SAPONINY (SAPONOZYDY)

Są to bezazotowe związki organiczne, niespotykane w świecie zwierzęcym.

Składa się z części cukrowej i aglikonu.

Wyróżniamy saponiny: triterpenowe i sterydowe.

Wykazują zdolność obniżania napięcia powierzchniowego roztworów wodnych. Pienią się w wodzie jak mydło, szczególnie dobrze w ciepłej.

Działanie

Mają działanie moczopędne, wykrztuśne, wzmagają wydzielanie śluzu, wzmagają procesy wchłaniania składników pokarmowych z jelit do krwi. Działają przeciwzapalnie, przeciwbakteryjnie, pierwotniakobójczo, przeciwwirusowo, pobudzają wydzielanie soku żołądkowego, żółci i soku jelitowego. Mogą wpływać na poziom cholesterolu, nasilają trawienie tłuszczów, niektóre z nich są truciznami. Duże dawki saponin podane doustnie mają działanie wymiotne.

SUROWCE

1. Cortex, flos, fructus, semen Hippocastani- kora, kwiat, owoc, nasienie kasztanowca

   Aesculus hippocastanum- kasztanowiec zwyczajny

   Hippocastanaceae- kasztanowate

CHEMIZM:

• saponozydy triterpenowe: głównie alfa-escyna

• flawonoidy: pochodne kwercetyny i kemferolu

• kumaryny: głównie eskulina

• garbniki

DZIAŁANIE I ZASTOSOWANIE

Saponozydy, kumaryny i flawonoidy kasztanowca uelastyczniają ściany naczyń włosowatych i drobnych naczyń krwionośnych, a także zapobiegają ich nadmiernej przepuszczalności (działanie przeciwobrzękowe, uszczelniające i przeciwzapalne).

Preparaty z kasztanowca są używane do leczenia oraz zapobiegania żylakom kończyn dolnych i odbytu (vasoprotectiva).

Odwary z kory ze4 względu na obecność garbników są stosowane pomocniczo w leczeniu nieżytów żołądka i jelit, którym towarzyszą biegunki.

Zewnętrznie odwary z kory i kwiatów służą do okładów oparzeń, w odmrożeniach i uszkodzeniach naskórka.

PREPARATY

Aesculoforce, Emo żel, Escalar, Savarix, Venescin, Hiposen, Venaren, Aescin, Veno żel, Venacorn, Arcalen

2. Radix Glycyrrhizae- korzeń lukrecji

   Glycyrrhiza glabra- lukrecja gładka

   Fabaceae- motylkowate

CHEMIZM

• saponozydy triterpenowe: głównie glicyryzyna

• flawonoidy

• kumaryny: głównie umbeliferon

• węglowodany

DZIAŁANIE I ZASTOSOWANIE

Ze względu na obecność glicyryzyny surowiec wykazuje działanie wykrztuśne (expectorans) i przeciwzapalne na błony śluzowe przewodu pokarmowego (antiphlogisticum, antiulcerosum).

Flawonoidy działają spazmolitycznie na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego i oskrzeli.

PREPARATY

Pulmobonisan, Fito-mix 2, Bronchovit, Acidoflos, Ulceflos, Gastrogran, Broncicum

3. Radix Primulae- korzeń pierwiosnka

   Primula officinalis- pierwiosnek lekarski

   Primula elatior- pierwiosnek wyniosły

   Primulaceae- pierwiosnkowate

CHEMIZM:

• saponozydy triterpenowe: głównie prymulosaponina A

• glikozydy fenolowe: głównie prymulawerozyd, prymwerozyd

• olejki eteryczne

• garbniki

DZIAŁANIE I ZASTOSOWANIE

Surowiec działa wykrztuśnie (expectorans). Stosowane w nieżytach gardła, krtani, oskrzeli, szczególnie w trudnościach z odkrztuszaniem.

Ma słabe działanie przeciwzapalne i przeciwskurczowe w obrębie dróg oddechowych.

Zmniejsza obrzęki i bóle oraz przyspiesza gojenie ran pooperacyjnych.

PREPARATY

Pulmosan, Tussipect, Herbapect, Broncicum, Bronchsol

4. Radix Saponariae- korzeń mydlnicy

   Saponaria officinalis- mydlnica lekarska

   Caryophyllaceae- goździkowate

CHEMIZM:

• saponozydy triterpenowe: głównie saporubina

• glikozydy gipsogeniny

• polisacharydy

• substancje tłuszczowe

DZIAŁANIE I ZASTOSOWANIE

Expectorans- saponiny podrażniają błony śluzowe pobudzając ich czynność wydzielnicza w szczególności błon gardła i oskrzeli, co prowadzi do rozrzedzenia zalegającego śluzu.

Ułatwia usuwanie toksycznych substancji z organizmu.

PREPARATY

Fito-mix 2, Expeflos, Tussiflos, Tussiten, Bronchicum, Pectosol, Reumosol

5. Flos Calendulae- kwiat nagietka

   Calendula officinalis- nagietek lekarski

   Asteraceae- astrowate

CHEMIZM:

• triterpeny: arnidiol, faradiol

• saponozydy triterpenowe: kalendulozydy A i B

• flawonoidy

• olejki eteryczne

• karotenoidy

DZIAŁANIE I ZASTOSOWANIE

Zespół związków czynnych surowca zmniejsza przepuszczalność naczyń włosowatych, łagodzi stany zapalne, przyspiesza procesy zairninowania i tworzenia naskórka oraz działa przeciwrzęsistkowo i bakteriobójczo.

Surowiec pobudza czynności wydzielnicze, szczególnie wątroby, zmniejsza napięcie mięśni gładkich przewodu pokarmowego.

Jako antiphlogisticum w zapaleniu błon śluzowych jamy ustnej, gardła oraz pochwy i odbytu, a także w oparzeniach, owrzodzeniach żylakowatych, uszkodzeniach naskórka i odmrożeniach.

Wewnętrznie w stanach zapalnych śluzówki przewodu pokarmowego, pomocniczo w chorobie wrzodowej.

PREPARATY

Vaginal, Pancrosan, Revitan, Arnical, Vagical, Reumosol

6. Herba Herniariae- ziele połonicznika

   Herniaria glabra- połonicznik nagi

Caryophyllaceae- goździkowate

CHEMIZM:

• saponozydy triterpenowe: głównie glabroidy A, B, C

• flawonoidy: głównie pochodne kwercetyny i izoramnytyny

• kumaryny: głównie herniaryna, umbeliferon, skopoletyna

DZIAŁANIE I ZASTOSOWANIE

spasmolyticum, salureticum, bacteriostaticum

Wykazuje działanie spazmolityczne, przeciwbakteryjne w obrębie układu moczowego. Powoduje stopniowy rozpad kamieni moczowych, co warunkuje zastosowanie surowca w kamicy nerkowej.

Wyciągi z surowca ułatwiają wydzielanie mocznika i jonów Na i Cl.

7. Ginseng radix- korzeń żeń-szeń

   Panax ginseng- żeń-szeń azjatycki

   Araliaceae- araliowate

CHEMIZM:

• ginsenozydy

• panaksozyd A

DZIAŁANIE I ZASTOSOWANIE

Jako środek wzmacniający, poprawia szybkość reakcji, koncentracji i zdolność abstrakcyjnego myślenia. Zwiększa odporność organizmu. Ma pozytywny wpływ na zaburzenia seksualne jak spadek popędu czy zaburzenia erekcji.

Zmniejsza poziom cukru we krwi, w połączeniu z kofeiną może prowadzić do nadmiernego wzrostu ciśnienia we krwi.

PREPARATY

Ginsamix, Maxivit, Geriavit, Ginsenol, Panax

8. Radix Senegae- korzeń krzyżownicy

   Polygala senega- krzyżownica

   Polygalaeae- korzyżownicowate

CHEMIZM:

• saponiny: głównie senegina A

• kwas salicylowy i jego eter metylowy

DZIAŁANIE I ZASTOSOWANIE

expectorans

9. Folium Hederae- liść bluszczu

   Hedera helix- bluscz

   Araliaceae- araliowate

CHEMIZM

• saponozydy triterpenowe: głównie hederalozydy B i C

DZIAŁANIE I ZASTOSOWANIE

wykrztuśne, spazmolityczne i przeciwgrzybicze

PREPARATY

Hedelicum, Prospan, Hedelix, Helical