Procesy poznania i 

spostrzegania 

społecznego

Podstawy psychologii

dr Małgorzata Wypych-

Dobkowska

PARADYGMAT POZNAWCZY

• Człowiek jako badacz
• Oszczędność poznawcza
• Skąpstwo poznawcze – angażowanie 

takiej ilości zasobów jaka jest 
minimalnie potrzebna żeby nie 
przeciążać systemu 

• Znaczenie kontekstu dla 

przetwarzania informacji

• Obiekt ma reprezentację poznawczą

– Odbiór jest w pewnym kontekście – 

kiedy widzimy cos, kiedy myślimy o tym, 
kiedy widzimy węża w klatce – inaczej 
niż na wolności 

– To wyzwala różne reakcje – od ucieczki, 

unikania, lub tylko napięcia (np. obiekt 
szef…pojawia się w umyśle)

• Odruch orientacyjny – reakcja na 

bodźce nieoczekiwane, 
znieruchomienie, ucieczka lub zbliżenie

• Zachowanie eksploracyjne – 

poszukiwanie informacji, poznawanie, 
ciekawość poznawcza, poznawanie na 
wszelki wypadek lub dla przyjemności

– Interioryzacja czynności – najpierw 

działanie, potem reprezentacja umysłowa 
(dzieci mówią co robią, ale dorośli którzy 
się czegoś uczą też czasami mówią co 
robią)

• Reprezantacje 
• Wyobrażenia – wyobraźnia – obiekt nie działa 

na nasze zmysły (czekolada)

• Obraz umysłowy (stół)
• Efekt ziarnistości obrazu – łatwiej wyłonić z 

pamięci większe szczegóły obrazu niż 
mniejsze, jeżeli porównujemy pracy mniejsza 
„rzecz” wymaga powiększenia (królik ze 
słoniem) i wtedy czasy relacji są dłuższe – 
efekt ziarnistości obiektu

• Zaprzeczenia – czas reakcji na zaprzeczenie - 

najpierw wyłaniamy obiekt potem dodajemy 
zaprzeczenie- nie jedz! Nie gryź siostry! – 

• Ilość informacji, które docierają do 

człowieka przerasta możliwości analizy. 

• Pamięć operacyjna  ograniczona ilość 

informacji– a widzimy człowieka jego 
ubranie, postawę , gesty, mimikę, 
słowa, otoczenie, ton głosu. Człowiek nie 
jest w stanie objąć tych wszystkich 
informacji jednocześnie, dlatego umysł 
stosuje uproszczenia, które oczywiście 
pomagają nam w interpretacji,  ale 
czasami powodują błędne 
wnioskowanie. 

• Ponieważ nie jesteśmy zdolni do przetwarzania 

wszystkich informacji musimy zachowywać się 
OSZCZĘDNIE. Aby podjąć decyzję wybieramy tylko 
kilka ważnych z punktu widzenia danej strategii 
informacji i na ich podstawie wyciągamy wnioski

• Oszczędność poznawcza (Fiske, Taylor)– hipoteza o 

konieczności stosowania uproszczonych i 
praktycznych reguł zdroworozsądkowych, które 
pomagają nam zrozumieć rzeczywistość społeczną

• Wiedza – forma trwałej reprezentacji 

rzeczywistości uporządkowana i 
wzajemnie powiązana, kodowana w 
pamięci długotrwałej

• Jawna i niejawna

POZNANIE SPOŁECZNE

• Poznanie społeczne – sposób w jaki 

ludzie myślą o złożonym świecie 
społecznym w jaki sposób zbierają 
informacje, tworzą uogólnienia i 
wnioski, jak interpretują informacje i 
co zapamiętują, w jaki sposób 
podejmują decyzje

• KONSTRUKTÓW – uproszczony 

schemat sytuacji lub pojęcia

• Konstrukt zamiennie ze schematem. 

Konstrukty są definicjami sytuacji, 
pojęć, cech, zachowań (PRZYKŁADY)

• celem wyższym jest przystosowanie 

się do otoczenia – jesteśmy 
pragmatykami, wnioskujemy o 
pewnych zasadach, które rządzą 
światem społecznym 

• SCHEMAT –teoria dotycząca wycinka 

rzeczywistości społecznej, struktura, za pomocą 
której organizujemy wiedzę o świecie, wpływa 
na to jak interpretujemy dochodzące do nas 
informacje, jak myślimy i jak podejmujemy 
decyzje

• Abstrakcyjna struktura wiedzy, na która 

składają się cechy i stałe atrybuty danego 
pojęcia

• Pomaga pomijać informacje mniej istne i tym 

samym przyśpiesza przetwarzanie informacji 
schematy powodują filtrowanie informacji

• Schemat pomaga tez oceniać osoby wychodząc 

poza dane informacje

• cecha centralna to jest ta informacja 

o osobie na którą w danym 
momencie zwracamy najwięcej 
uwagi i która powoduje zapamiętanie 
osoby zgodne ze schematem tej 
cechy

Zastosowanie schematów

• Badania wykazują, że ludzie 

pamiętają sytuacje jako bardziej 
podobna do schematu, z którym ja 
porównali niż rzeczywiście to, co się 
wydarzyło  - 

• KELNERKA/BIBLIOTEKARKA

• Schemat nie tylko służy do pomocy z 

podejmowaniu działań, ale narzuca 
też interpretacje sytuacji

•  

• Kelly – Ciepły, chłodny wykładowca, 

zgodność ocen z uprzednimi informacjami

• DOSTĘPNOŚĆ POZNAWCZA – łatwość 

z jaką możemy uświadomić sobie 
idee i myśli, idea dostępna to taka, 
która może być łatwo przywołana do 
świadomości

– dostępne jest to, co np. było naszym 

ostatnim doświadczeniem. 

• Efekt uporczywości – schematy nie 

zmieniają się nawet jeżeli 
zaprezentuje się dane niezgodne ze 
schematem albo mu zaprzeczające

• Samosprawdzająca się przepowiednia –zjawisko 

polegające na wpływaniu naszych poglądów na oceny i 
zachowania innych ludzi zgodne z naszymi poglądami , 
zjawisko polegające na posiadaniu pewnych oczekiwań 
w stosunku do osób lub zdarzeń, które powodują 
tendencyjne oczekiwanie, co w następstwie powoduje, 
że osoba zaczyna zachowywać się zgodnie z naszymi 
przewidywaniami i potwierdza nasze stereotypy i 
oczekiwania

• Nadzór nad pracownikami – efektywniejsi ci, których nie nadzorowano
• Prymusi w klasie – większe wymagania nauczycieli w stosunku do 

dzieci inteligentniejszych, „efekt opinii” 

Zmiana schematu 

• Trudno ale możliwe
• Motywacje:

• do bycia akuratnym, 
• do trafnych sądów, 
• presja grupy, 
• zbyt dużo informacji niezgodnych ze 

schematem

Uproszczone sądy

• Heurystyka

– Uproszczona reguła wnioskowania, w celu 

efektywniejszego i szybkiego wydania sądu

Heurystyka dostępności – wydanie sądu na 

podstawie tego, co łatwo i szybko pojawia się 
w świadomości

Heurystyka trafności, reprezentatywności 

- dokonywanie klasyfikacji na zasadzie 
podobieństwa do egzemplarza typowego

• Heurystyka zakotwiczenia - wnioskowanie 

oparte o założony punkt początkowy, 
modyfikowane w zależności od jej wartości 
( zgadnij ile kosztowała ta bluzka)

• Heurystyka współzmienności -szacowanie 

na podstawie jednej zmiennej – jednej cechy 
jednego zachowania, prawdopodobieństwa 
wystąpienia innej zmiennej – np. blondynka – 
głupia, Murzyn – leniwy, ruda – ognista, facet w 
dresie – brutal, bandyta

•  

• Stereotyp – jest również uproszczonym 

schematem na temat grupy społecznej i 
jego stosowanie jest heurystyką. Oprócz 
stereotypu bowiem członkowie grupy 
mają swoje indywidualne reprezentacje, 
ale w sytuacjach, które tego wymagają 
stosowany jest stereotyp, dlatego, że 
jego zastosowanie jest mechanizmem 
bardziej oszczędniejszym

• Def: struktura poznawcza obejmująca 

wiedzę, przekonania i oczekiwania 
obserwatora na temat grup społecznych