Collegium Medicum w Bydgoszczy

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w 

Toruniu

Katedra i Zakład Lekarza Rodzinnego

dr hab. med. Sławomir Czachowski

Relacja lekarz – pacjent – 
rodzina

• lekarz rodzinny towarzyszy pacjentom od narodzin do 

późnej
 starości a więc "od kołyski aż po grób" 

 

• wiedza o rodzinne pacjenta jest istotnym elementem 

diagnozy i terapii (genetyka, zjawiska patologiczne w 
rodzinie: alkohol, narkotyki, hazard, przemoc seksualna)

 

• Ludwig von Bertalanffy  - opisał teorię tłumaczącą 

systemowe podejście do chorego i jego najbliższego 
otoczenia

 

•  zakłada, że człowiek funkcjonuje w skomplikowanym, 

hierarchicznym systemie interakcji międzyludzkich, w 
którym proste, linearne relacje między podsystemami są 
zastąpione modelem wielowymiarowym

• dotyczy to zarówno interakcji na poziomie niższym komórkowym, 

tkankowym  jak również wyższym a więc w strukturze lokalnej 

społeczności, ludzkości, biosfery

• lepsze parametry biochemiczne i skuteczniejsze procesy leczenia w 

środowisku pacjenta otoczonego rodziną lub partnerem poprzez 

zmniejszenie aktywności reakcji stresowej

• ważne aby pacjent znalazł w bliskim otoczeniu osobę powiernika 
• wpływ korzystnych relacji można wyjaśnić na poziomie 

biochemicznym poprzez redukcję stresu oksydacyjnego i 

zahamowanie wydzielania zapalnych cytokin, które wpływają na 

rozwój miażdżycy

• oddziaływanie na regulację autonomicznego układu 

wegetatywnego, poprzez zmniejszenie aktywności układu 

sympatycznego skutkuje osiągnięciem homeostazy i lepszym 

procesem zdrowienia

• dotyczy to szczególnie układu sercowo-naczyniowego, 

endokrynologicznego, immunologicznego i neuroprzekaźników

• medycynie rodzinnej przyjęto bio-psycho-społeczny model 

podejścia wobec pacjenta i jego rodziny w miejsce modelu bio-

medycznego. 

• ważne aby odróżnić podejście lekarza humanisty bez 

respektowania modelu bio-psycho-społecznego od tego, który 

posługuje się aktualną wiedzą z psychologii, socjologii, 

antropologii czy z historii życia pacjenta

• zintegrowane podejście oznacza, że ustrój człowieka jest 

nieskończenie skomplikowany o wysokim stopniu złożoności 

funkcjonowania 

• w praktyce istnieje nieograniczona liczba możliwych interwencji 

w środowisku rodzinnym pacjenta 

• podstawą postępowania powinno być wzajemne zaufanie, 

samo-świadomość błędu poznawczego, uzasadniona intuicja z 

wykorzystaniem naukowych dowodów skuteczności leczenia. 

Do podstawowych strategii komunikacji z rodziną 
pacjenta należą:

• zasada neutralności, unikanie postawy oceniającego eksperta
• zasada emocjonalnej ciekawości otoczenia chorego
• zasada przyłączenia - lekarz staje się częścią systemu 

środowiska pacjenta w myśl zasady 'gdyby rodzina mogła lepiej 

rozwiązać swoje problemy i konflikty, to by je rozwiązała'

• zasada optymalnej różnicy, respektowanie mapy rodzinnej w 

zakresie wiary w wyleczenie (homeopatia, zioła), koncepcji 

powstawania chorób ('wszystko to przez nerwy'), używanego 

języka (metafory, przykłady)

Każda rodzina ma swoją tożsamość, własne normy 

kulturowe i swoje etapy rozwoju i przebiegają w 

sześciu fazach:

 

1. faza przedmałżeńska

2. wczesne małżeństwo

3. rodzina z dziećmi

4. rodzina z nastolatkami

5. rodzina po odejściu dzieci z domu

6. emerytura i starość

• Ważnym elementem rodziny jest hierarchia wewnętrzna oraz 

podział ról charakterystycznych dla rodziców i dla dzieci 

• zaburzenia hierarchii mogą wywoływać trudności rozwojowe 

młodych osób (narkomania, ryzykowne zachowania seks, 

prowadzenie pojazdami, hazard) 

•  analiza struktury rodziny może być informacją diagnostyczną 

dla lekarza o objawach o niewyjaśnionej przyczynie, najczęściej 

wywołanej przewlekłym stresem

• dotyczy to chorób psychosomatycznych, określanych jako 

zespoły MUS (ang. Medically Unexplained Symptoms), czyli o 

niewyjaśnionej przyczynie medycznej

 wśród pacjentów lekarza rodzinnego blisko 40% osób stanowią 

chorzy 

u  których  badania  nie  wykazują  organicznych  zmian 

chorobowych.

 definicja  rodziny  obejmuje  grupę  osób  połączonych  ze  sobą 

więzią małżeństwa, pokrewieństwa, powinowactwa lub adopcji 

 coraz  częściej  w  praktyce  klinicznej  lekarz  rodzinny  napotyka 

związki nieformalne 

 widoczna jest zmiana formuły rodziny, wiązki nieformalne łączy 

trwałość więzi emocjonalnej - prócz wspólnych dzieci posiadają 

one 

często 

potomstwo 

z poprzednich związków 

• zdarzają się związki homoseksualne, które nie ujawniły swojej 

tożsamości (przewlekły nasilony stres) oraz osoby o innych 

orientacjach tworząc społeczność LGBT (Lesbians, Gays, Bisexuals, 

Transgenders)

• LGBT obejmuje mniejszości o odmiennej od heteroseksualnej 

orientacji seksualnej oraz osoby o tożsamości płciowej niezgodnej 

z płcią biologiczną 

(osoby transgenderyczne i transseksualne) 

• częściej pojawiają się kobiety, które urodziły dzieci "in vitro", 

adoptowały lub posiadają potomstwo z innymi partnerami

• można spotkać również osoby świadomie decydujące się na 

nieposiadanie dzieci lub życie bez partnera

 wyzwaniem  dla  lekarza  jest  umiejętność  relacji  z  członkami 

rodzin  wielopokoleniowych,  ze  zróżnicowanym  poziomem 

wykształcenia 

i  doświadczenia  życiowego,  ze  znaczącymi    przedziałami  w 

dochodach

 dokonały  się  transformacje  w  obszarze  poglądów  religijnych, 

ideologii,  tolerancji  np.  aborcji,  tzw.  miękkich  narkotyków, 

dopalaczy,  akceptacji  innych  orientacji  seksualnych,  wyboru 

stylu życia

• część osób wyemigrowała, lub pracuje za granicą, ma inne 

doświadczenia w zakresie opieki zdrowotnej i komunikacji z 

lekarzem

 zawiłe  są  relacje  z  rodziną  pacjenta  psychosomatycznego, 

psychiatrycznego,  onkologicznego,  z  chorobą  przewlekłą  np. 

cukrzycą lub osobą umierającą

 pojawiają  się  osoby,  które  nie  chcą  szczepić  dzieci,  nie 

podawać 

antybiotyków, 

stosować 

selektywną 

dietę 

wegetariańską 

lub 

przestrzegać 

zasad 

życiowych 

zintegrowanych z religijnymi nakazami 

 konieczne  są  duże  umiejętności  komunikacji  aby  zdobyć 

zaufanie  chorego,  gdyż    zdarza  się  że  lekarz  jako  jedyny  zna 

tajemnice, które nie może ujawnić nawet po śmierci chorego

 

 komunikacja  lekarza  rodzinnego  z  pacjentem  i  jego 

najbliższym  otoczeniem  jest  jedną  z  najtrudniejszych 

kompetencji, 

prowadzącą 

niekiedy 

do 

wypalenia 

zawodowego lub do unikania kontaktu

 w  dobrych  relacjach  można  prowadzić  konwersację  na 

każdy temat, bez unikania trudnych problemów

 nieprawidłowe  kontakty  są  pozbawione  empatii,  skoncentrowane  na 

własnych  preferencjach  i  zawierają  niejasne  komunikaty,  często 

prowadzą do utraty kontaktu, nieprawidłowej diagnozy i nieskutecznego 

leczenia

 metakomunikacja  z  wieloma  osobami  ze  środowiska  pacjenta  wymaga 

profesjonalnej 

wiedzy, 

akceptacji 

wielorakości 

zachowań 

i 

zachodzących zmian kulturowych 

 w  celu  nabycia  umiejętności  terapeutycznych  i  unikania  błędów 

wskazany 

jest 

udział 

w treningach grup Balinta

Dziękuję za uwagę.

Powodzenia w pracy 

lekarza!