WYCHOWANIE W ŚWIETLE KONCEPCJI PSYCHOLOGICZNYCH – BEHAWIORYSTYCZNE

Każdy człowiek jest istotą zewnątrzsterowną czy reaktyw­ną, tzn. że jego zachowanie zależy w szczególności od uwarunkowań zewnętrznych. Wychowanie zaś jest przede wszystkim bezpośrednim oddziaływaniem na wychowanków w formie np. różnego rodzaju manipulacji i indoktry­nacji połączonych z bogatym zestawem nagród lub kar albo jednocze­śnie jednych i drugich.

- Wychowanie w skrajnej koncepcji behawiorystycznej: Twórcą tej koncepcji jest John B. Watson (1919,1925), który stworzył ją jako pewnego rodzaju przeciwwagę dla klasycznej psychologii introspekcyjnej. Według niego, przeżycia wewnętrzne jed­nostki są jej sprawą osobistą i jako takie nie powinny interesować in­nych, co więcej, może nawet w ogóle nie istnieją. Wszelkie zachowanie człowieka jest w istocie jedynie reakcją na bodźce z zewnątrz — tj. na środowisko lub otoczenie — które mogą być pojedyncze lub mogą sta­nowić pewien ich układ. Są to zazwyczaj rzeczy, zjawiska, zdarzenia i ludzie, z którymi jednostka bezpośrednio się styka. Bodźce te (5) wyznaczaj ą określone reakcje, czyli sposoby zachowania (R). A zatem, znając rodzaj bodźców, z łatwością można przewidzieć reakcje, i odwrotnie — staranne zidentyfiko­wanie reakcji pozwala wnosić o specyfice bodźców. Wychowanie — zgodnie z radykalną wersją koncepcji behawiory-stycznej —jest jedynie bezpośrednim oddziaływaniem wychowawcy na wychowanka, polegającym na jawnym kierowaniu jego rozwojem, nieuwzględnianiu i wręcz lekceważeniu przysługującego mu prawa do własnej aktywności i samodzielności. Rozumiane w ten sposób wy­chowanie usprawiedliwia wszelkie przejawy manipulacji i indoktryna­cji w wywieraniu wpływu na dzieci i młodzież.Uprzedmiotowianiu dzieci i młodzieży w wychowaniu, propono­wanym zwłaszcza przez zwolenników skrajnej koncepcji behawiory-stycznej, sprzyja głoszona tam wizja czy wizerunek człowieka. Jest on — zgodnie z ich przekonaniem — nade wszystko istotą dającą się do­wolnie formować, tj. wszelkie zmiany we własnym zachowaniu zawdzię­cza głównie oddziaływaniom z zewnątrz. Traktuje się go jako tworzy­wo pozbawione wszelkich twórczych kompetencji, własnych aspiracji, oczekiwań, preferowanych wartości itp. Mówi się wręcz, iż zachowa­nie człowieka jest w dużym stopniu kopią środowiska, w którym prze­bywa, a ściślej mówiąc: wielorakich związanych z nim bodźców (S), pociągających za sobą różnego rodzaju reakcje (R), dostępne w zew­nętrznej obserwacji. Pozbawia się wychowanków własnej aktywności i samodzielności w procesie ich rozwoju i wy­chowania. Zabiega się nade wszystko o „formowanie człowieka kolek­tywnego" i „człowieka produktywnego", a zarazem „człowieka submi-sywnego, uległego i podporządkowanego totalitarnej władzy". Często ma się też na uwadze „kształtowanie ludzi o światopoglądzie ateistycz­nym".

- Wychowanie w umiarkowanej koncepcji behawiorystycznej - Rzecznikami jej są m.in. Carl Hovland, Robert Sears, John Dollard, Neal Miller, Hobart Mowrer, Joseph Wolpe i Albert Bandura. Doceniali oni — oprócz zmiennych niezależnych warunkujących zachowania człowieka — także wpływ na nie tzw. zmien­nych pośredniczących, nazywanych niejednokrotnie również zmienny­mi interweniującymi lub zmiennymi niezależnymi-zakłócającymi. Zwolennicy koncepcji behawiorystycznej w jej złagodzonej posta­ci są zdania, iż wszelkie reakcje ludzi mają na ogół charakter reakcji nabytych, czyli są poddawane procesowi uczenia się. Szczególną rolę w umiarkowanej koncepcji behawiorystycznej przy­wiązuje się do tzw. warunkowania instrumentalnego, polegającego na stosowaniu wzmocnień pozytywnych lub negatywnych. Pierwsze z nich obejmują takie oddziaływania, które zwiększają tendencję do powtó­rzenia spontanicznie lub celowo zaistniałych reakcji pożądanych; przy­bierają one formę pochwały, uznania, nagradzania materialnego czy innych sposobów gratyfikacji. Wzmocnienia negatywne, stosowane podczas zachowań niepożądanych, maj ą na celu ich zahamowanie; prze­jawiają się w formie nagany lub kary. Słowem, warunkowanie instru­mentalne w procesie uczenia się polega na odpowiednim manipulowa­niu wzmocnieniami pozytywnymi lub negatywnymi, czyli, najogólniej mówiąc, nagrodami lub karami, przy czym zdecydowanie preferuje się wzmocnienia pozytywne. Zakłada się również, iż brak tego rodzaju wzmocnień wyzwala tendencję do zanikania wyuczonej reakcji.wychowanie pole­ga głównie na manipulacji wzmocnieniami (nagrodami i karami) w celu sterowania zachowaniami wychowanków oraz ich modyfikacji.

- Inżynieria behawiorystyczna- Głównym jej celem jest modyfika­cja obserwowalnych reakcji człowieka.terapii behawioralnej, mającej na celu oduczenie reakcji nieprzystosowanych lub patologicznych czy dewiacyjnych. Wynik taki usiłuje się uzyskać za pomocą tzw. wygaszania lub hamowania, a także wzmocnień pozy­tywnych, jak również niekiedy wzmocnień negatywnych. W terapii be­hawioralnej stosuje się różnego rodzaju techniki modyfikacji zachowań ludzkich, w tym zwłaszcza technikę desensibilizacji (odwrażliwiania), opracowaną przez J. Wolpego (1958), technikę modelowania (mode-ling, imitation), propagowaną przez A. Bandurę (1962), oraz modny współcześnie trening asertywności (por. M. Król-Fijewska, 1993). w procesie wychowawczym uwzględnia się tylko co najwyżej niektóre uwarunkowania wewnętrzne. Z naciskiem pod­kreśla się, iż głównymi czynnikami modyfikacji zachowań ludzkich są bezpośrednie oddziaływania wychowawcze, tj. bez odwoływania się do własnej aktywności i samodzielności wychowanków. W wyniku takie­go podejścia wychowawczego kształtuje się człowieka raczej reaktyw­nego niż prawdziwie twórczego, odpowiedzialnego i wyzwolonego spod ciężaru przesadnej kontroli zewnętrznej. Poza tym niemałym manka­mentem koncepcji behawiorystycznej jest fakt, iż nie docenia ona roli języka i procesów myślowych w postępowaniu człowieka oraz „nie pozwala wyjaśnić nabywania i rozwoju tych złożonych funkcji poznaw­czych"