Bariery administracyjne i koszty 

transakcyjne jako uboczny efekt 

oddziaływań instytucjonalnych

prof. dr hab. 
Wiesław Musiał

1

Wykład 6

2

Instytucje funkcjonujące w otoczeniu 
wsi i rolnictwa z racji swego 
istnienia, usytuowania prawnego i 
wykonywanych zadań stwarzają 
różnorodne bariery 
administracyjne dla podmiotów, 
dla których pracują i kreują koszty 
transakcyjne

3

A.Bariery administracyjne 

(BA)

Są inaczej nazywane kosztami 
administracyjnymi i odnoszą się one 
do relacji

Aby zabezpieczyć interes publiczny 
Państwo stosuje wobec 
przedsiębiorców i osób fizycznych 
różnorodne środki zobowiązujące ich 
do pewnych działań i zabraniające 
lub ograniczające inne działania

państwo i podmioty 
gospodarcze

w tym gospodarstwa 
rolne

4

Przedsięwzięcia te tworzą warunki 
legalnego pozyskiwania pomocy, 
załatwienia uprawnień lub dokumentacji, 
zapobiegania wyłudzeniu, fałszowaniu, 
nielegalnemu procedowaniu kreują 
jednak koszty (które ktoś musi pokryć)

Koszty administracyjne to także 
obowiązki prawne i obowiązki 
informacyjne

Barierami nazywamy najczęściej nakłady 
czasu, środki i koszty ponoszone przez 
przedsiębiorców związane z 
przygotowaniem niezbędnych 
dokumentacji związanej z otrzymaniem 
środków publicznych lub usługi 
finansowanej ze środków budżetowych

5

Uwzględnia się tu zarówno 
koszty zewnętrzne 
gospodarstwa wynikające ze 
zlecenia innym podmiotom 
określonego zadania

koszty wewnętrzne tj. 
wynagrodzenia własnych 
pracowników, programy 
informatyczne, koszty specjalnego 
sprzętu itp., które służą pozyskaniu 
wsparcia (stworzenia niezbędnej 
dokumentacji, czynienia innych 
starań), własny czas pracy, nakłady 
na transport porady prawne.

6

Do barier administracyjnych zalicza 
się m.in. następujące typy czynności 
których dokonanie wymaga się od  
przedsiębiorców, rolników (czy 
samorządów):

 ubieganie się o zezwolenia na 

podjęcie działalności;

 składanie wniosków o przyznanie 

uprawnień, 

 opracowanie procedur, zbieranie 

referencji;

7

 sporządzanie raportów i zbieranie 

do nich informacji;

 prowadzenie kontroli;
 bieżąca aktualizacja 

biznesplanów i innych 
wymaganych dokumentów;

 śledzenie zmian w regulacjach 

prawnych;

 wnoszenie zażaleń, odwołań i 

skarg.

Pod auspicjami Ministerstwa Finansów 
działa Departament Barier 
Administracyjnych

8

Bariery administracyjne to m.in.:

 trudności, nakład czasu i koszty 

poszukiwania informacji

 zaświadczenia i odpisy składane do 

firm

 różnorodne formalności związane z 

załatwianiem spraw biznesowych

 marnotrawstwo czasu
 koszty dojazdu i czasu pracy
 koszty ponoszone na doradztwo
 koszty ponoszone na opłaty

9

Propozycje likwidacji niektórych 
uciążliwych barier administracyjnych 
sprowadzają się do:

 zastąpienie zaświadczeń 

oświadczeniem

 wprowadzenie leasingu 

konsumenckiego

 zmniejszenie kar dla firm
 likwidacja niektórych zezwoleń i 

rejestrów

 możliwość przekazywania akt w 

wersji elektronicznej

 załatwienie spraw 

administracyjnych przez Internet

 likwidacja NIP

10

25.03.2011 r. Sejm przyjął ustawę o 
ograniczeniu barier 
administracyjnych dla obywateli i 
przedsiębiorców

Poza ww. problemami 
podejmuje ona:

 zmniejszenie kosztu 

zarejestrowania przedsiębiorstwa 
(z 1000 zł do 500 zł.)

 składanie oświadczeń (a nie 

zaświadczeń) o niekaralności

 likwidacja 200 zaświadczeń i 

zastąpienie ich oświadczeniami

11

B.Koszty transakcyjne

Koszty transakcyjne w 
teorii

Kategoria kosztów transakcyjnych 
pojawiła się w języku ekonomicznym 
dopiero w pierwszej połowie XX wieku 
i zrobiła wielką karierę we wszystkich 
nurtach współczesnej ekonomii. 

Za prekursora ujęcia gospodarki, w 
którym transakcje odgrywają 
kluczową rolę uznaje się J. R. 
Commons’a.

12

Jednak samo pojęcie kosztów 
transakcyjnych i opartą na nich 
teorię najszerzej wprowadzał do 
ekonomii w swoich pracach w latach 
30 XX. wieku Ronald H. Coase’a. 

W literaturze przedmiotu można 
spotkać kilka podziałów kosztów 
transakcyjnych, np. ze względu na 
fazy przebiegu transakcji:

 koszty transakcyjne ex-ante, czyli 

koszty przygotowania lub 
doprowadzenia do transakcji,

 koszty transakcyjne ex-post, 

pojawiające się w trakcie realizacji 
umowy.

13

Koszty transakcyjne można również 
podzielić ze względu na podmiot, 
który je ponosi. 

W przypadku wsparcia unijnego są to 
koszty ponoszone przez 
beneficjentów (prywatne), bądź też 
przez instytucje włączone w system 
wdrażania programów unijnych oraz 
inne instytucje współpracujące 
(publiczne).

14

Stan badań nad kosztami 
transakcyjnymi

W Polsce praktycznie nie ma 
opracowań dotyczących wielkości 
kosztów transakcyjnych 
ponoszonych na  pozyskanie 
środków wspólnotowych na wsparcie 
rozwoju polskiej wsi i rolnictwa.

15

Koszty te pojawiają się tak po stronie 
potencjalnych beneficjentów 
ubiegających się o wsparcia, jak i po 
stronie wszelkiego rodzaju instytucji 
włączonych w proces pozyskiwania 
środków unijnych.

W większości opracowań autorzy 
praktycznie pomijają kwestie kosztów 
transakcyjnych, jakie trzeba ponieść, 
aby środki te mogły być sprawnie 
zaabsorbowane do polskiej 
gospodarki. 

16

W ujęciu ogólnym są to koszty 
transakcyjne są ponoszone przez 
podmioty działające na rynku w 
związku z zawieranymi transakcjami.

Są to: koszty pozyskiwania informacji 

o potrzebach biznesowych i o 
ofercie

 koszty organizacji przetargów
 koszty marketingowe
 opłaty bankowe i 

administracyjne

 Koszty kontroli realizacji 

transakcji

17

Gdy odnoszą się one do prywatnych 
podmiotów gospodarczych 
(gospodarstw) ubiegających się o 
wsparcie np. środkami pomocowymi 
UE maja bezpośredni wpływ na 
atrakcyjność oferty wsparcia.

Niskie koszty transakcyjne (łatwa 
dokumentacja, mała liczba 
załączników, możliwość 
samodzielnego wypełnienia 
niezbędnych dokumentów), te  
przekładają się na wyraźną absorpcję 
środków pomocowych, a więc i 
realizacje zamierzonych celów.

18

Podstawowe rodzaje kosztów 

transakcyjnych

Grupa kosztów 

Wyszczególnienie 

Koszty 
transakcyjne ex-

ante, 
występujące lub 

przewidywane 
podczas 

przygotowania 
umowy 

koszty koordynacji dotyczące przede 
wszystkim: ustalania cen oraz 

wzajemnych zobowiązań i 
uprawnień, informowania o 

obecności partnerów na rynku oraz 
o ofertach, miejsca wymiany, 

zawarcia transakcji, powtórnych 
negocjacji przed ponownym 

zawarciem kontraktu na kolejny 
okres koszty motywacji, wynikające 

przede wszystkim z niekompletności 
i asymetrii informacji (zróżnicowania 

dostępu do informacji pomiędzy 
stronami kontraktu): poszukiwanie 

rozpoznawanie i ocena dostępnych 
ofert 

19

Grupa 

kosztów 

Wyszczególnienie 

Koszty 

transakcyjne 
ex-post, 

występujące 
podczas 

realizacji 
warunków 

umowy 

koszty motywacji, związane zwłaszcza z 
niedoskonałością kontraktów skutkującą 

zazwyczaj utratą określonych korzyści i 
potrzebą dodatkowych negocjacji, a 

spowodowaną: brakiem uwzględnienia 
niektórych sytuacji i ich zmian w 

przyszłości, utrudnieniami w pomiarze 
wyników transakcji, utrudnieniami we 

wprowadzaniu zmian zasad współpracy, 
brakiem możliwości wycofania się 

jednej ze stron przed upływem terminu 

związania kontraktem koszty 
monitorowania realizacji i egzekucji 

postanowień kontraktów dotyczące 
zazwyczaj rozbieżności pomiędzy 

ulegającymi zmianom potrzebami stron, 
a treścią kontraktów: rozstrzyganie 

sporów, rekompensowanie 
wyrządzonych szkód 

Źródło: opracowanie własne na podstawie: [O. Williamson, 1998, s. 33 – 
35], [T. Gruszecki, 2002, s. 254 – 255]. 

20

Czynniki wpływające na koszty 
transakcyjne

Obniżające się koszty 
transakcji.

 Jasne i proste prawo;
 Wystandaryzowanie dóbr i usług;
 Niewielka liczba stron transakcji;
 Dobre relacje pomiędzy stronami;
 Rozsądne zachowania partnerów 

transakcji;

 Krótki czas realizacji transakcji;
 Bezwarunkowość wymiany;
 Niskie koszty monitoringu;
 Niskie kary.

21

Podwyższające koszty 
transakcji.

 Unikatowość dóbr i usług;
 Złożone i często zmieniające się 

prawo;

 Duża liczba stron transakcji;
 Nieznajomość lub wrogość stron;
 Długi czas realizacji transakcji;
 Liczne zastrzeżenia i dodatkowe 

warunki zawierania transakcji;

 Wysokie koszty monitoringu;
 Wysokie kary.

22

Niskie koszty administracyjne są także 
bardzo ważne z punktu widzenia 
interesów publicznych

Koszty te faktycznie ponoszą 
wszyscy podatnicy i stanowią one 
wydatek budżetu państwa

Koszty transakcyjne są natomiast 
ważne dla prywatnych podmiotów 
gospodarczych, gdyż wpływają one na 
ogólny poziom kosztów w tym 
produkcji, świadczenia usług itp.

23

Przykładowe koszty transakcyjne 
wynikające z procedowania pomocy 
dla rolników przez ARiMR

Zadania ARiMR
Agencja płatnicza i instytucja 

wdrażająca

 wzywanie do składania wniosków o 

pomoc finansową oraz 

informowanie nt. kryteriów 

kwalifikowalności,

 przyjmowanie i weryfikacja 

wniosków o pomoc pod względem 

formalnym,

 ocena techniczna i ekonomiczna 

wniosków,

24

 sporządzanie umów pisemnych 

pomiędzy Agencją a potencjalnymi 
beneficjentami,

 monitorowanie i sprawozdawczość.

 weryfikacja wniosków o płatność,

 autoryzacja płatności,

 dokonywanie płatności oraz 

windykacja należności,

 księgowanie zobowiązań i 

płatności.

Organ kontrolny (jego działanie, 
także kreuje

 koszty transakcyjne)

 kontrole na miejscu (wizytacje 

terenowe) dla wszystkich 

instrumentów (outsourcing i 

własne zasoby).

25

Krajowi partnerzy instytucjonalni 
ARiMR

1.Instytucje nadzorujące i 

kontrolujące:

 MRiRW, MF (Dep. Certyfikacji i 

Poświadczeń wydatków z UE), NIK, 
Urzędy Skarbowe.

2. Instytucje współpracujące we 

wdrażaniu wsparcia:

 Urzędy Marszałkowskie, Agencja 

Rynku Rolnego, FAPA, Ministerstwo 
Środowiska.

26

3. Instytucje współpracujące:

 Główny Urząd Geodezji i 

Kartografii

 Inspekcja Weterynaryjna 
 Inspekcja Jakości Handlowej Art. 

Rolno-Spożywczych,

 Generalna Dyrekcja Ochrony 

Środowiska,

 Główny Inspektorat Ochrony 

Środowiska,

 Generalna Dyrekcja Lasów 

Państwowych,

 Krajowy Zarząd Gospodarki 

Wodnej,

27

 Centrum Doradztwa Rolniczego i 

ODR,

 Krajowa Rada Izb Rolniczych i Izby 

Rolnicze,

 Sektor Bankowy,
 Główny Urząd Statystyczny 
 Starostwa Powiatowe i Urzędy gmin, 
 Jednostki naukowo-badawcze, 

Organizacje Pozarządowe, Media….

28

Tabela 1. Kwoty wypłat zrealizowanych przez 
ARiMR z unijnych i krajowych programów 
wsparcia w latach 2004-2009 [w mln zł]

Wyszczególni
enie

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Środki UE

2 

023,6

7 

075,4

10 

709,9

9 

001,3

11 

505,8

12 310

,4

Środki 
krajowe*

1 

911,2

4 

252,0

5 

986,5

4 

344,9

6 

786,1

5 565,

6

Razem

3 

934,8

11 

327,4

16 

696,4

13 

346,2

18 

291,9

17 876

,0

*na współfinansowanie programów unijnych i na programy 
krajowe.
Źródło: dane ARiMR ze sprawozdań za lata 2004-2009.

29

Tabela 2. Budżet i koszty funkcjonowania 
ARiMR w latach 2002-2009 [w tys. zł]

Wyszczególnie

nie

Lata*

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Przychody 

ogółem:

1 544 

193

1 687 

099

1 349 

880

1 389 

269

1 547 

767

1 938 

645

1 880 

688

1 666 

316

w tym dotacja 

z budżetu 

państwa

1 320 

416

1 597 

177

1 272 

291

1 321 

572

 1 484 

007

1 862 

573

1 762 7

85

 

1 605 

876

Koszty 

funkcjonowani

a Agencji

- 720 246

810 
420 853 532 937 393

1 254 

268

1 409 

536

1 282 

333

Koszty ogółem

1 291 

178

1 655 

741

1 691 

734

1 573 

071

1 446 

484

1 827 

032

2 425 

547

1 923 

788

*według wykonania na 31 grudnia danego roku
Źródło: Sprawozdania z działalności ARiMR za lata 
2002-2009.

30

Tabela 3. Zatrudnienie oraz koszty płacowe 
ponoszone przez ARiMR w latach 2002-2009 

Wyszczególnie

nie

Lata

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Zatrudnienie 

[osoby]

3 129

*

4 220

*

7 100

*

8 236

*

9 171

*

10 250*

*

11 272

**

11 533**

Wynagrodzeni

a [w tys. zł]

36 

110

141 
643

215 
209

299 
890

335 
364

407 498

473 
672

532 454

Pochodne *** 

[w tys. zł]

4 103

25 

310

38 

085

54 

779

60 

640

93 905

79 958

89 454

Wynagrodzeni

a razem [w tys. 

zł]

40 

213

166 
953

253 
294

354 
669

396 
004

501 403

553 
630

621 908

*według stanu na koniec grudnia,
**według stanu średniorocznego
***ubezpieczenia społeczne i inne świadczenia
Źródło: Sprawozdania z działalności ARiMR za lata 2002-

2009

.

31

Tabela 4. Cząstkowe wskaźniki oceny 
wielkości kosztów transakcyjnych i 
efektywności wdrażania

 

Wyszczególnienie

Lata

200

4

200

5

2006 2007

2008

2009

Wypłacone środki na jednego 

zatrudnionego [w tys. zł]

1302,

1

1622,

8

1550

Wypłacone środki na 1 zł 

funduszu płac [w zł]

15,

5

31,

9

42,2

26,6

33,0

28,7

Wypłacone środki na 1 zł 

kosztów funkcjonowania 

ARiMR [w zł]

4,9

13,

2

17,8

10,6

13,0

15,1

Wypłacone środki na1 zł 

kosztów ogółem poniesionych 

przez ARiMR [w zł]

2,3

2

7,2

11,54

7,3

7,5

9,29

Stosunek funduszu płac do 

kwoty wypłaconych środków 

[w %]

6,4

3,1

2,4

3,8

3,0

3,5

Stosunek  kosztów 

funkcjonowania ARiMR do 

kwoty wypłaconych środków 

[w %]

20,

6

7,5

5,6

9,4

7,7

6,6

Stosunek kosztów ogółem 

ARiMR do kwoty wypłaconych 

środków [w %]

42,

9

13,

9

8,7

13,7

13,3

10,8

Źródło: dane ze sprawozdań ARiMR za lata 2004-
2009.

32

Dziękuję 

za uwagę