KSZTAŁTOWANIE SIĘ
OSOBOWOŚCI, TOŻSAMOŚCI
I OBRAZU SAMEGO SIEBIE OSÓB
NIEPEŁNOSPRAWNYCH.
Karolina Więcek,
Jagoda Białoskórska
OLIGO, KP: 2
KSZTAŁTOWANIE SIĘ
OSOBOWOŚCI, TOŻSAMOŚCI
I OBRAZU SAMEGO SIEBIE OSÓB
NIEPEŁNOSPRAWNYCH.
Karolina Więcek,
Jagoda Białoskórska
OLIGO, KP: 2
OSOBOWOŚĆ
1.
Zbiór względnie stałych, charakterystycznych
dla danej jednostki cech i właściwości,
które wyznaczają jej zachowania i pozwalają
odróżnić ją od innych.
2.
Zespół warunków wewnętrznych wpływających
na sposób, w jaki człowiek przystosowuje
się do otoczenia.
3.
Zespół psychologicznych mechanizmów:
np. tożsamość, mentalność, potrzeby, postawy,
inteligencja, uznawane wartości, które powodują,
że człowiek jest zdolny do kierowania własnym
życiem, a jego zachowania są zorganizowane
i względnie stałe.
SKŁADNIKI
OSOBOWOŚCI
substruktura poznawczo–programowa
substruktura emocjonalno–motywacyjna
substruktura kontrolna
STOPIEŃ LEKKI
Osoby te:
charakteryzują się niezrównoważeniem
emocjonalnym osoby takie mają trudności
w wyrażaniu swoich myśli i rozumieniu
wypowiedzi innych, przez co bardzo utrudnione
są ich kontakty interpersonalne;
są znacznie upośledzone w dziedzinie
przeżywania uczuć wyższych, społecznych,
moralnych, estetycznych, patriotycznych; często
podejmują działania pod wpływem aktualnego
nastroju, emocji, nie przewidując dokładnie
skutków swoich decyzji; z reguły nie podejmują
działań z własnej inicjatywy lecz starają
się naśladować innych.
STOPIEŃ UMIARKOWANY
I ZNACZNY
Osoby upośledzone umysłowo w stopniu
umiarkowanym i znacznym nie są
zdolne
do samodzielnego życia i wymagają
opieki osoby drugiej, potrafią jedynie
opanować proste czynności życia
codziennego.
Dzieci te w żaden sposób nie
przejawiają inicjatywy i samodzielności.
Często przyczyną niepożądanych zmian w
osobowości dziecka niepełnosprawnego
umysłowo jest brak prawidłowych relacji
między daną jednostką a środowiskiem.
Dzieci upośledzone umysłowo w stopniu
umiarkowanym i znacznym odczuwają
potrzebę bezpieczeństwa, miłości i
potrafią w sposób żywy ujawniać sympatię
i potrzebę kontaktów społecznych. Jednak
brak zrozumienia, często nawet wyraźnie
negatywne postawy otoczenia powodują
niezaspokojenie
tych,
podstawowych
potrzeb.
„Upośledzenie tylko wycinkowo i w różnym
stopniu zaburza funkcje jednostki, a poza tym
jest ona przecież jednostką normalną i często
o bardzo dużych możliwościach działania w
wielu dziedzinach.”
(A. Hulek, 1980, s.473)
Pośród konsekwencji
niepełnosprawności dotyczących
psychiki człowieka, należy wymienić
dwie grupy:
intrapsychiczne,
interpersonalne.
CZYNNIKI WPŁYWAJĄCE
NA ZMIANĘ OSOBOWOŚCI:
osobowość przedchorobowa jednostki,
wiek – okres życia w jakim nastąpił
deficyt,
cechy dziedziczne i wrodzone,
zakres upośledzenia,
sytuacja życiowa,
oddziaływania psychoterapeutyczne
po doznaniu inwalidztwa,
środowisko społeczne,
stopień izolacji społecznej,
wychowanie,
znaczenie jakie dla poszkodowanego miał
utracony organ i jego funkcje,
osobisty sąd upośledzonego o osobach
niepełnosprawnych,
świadomość o możliwości wyleczenia lub
nie,
ocena własnego upośledzenia – jako kara,
rezultat indywidualnych niepowodzeń,
obciążenie dziedziczne, wydarzenie
naturalne itp.
Wśród cech osobowości wspólnych dla
wszystkich niepełnosprawności należy
wymienić:
mechanizmy obronne,
cechy wspólne w zakresie postaw
społecznych,
cechy wspólne w zakresie czynników
temperamentalnych,
zaniżone poczucie własnej wartości.
ETAPY PRZYSTOSOWANIA SIĘ
DO NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI:
faza szoku – „odrzucanie choroby” w
efekcie działania mechanizmu zaprzeczenia,
faza oczekiwania poprawy stanu zdrowia,
faza lamentu - przekonanie, że „wszystko
stracone”,
faza obronna prawidłowa – „idę do przodu
bez względu na inwalidztwo” (stawianie
nowych celów, realizowanie nowych zadań),
faza obronna neurotyczna - uruchomienie
mechanizmów obronnych osobowości celem
zaprzeczenia skutkom inwalidztwa,
faza przystosowania.
HOMILOPATIA
Nieprawidłowy rozwój osobowości na
skutek kalectwa lub przewlekłej choroby
somatycznej, spowodowany czynnikami
utrudniającymi prawidłowe obcowanie ze
środowiskiem lub zakłócającymi relacje
między
jednostką
a
otoczeniem
społecznym.
Ten
rodzaj
zaburzeń
osobowości
obserwuje się przede wszystkim u
młodzieży choć nierzadko występuje
również u dorosłych.
OBRAZ SAMEGO SIEBIE
Jest systemem poglądów,
zbiorem informacji o
posiadanych cechach,
możliwościach,
zdolnościach czy
umiejętnościach.
Poza całokształtem
wiedzy na własny temat
obejmuje
także samoocenę,
stosunek do siebie
samego, poczucie
wartości oraz wiadomości
tworzące ideał własnej
osoby – „ja idealne”.
Samoocena, wyrażona
jest określonym
stosunkiem emocjonalnym
do postrzeganych cech,
właściwości oraz wiąże się
z ich wartościowaniem.
Stanowi zespół
różnorodnych sądów i
opinii, odnoszonych do
swojej osoby.
Osoby niepełnosprawne intelektualnie,
podobnie
jak
wszyscy,
poznając
otaczającą
rzeczywistość,
tworzą
określony jej obraz, a także budują
pewien zasób doświadczeń związanych
z własną osobą.
Informacje te w ciągu życia są
gromadzone,
organizowane,
porządkowane, także w trakcie całego
rozwoju formują indywidualny system
poglądów dotyczących ich samych.
Podstawą
wiedzy
są
opinie
osób
znaczących
oraz
kontakty
interpersonalne
z
rówieśnikami.
Występują oni jako realny punkt
odniesienia w procesie poznawania
otoczenia i samego siebie.
(Z. Janiszewska-Nieściorók)
Dzięki nim możliwe jest dokonywanie
porównań społecznych. Sądy na temat
swojej osoby będą, więc w ogromnym
stopniu zależeć od środowiska, od
stosunku
rodziców
do dziecka z
niepełnosprawnością,
od
jego
doświadczeń społecznych i wielu innych
okoliczności.
FORMOWANIE OBRAZU
SAMEGO SIEBIE:
wpływ środowiska,
poziom struktury poznawczej,
ograniczenie liczby doświadczeń
w poznawaniu siebie,
niski poziom oczekiwania na sukces,
tendencja do zaniżania swoich aspiracji,
oczekiwanie zrozumienia i zadowolenia
u swoich opiekunów,
szukanie podobieństw i różnic między
niepełnosprawnymi a „normalnymi”
ludźmi.
Z jednej strony
nie są
oni w stanie podołać
wszystkim zadaniom,
jakie stawia im życie,
doznają niepowodzeń,
wielu porażek,
otoczenie dostarcza
negatywnych informacji
na ich temat, co w
konsekwencji prowadzi
do utraty wiary we
własne siły, a tym
samym do negatywnej
samooceny.
Z drugiej strony
, takie
cechy jak: osłabiony
krytycyzm, duża
sugestywność, stwarzają
niebezpieczeństwo
występowania zjawiska
wręcz odwrotnego,
a mianowicie
kształtowanie się
samooceny
nieadekwatnej,
zawyżonej. Nawet
niewielki, przypadkowy
sukces może być
przyczyną
nieuzasadnionego
wzrostu poziomu aspiracji
i samooceny.
TOŻSAMOŚĆ
1.
Kształtuje się głównie w okresie
adolescencji, ale przygotowania do
tego procesu rozpoczynają się dużo
wcześniej.
Od dzieciństwa człowiek zdobywa
umiejętności, które warunkują
kształtowanie się tożsamości.
(Erikson, 1950)
NIEPEŁNOSPRAWNY INTELEKTUALNIE
– BEZ TOŻSAMOŚCI?
Niepełnosprawność intelektualna nie
musi ograniczać rozwoju tożsamości,
bowiem poziom rozwoju poznawczego i
związany z tym poziom gotowości do
krytycznej refleksji nad sobą, swoim
życiem i najbliższym otoczeniem nie są
jedynymi czynnikami związanymi z
procesem kształtowania się tożsamości
osobistej i społecznej.
KORZYŚCI WPŁYWAJĄCE
NA ROZWÓJ TOŻSAMOŚCI
swobodne eksplorowanie – testowanie i
eksperymentowanie,
samodzielne podejmowanie decyzji w różnych
sytuacjach, począwszy od spraw codziennych
związanych z życiem rodziny i jej najbliższego
otoczenia,
dokonywanie wyborów odnoszących się do różnych
perspektyw czasowych, tj. krótko-, średnio- i
długofalowych,
ponoszenie konsekwencji, także negatywnych,
podejmowanych zobowiązań,
wreszcie ważna jest też pomoc i wsparcie w chwilach
trudnych, gdy nastolatkowi czy młodemu dorosłemu
przychodzi mierzyć się i rozwiązywać problemy
związane
z negatywnymi, często trudnymi czy wręcz
niemożliwymi
do przewidzenia konsekwencjami własnych działań.
DOM RODZINNY
Czynniki wspomagające rozwój
tożsamości specyficzne dla rodziny:
demokratyczny styl wychowania,
optymalna kontrola rodzicielska,
system kar jako informacji zwrotnych
oparty bardziej na karach słownych niż
fizycznych,
brak tematów / obszarów w rodzinie, z
których dziecko niepełnosprawne jest
wykluczane,
jasne zdefiniowanie praw i obowiązków,
SZKOŁA
Czynniki wspomagające rozwój
tożsamości specyficzne dla szkoły:
tworzenie warunków i zachęcanie do
indywidualnej inicjatywy,
tworzenie warunków (tutoring, realizacja
grupowych projektów) kształtowania się
poczucia bycia istotną częścią grupy
klasowej,
tworzenie okazji (ofert) sprawdzania
się w różnych rolach – koła zainteresowań,
różne zadania przyznawane przez
nauczyciela.
CO JESZCZE KSZTAŁTUJE
TOŻSAMOŚĆ?
Inni ludzie:
przyzwalanie na eksplorowanie, próbowanie
i dokonywanie wyborów,
traktowanie niepełnosprawnego jak
pełnoprawnego, autonomicznego człowieka
współuczestniczenie w podejmowaniu
decyzji bezpośrednio dotyczących spraw
dziecka / nastolatka,
wzmacnianie poczucia kompetencji poprzez
zróżnicowany system pochwał werbalnych i
niewerbalnych;
Cechy jednostki:
wysoka samoocena w różnych obszarach
Ja,
ogólna samoakceptacja,
poczucie sprawstwa,
poczucie sukcesu – doświadczanie
przewagi sukcesów nad porażkami.
ZAGROŻENIA ROZWOJU
TOŻSAMOŚCI
Inni ludzie:
zakazywanie lub ograniczanie i nadmierne
kontrolowanie eksplorowania,
blokowanie samodzielnego podejmowania
decyzji,
brak pomocy w radzeniu sobie z
konsekwencjami podjętych decyzji,
traktowanie osoby niepełnosprawnej jako
„wiecznego dziecka” (infantylizacja),
traktowanie osoby niepełnosprawnej jako
„w ogóle niepełnosprawnej” (generalizacja);
Cechy jednostki:
wysoki poziom lęku,
niska samoocena,
niestabilna samoocena, uzależniona od
zmiennej opinii otoczenia,
poczucie inności,
niskie poczucie kompetencji w większości
sytuacji.
SZKOŁA – ZAGROŻENIE?
Czynniki specyficzne dla szkoły:
taka organizacja życia klasy / szkoły, że
pojawiają się „wyspy izolowania” czy
„wyspy wykluczania” osoby
niepełnosprawnej,
obniżanie trudności zadań, wymagań
szkolnych bez sprawdzenia, jaka pomoc
mogłaby być skuteczna,
sztuczna homogenizacja środowiska
szkolnego: nadmierne upraszczanie,
ułatwianie, dostosowywanie.
RODZINA –
ZAGROŻENIE?
Czynniki specyficzne dla rodziny:
nadmierna lub niedostateczna opieka
rodzicielska (niezaspokajanie podstawowych
potrzeb rozwojowych),
nadmierna lub niedostateczna kontrola
rodzicielska (utrudnianie realizacji zadań
rozwojowych),
style wychowania: liberalny, autorytarny,
niekonsekwentny,
mało czasu poświęcanego dziecku przez
rodziców (zaniedbanie),
system kar oparty na zakazach i pozbawieniach
przedmiotu, czynności, kontaktu z kimś.
BIBLIOGRAFIA
1.
Biernat: Percepcja postaw rodzicielskich przez młodzież
upośledzoną w stopniu lekkim i młodzież pełnosprawną.
2.
Brzezińska: Psychologia rozwoju człowieka. W: Psychologia.
Podręcznik akademicki (tom 2).
3.
Brzezińska: Wychowanie do samodzielności: kluczowy czynnik
sukcesu zawodowego osób z ograniczeniem sprawności.
4.
Encyklopedia PWN, hasła: osobowość, obraz samego siebie.
5.
Sęk: Psychologia kliniczna (tom 2).
6.
Kostrzewski: Skala zachowania przystosowawczego dla dzieci,
młodzieży i dorosłych.
7.
Kościelak: Funkcjonowanie psychospołeczne osób
niepełnosprawnych umysłowo.
8.
Porębska: Osobowość i jej kształtowanie się w dzieciństwie i
młodości.
9.
Przetacznikowa: Pojęcie osobowości w psychologii wychowania.
10.
Reykowski: Osobowość jako centralny system regulacji i
integracji czynności, w: Tomaszewski: Psychologia.