaniu doświadczeń i informacji od innych

Myślenie.

Piaget. :)

FORMY AKTYWNOŚCI

• rytm aktywności zmienia się między 4-5 rż a 10-11

• w wieku przedszkolnym związany jest z rytmem zajęć, a po 11 rż zaczyna być związany z rytmem biologicznym człowieka

• dominuje zabawa

Zabawa.

• intensywny rozwój zabawy

• dziecko podejmuje zabawę z naturalnych skłonności – Claparede - dziecko jest po to aby się bawić

• Parten – zabawy wg kryterium społecznego: zabawy samotne, równoległe, wspólne oraz zespołowe, związane z kooperacją uczestników zabawy

• ze względu na rodzaj aktywności i używane materiały wyróżnia się :

• zabawy ruchowe (ze skakanką, z piłką)

• konstrukcyjne (budowanie z klocków, różnego rodzaju mas)

• tematyczne, zwane także zabawami w role (w dom, w lekarza)

• gry dydaktyczne (gry planszowe, komputerowe)

• w latach 70tych charakterystyczne były zabawy konstrukcyjne i tematyczne; w okresie międzywojennym- zabawy ruchowe ze śpiewem; obecnie – komputerowe najczęstsze

• Parten – zabawy społeczne, zabawy ze współdziałaniem

• w zabawach społecznych dzieci mają możliwość kontrolowania środowiska fizycznego i zachowania innych osób

• Garvey – obserwacja zabaw spontanicznych dzieci w wieku 3,4 i 5 lat – bardziej zaawansowana struktura rytualnych interakcji zabawowych zapewnia podstawę rozwoju bardziej wyspecjalizowanych, nierytualnych konwersacji

• na wiek przedszkolny przypada intensywny rozwój zabaw symbolicznych

• zabawa symboliczna rozwija się z prostych form aktywności dziecka i zawsze zakłada zastępowanie jednych przedmiotów drugimi, a więc rozumienie relacji znaczący-znaczony

• Piaget – dziecko asymiluje w zabawie świat do swojego ego, a nie dostosowuje swoje pomysły do rzeczywistości

• W rozwoju zabawy Piaget wyróżnia 2 stadia:

1. w stadium I (1-4 rż) – dokonuje się:

1. podstadium I - projekcja symbolicznych schematów na nowe obiekty – początkowo schematy znane, następnie naśladowcze. I forma - chodzi o reprodukowanie przez dziecko na niby własnych działań w odniesieniu do nowych obiektów; II forma – zastosowanie schematów działań zaobserwowanych u innych w odniesieniu do nowych obiektów

2. podstadium II – rozdział między indeksami a działaniami - działania dziecka stają się coraz bardziej odróżnicowane od tego co oznaczają – gest staje się coraz bardziej niezależny od rekwizytu. Wpierw – prosta identyfikacja jednego obiektu w drugim ( już 2 rż) – w tym okresie też gry imitacyjne

3. podstadium III – kombinacja symboli – dziecko zaczyna zastępować rzeczywiste sceny wyobrażonymi , wytwarza całe sceny i tworzy nowe postacie

2. w stadium II (4-7 rż) – zabawa symboliczna staje się uporządkowana; w zabawie następuje odtwarzanie rzeczywistości, a role uczestników dopełniają się zawzajem.

• zabawy takie są wypierane przez gry z regułami

• w zabawach symbolicznych dzieci używają wielu przedmiotów, które zastępują właściwie i pozwalają różnicować między elementami oznaczanymi a oznaczającymi

• stopniowo aktywność symboliczna dziecka oddziela się od gestu i działania z przedmiotami

• coraz bardziej wiąże się z przyjmowaniem ról i związanym z nimi reguł

• szczególną rolę odgrywają zabawy z zabawkami do przytulania – mają znaczenie dla rozwoju emocjonalnego - „przytulanki” pomagają przejść od emocjonalnego kontaktu z matką do emocjonalnej autonomii

Uczenie się.

• Wygotski – zaleca uczenie się spontaniczno-reaktywne – związane z proponowaniem dziecku takiego programu, jaki wydałby mu się interesujący

• badania Patrick – chłopcy w wieku przedszkolnym wykazują w 72 % pozytywne nastawienie do uczenia się, uważają że jest przyjemne i łatwe. Pozostałe dzieci – albo że uczenie jest trudne i nie są w tym dobre, albo nie lubią się uczyć choć uczenie jest łatwe.

• Obserwuje się zdolność do uczenia się, wzrasta zdolność do zachowania się wg planu, w sposób strategiczny, zorganizowany, polepsza się sprawność i plastyczność w zgraniu myślenia i działania, możliwe jest teoretyczne planowanie i podejmowanie decyzji

Rysunek jako forma ekspresji reprezentacji poznawczej.

• rysunek łączy w sobie ikoniczne i symboliczne aspekty oznaczania

• ogólny trend rozwojowy – od bazgrot do symboli graficznych

• bazgroty – początkowo charakter nieprzedstawiający, są wynikiem pozostawiania śladów na papierze; później – przedstawiające, gdy gdy dziecko potrafi rysować proste kształty geometryczne i ich kombinacje oraz traktować jako graficzne symbole

• zdaniem Golomb – proste kształty stanowią wsporniki pamięci – pomagają przypomnieć sobie co dana reprezentacja graficzna przedstawia

• głowonóg – także dzieci niewidome rysując człowieka, używają kombinacji okręgu i linii prostych

• zestawiając proste kształty dzieci rysują to co wiedzą o danym obiekcie

• rysunki są ikonicznymi symbolami, które przypominają elementy rzeczywistości

• Wallon i Cambier – okres bazgrot kończy wypracowanie systemu ekspresji graficznej

• okres średniego dzieciństwa – dokonuje się rozwój symbolicznego przedstawiania rzeczywistości w rysunku

• okres ten nazywany jest jako: idioplastyka, realizm intelektualny, okres schematu

• cechy dziecięcych rysunków w wieku przedszkolnym:

• organizowanie się języka graficznego - przestrzeganie reguł składniowych dotyczących ułożenia elementów w pionie i poziomie, uporządkowania przestrzeni na osi góra-dół oraz łączenia elementów

• symboliczne ujmowanie formy – znajdywanie typowych form dla przedstawienia danej kategorii, np. człowieka, domu, drzewa

• oderwanie się od uwarunkowań percepcyjnych i przedstawienie wiedzy o rzeczywistości – rysunek cechuje: wzorcowość, przejrzystość, przekształcanie rysowanych obiektów

• zaznaczenie subiektywnego stosunku do przedstawianego obiektu – przekształcenia afektywne

• trudności w przedstawianiu trójwymiarowej przestrzeni na dwuwymiarowej płaszczyźnie kartki – problem ten rozwiązują stosując kolejno w rozwoju – układ pasowy, topograficzny, kulisowy

• zaznaczanie się zależności rysunki od kontekstu kulturowego

• Adler – badania w 29 krajach – dzieci od 5 do 12 lat – narysowanie sceny z drzewem owocowym; dzieci rysują znane obiekty, kulturowe uwarunkowania rysunku