Suicydologia
zasady
psychoprofilaktyki
U.M.
WWL-10
Suicydologia
zasady
psychoprofilaktyki
U.M.
WWL-10
zachowania suicydalne
(próby samobójcze i
samobójstwa dokonane) – obok uzależnień – stanowią
typową kategorię czynów autodestrukcyjnych.
samobójstwo
jest w zasadzie aktem świadomego
odebrania sobie życia.
samobójstwo
jest przede wszystkim świadectwem
osobistego dramatu człowieka oraz jego najbliższego
otoczenia.
znaczny odsetek chorych cierpiących na depresję
endogenną
[25%],
a wg niektórych autorów nawet
[60%]
umiera w następstwie samobójstwa.
Zamachy samobójcze w Polsce
w latach 1994 - 2000
Rok
Liczba
samobójstw
1994
6004
1995
5988
1996
5830
1997
6129
1998
6028
1999
5182
2000
5621
W Polsce mężczyźni popełniają
samobójstwo czterokrotnie częściej
niż kobiety
Samobójstwa w niektórych
krajach europejskich
Kraj
Liczba
Wsk. samobójstw na 100
tys. ludn.
Litwa
1703
43,8
Rosja
61 886
41,8
Estonia
614
40,9
Łotwa
1036
40,1
Węgry
3625
35,3
Słowenia
621
31,2
Finlandia
1387
27,3
Chorwacja
1088
22,8
Austria
1776
22,1
Szwajcaria
1494
21,6
Bułgaria
1464
17,5
Niemcy
12 718
15,7
Polska
5621
14,3
Portugalia
762
7,9
W. Brytania
4380
7,6
Grecja
355
3,5
Azerbejdżan
47
0,6
Samobójstwo – jest zjawiskiem złożonym, na które wpływa zespół
czynników min. takich jak:
- poczucie braku sukcesów życiowych
- zawód miłosny
- konflikt wewnątrzrodzinny
niespełnienie życiowego celu.
Z tym łączy się przekonanie (w danej chwili) o beznadziejności sytuacji,
o swojej bezużyteczności i tym, że dalsze życie jest bez sensu, niewarte
przedłużania. Występuje pustka egzystencjalna, utrata poczucia sensu
dalszego istnienia.
W większości przypadków samobójstw są to tylko swoiste katalizatory
wyzwalające przyspieszoną reakcję, a nie są to przyczyny główne.
U co trzeciej osoby stwierdza się chorobę psychiczną, a ok. 43%
suicydantów znajdowało się pod wpływem alkoholu.
geneza samobójstw jest złożona i winna być rozpatrywana w kilku
wymiarach:
- społecznym, psychologicznym ale też jako problem dotyczący zdrowia
(ściśle niektórych grup schorzeń).
Psychoprofilaktyka samobójstw
Samobójstwami – jako poważnym problemem w dziedzinie
zdrowia psychicznego muszą się zajmować lekarze i
psycholodzy.
Prowadzone badania dowodzą, że zapobieganie
samobójstwom jest wprawdzie możliwe lecz wymaga
ciągłych, a nie akcyjnych działań począwszy od:
zapewnienia jak najlepszych warunków wychowania dzieci i
młodzieży;
skuteczne leczenie zaburzeń psychicznych (80%)
kontrolowanie czynników ryzyka w środowisku
W 1999 WHO rozpoczęło na całym świecie wdrażać program
zapobiegania samobójstwom.
Jedną z najbardziej dramatycznych rzeczy jakie mogą
spotkać lekarza – to samobójstwo pacjenta.
Następstwem takiego doświadczenia jest:
utrata pewności siebie
złość i wstyd
poczucie niekompetencji zawodowej
zwątpienie we własne umiejętności
lęk o własną reputację
Wg szacunkowych danych WHO:
w ciągu roku ok. 1 mln osób na świecie popełnia
samobójstwo;
samobójstwo jest jedną z dziesięciu
najczęstszych przyczyn zgonów w każdym kraju,
oraz jedną z trzech głównych przyczyn zgonów w
gr. wiekowej 15-35 lat;
jedno samobójstwo jest tragicznym ciosem dla
co najmniej6 osób, a jeżeli ma miejsce w szkole
czy miejscu pracy , oddziałuje na setki ludzi.
Samobójstwo i jego geneza
Samobójstwo to wynik złożonej interakcji wielu czynników
takich jak:
- biologiczne
- genetyczne
- psychologiczne
- socjologiczne
- środowiskowe
Badania dowodzą, że w ok. miesiąca poprzedzającego
samobójstwo u lekarza było 40-60% osób, które odebrały
sobie życie , większość z nich do lekarza POZ-tu, a nie do
psychiatry.
Współpraca z psychiatrą i zapewnienie właściwego i
odpowiedniego leczenia pacjentowi o skłonnościach
samobójczych jest podstawowym zadaniem lekarza
pierwszego kontaktu.
Samobójstwo
a zaburzenia psychiczne
Samobójstwo – nie jest ch. psychiczną, nie musi też być
przejawem choroby, lecz zab. psychiczne są gł. czynnikiem
związanym z samobójstwami.
Ocena się, że ryzyko suicydalne w ciągu życia przez osoby z:
depresją 6-15%
uzależnieniem od alkoholu
7-15%
ze schizofrenią 4-12%
zaburzeniem osobowości 20-50%
U osób popełniających samobójstwo zwykle stwierdza się
więcej niż jedno zaburzenie. Często współwystępują –
uzależnienie od alkoholu i depresja oraz zaburzenia
osobowości a także inne zaburzenia psychiczne.
Samobójstwo
a zaburzenia psychiczne c.d.
Do cech klinicznych zwiększających
ryzyko samobójstwa w depresji
należy:
uporczywa bezsenność
depresja psychotyczna
pobudzenie
napady lęku panicznego
wiek > 25 lat u mężczyzn
wczesna faza choroby
nadużywanie alkoholu
faza depresyjna CHAD
stan mieszany(maiakalno –
depresyjny)
mania psychotyczna
Szczególnie narażeni Z.S. są osoby, u
których depresja wystąpiła w
późniejszym wieku.
Do cech klinicznych zwiększających
ryzyko samobójstwa w depresji
należy:
uporczywa bezsenność
depresja psychotyczna
pobudzenie
napady lęku panicznego
wiek > 25 lat u mężczyzn
wczesna faza choroby
nadużywanie alkoholu
faza depresyjna CHAD
stan mieszany(maiakalno –
depresyjny)
mania psychotyczna
Szczególnie narażeni Z.S. są osoby, u
których depresja wystąpiła w
późniejszym wieku.
Uzależnienie od alkoholu
wczesny początek uzależnienia
długi ciąg alkoholowy
głębokie uzależnienie
obniżenie nastroju
zły stan somatyczny
złe funkcjonowanie zawodowe
alkoholizm w rodzinie
zerwanie z bliską osobą lub poważne
problemy w związku z partnerem.
Uzależnienie od alkoholu
wczesny początek uzależnienia
długi ciąg alkoholowy
głębokie uzależnienie
obniżenie nastroju
zły stan somatyczny
złe funkcjonowanie zawodowe
alkoholizm w rodzinie
zerwanie z bliską osobą lub poważne
problemy w związku z partnerem.
Do czynników specyficznych związanych
z podwyższonym ryzykiem samobójstwa
u alkoholików należą:
Schizofrenia
Do specyficznych czynników ryzyka
samobójstwa należą:
o
młody wiek, płeć męska, brak
zatrudnienia
o
powtarzające się nawroty
o
lęk przed pogorszeniem się st.
zdrowia, szczególnie u osób o
wysokim poziomie intelektualnym
o
objawy pozytywne: podejrzliwość,
urojenia
Najwyższe ryzyko w okresach:
o
wczesne stadium choroby
o
początkowy okres nawrotu choroby
o
początki powrotu do zdrowia
Ryzyko suicydalne maleje w miarę
zwiększania się czasu trwania
choroby
Schizofrenia
Do specyficznych czynników ryzyka
samobójstwa należą:
o
młody wiek, płeć męska, brak
zatrudnienia
o
powtarzające się nawroty
o
lęk przed pogorszeniem się st.
zdrowia, szczególnie u osób o
wysokim poziomie intelektualnym
o
objawy pozytywne: podejrzliwość,
urojenia
Najwyższe ryzyko w okresach:
o
wczesne stadium choroby
o
początkowy okres nawrotu choroby
o
początki powrotu do zdrowia
Ryzyko suicydalne maleje w miarę
zwiększania się czasu trwania
choroby
Samobójstwo
a zaburzenia psychiczne c.d.
Zaburzenia osobowości
•
osobowość z pogranicza (borderline)
•
osobowość antyspołeczna
•
osobowość schizoidalna
•
osobowość histrioniczna
Pewne cechy psychiczne:
impulsywność, agresja – wiążą się
ze zwiększonym ryzykiem
suicydalnym
Zaburzenia osobowości
•
osobowość z pogranicza (borderline)
•
osobowość antyspołeczna
•
osobowość schizoidalna
•
osobowość histrioniczna
Pewne cechy psychiczne:
impulsywność, agresja – wiążą się
ze zwiększonym ryzykiem
suicydalnym
Zaburzenia lękowe
•
napady lęku panicznego
Inne
•
zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne
•
somatyzacja i zaburzenia
odżywiania (anoreksja, bulimia)
Zaburzenia lękowe
•
napady lęku panicznego
Inne
•
zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne
•
somatyzacja i zaburzenia
odżywiania (anoreksja, bulimia)
Samobójstwo
a choroby somatyczne
Przewlekłość choroby, niepełnosprawność i niekorzystne rokowanie
wykazują korelację z samobójstwem. Poza tym u osób z ch. somatycznymi
częstość współwystępowania zaburzeń psychicznych, a zwłaszcza
depresji jest podejrzana.
Choroby neurologiczne
•
padaczka (zwiększona
impulsywność, agresywność i
przewlekła niesprawność)
•
uszkodzenie mózgu i rdzenia
kręgowego – zw. ryzyko
Choroby neurologiczne
•
padaczka (zwiększona
impulsywność, agresywność i
przewlekła niesprawność)
•
uszkodzenie mózgu i rdzenia
kręgowego – zw. ryzyko
HIV/AIDS
•
wzrost ryzyka u ludzi młodych
•
większe ryzykow ok. początkowej
diagnostyki i potwierdzenia
rozpoznania
•
we wczesnym stadium choroby
•
narkomanii, stosujący narkotyki
dożylnie należą do gr. zw. ryzyka
HIV/AIDS
•
wzrost ryzyka u ludzi młodych
•
większe ryzykow ok. początkowej
diagnostyki i potwierdzenia
rozpoznania
•
we wczesnym stadium choroby
•
narkomanii, stosujący narkotyki
dożylnie należą do gr. zw. ryzyka
Choroba nowotworowa
•
największe ryzyko w okresie
ustalania rozpoznania oraz w
pierwszych dwóch latach choroby
terminalnej
•
przewlekły ból powoduje wzrost
ryzyka suicydalnego
Choroba nowotworowa
•
największe ryzyko w okresie
ustalania rozpoznania oraz w
pierwszych dwóch latach choroby
terminalnej
•
przewlekły ból powoduje wzrost
ryzyka suicydalnego
Inne schorzenia
•
przewlekłe choroby wątroby,
nerek, kości i stawów oraz
sercowo-naczyniowe
•
upośledzenie sprawności
lokomocyjnej (chodzenie)
•
ślepota
Inne schorzenia
•
przewlekłe choroby wątroby,
nerek, kości i stawów oraz
sercowo-naczyniowe
•
upośledzenie sprawności
lokomocyjnej (chodzenie)
•
ślepota
Rozpoznawanie pacjentów
zagrożonych zachowaniami samobójczymi
Liczne czynniki indywidualne i socjodemograficzne mają zw. z
samobójstwem
zaburzenia psychiczne (depresja, uzależnienie od alkoholu i zab. osobowości)
choroba somatyczna (terminalna, z bólem, inwalidyzująca, AIDS)
wcześniejsze próby samobójcze
przypadki samobójstw, alkoholizmu lub inne zab. psychiczne w rodzinie
stan cywilny (wdowieństwo, rozwód, stan wolny)
osamotnienie (życie w izolacji społecznej)
brak pracy lub przejście na emeryturę
utrata bliskich (osierocenie) w dzieciństwie.
Jeżeli pacjent jest leczony psychiatrycznie to wzrost ryzyka u osób, które:
zostały niedawno wypisane ze szpitala
podejmowały już wcześniej próby samobój
cze
Ponadto z podwyższonym ryzykiem samobójstwa łączą się takie stresujące
wydarzenia życiowe:
separacja małżeńska
,
śmierć bliskiej osoby
,
konflikty rodzinne
,
pogorszenie
sytuacji materialnej
, odrzucenie przez osobę znaczącą,
wstyd i poczucie
zagrożenia
.
MITY
Pacjenci, którzy
mówią o
samobójstwie rzadko
je popełniają.
Pytanie pacjenta o
samobójstwo może
spowodować działania
samobójcze.
RZECZYWISTOŚĆ
Pacjenci, którzy popełniają samobójstwo
zwykle przedtem dają sygnały
ostrzegawcze „wołanie o pomoc”
Groźby również należy traktować bardzo
poważnie
Pytanie pacjenta o samobójstwo często
zmniejsza lęk i niepokój związany z tym
tematem, pacjent może odczuwać ulgę,
że się go lepiej rozumie.
Jak zadawać pytania
osobie zagrożonej samobójstwem
czy czuje się pan/i nieszczęśliwy i bezradny?
czy czuje się pan/i zrozpaczony?
czy miewa pan/i poczucie, że już pan/i nie wytrzyma kolejnego nowego
dnia?
czy ma pan/i poczucie, że życie jest ciężarem nie do zniesienia?
czy ma pan/i poczucie, że nie warto żyć?
czy myśli pan/i czasem, żeby popełnić samobójstwo?
Pytania należy zadawać z wyrazem troski i ciepła, okazując pacjentowi
że wczuwamy się w jego sytuację i położenie.
Przykłady b. dokładnych pytań:
czy myślał/a pan/i o tym, żeby ze soba skończyć?
jak chciał/a by pan/i to zrobić?
czy posiada pan/i tabletki, broń palna, inne środki?
czy zastanawiał/a się pan/i, kiedy to zrobić?
Myląca lub pozorna poprawa. Kiedy pobudzony pacjent nagle wydaje się
spokojny, może to oznaczać, że zdecydował się popełnić samobójstwo i dlatego już
odczuwa spokój – po podjęciu ostatecznej decyzji.
Zaprzeczanie. Pacjenci, którzy mają b. poważny zamiar odebrania sobie życia,
mogą z rozmysłem zaprzeczać, jakoby mieli takie myśli.
Triada emocjonalna
1.
Ambiwalencja (do samego końca sprzeczne uczucia)
2.
Impulsywność (chwilowy impuls)
3.
Sztywność (zawężenie
)
Zawarcie kontraktu
– „żadnego
samobójstwa”
do negocjacji włączyć kogoś bliskiego p-wi.
Kontrakt tylko z p-em, który potrafi
kontrolować
swoje zachowanie.
JEŻELI PACJENT NIE WYKAZUJE CIĘŻKICH ZABURZEŃ
PSYCHICZNYCH, ANI NIE PRZEJAWIA POWAŻNYCH
ZAMIARÓW SAMOBÓJCZYCH MOŻNA PODJĄĆ SAMEMU
UDZIELANIE POMOCY.
nie zostawiać pacjenta samego
doprowadzić do hospitalizacji i dopilnować tego
zawiadomić rodzinę.