Bezpośrednie poznawanie 

przyrody przez dzieci w wieku 

przedszkolnym

TYLKO PRZECZYTAĆ

Kształtowanie umiejętności obserwacji

spostrzeżenia związane z działaniem 

dziecka w najbliższym otoczeniu

dzięki pojawieniu się uwagi dowolnej, 

przekształcają się w proces 

obserwacji

Odzwierciedlanie obiektywnej 

rzeczywistości

•  Odzwierciedleniem nazywamy 
obraz spostrzeżeniowy przedmiotu, na 

który właśnie patrzymy, 

 myśl, w której uświadamiamy sobie jego 

istotne cechy.

•  Najwyższą formę odzwierciedlenia stanowi 

ludzka świadomość, ściśle związana z 
praktyczną działalnością człowieka.

Dziecko obserwuje otaczającą 

rzeczywistość – 

• zjawiska przyrodnicze, 
• pracę urządzeń technicznych, 
• zachowania ludzi 

z ciekawością, fascynacją, 

zaangażowaniem, czasem 
przerażeniem. 

Zauważone fakty próbuje opisać i 

wyjaśnić

• pyta dorosłych o naturę zjawiska - 

„dlaczego?", „jak?", „w jaki sposób?", 
„po co?", 

• czy też — zgodnie ze specyfiką swego 

rozwoju psychofizycznego - pragnie poznać 
świat wszystkimi zmysłami: dotyka, 
obserwuje, wącha, smakuje, słucha.

Przy pomocy pytań, które 

dzieci zadają, odpowiedzi, 

których szukają, dzieci 

sterują aktywnie swoimi 

procesami nauki i 

zdobywania doświadczeń, 

ważnych dla ich rozwoju oraz 

kształtowania ich osobowości.

Fazy orientacji dzieci w otoczeniu

• W pierwszej fazie podstawę orientacji 

stanowi działanie. Dziecko wykonuje różne 
czynności, spostrzega ich skutki i tak zdobywa 
doświadczenie („myślenie rękami„). Jest to faza 
myślenia praktycznego. 

• W fazie drugiej znaczenie ma myślenie 

oglądowo-obrazowe, oparte na rozwoju 
procesów wyobrażeniowych. 

• Faza trzecia to już ukształtowane myślenie 

słowne, oparte na rozwoju mowy - procesów 
uogólniania o charakterze abstrakcyjno-
symbolicznym. 

Rozwój pamięci

• początkowo rozwija się pamięć natychmiastowa, 

odtwórcza, jeżeli nauczyciel organizuje na 
zajęciach powtarzanie opanowanego materiału, 

• lub odroczona - gdy nauczyciel systematycznie 

powraca do wiedzy wcześniej przyswojonej przez 
dzieci. 

• jeśli nauczyciel sprawdza jedynie reprodukcyjne 

przyswajanie treści, to rozwija się pamięć 
mechaniczna,

• kiedy wymaga zapamiętywania treści ze 

zrozumieniem, wówczas rozwija się pamięć 
logiczna.

Planując obserwację, nauczyciel powinien 

uwzględnić następujące fazy:

• Globalny ogląd całego obiektu, sytuacji, środowiska dla 

ogólnego zorientowania się w całości.

• Spostrzeganie szczegółów, dokładne zapoznanie się z 

ich cechami i funkcją pełnioną w danej całości. 

• Spostrzeganie powiązań między elementami całego 

układu, zwrócenie uwagi na stosunki zachodzące 
między częściami składowymi obserwowanego 
środowiska.

• Doszukiwanie się i wyłanianie cech istotnych dla 

danego obiektu czy środowiska, wyciąganie wniosków, 
spojrzenie całościowe, ale już na wyższym poziomie.

• Sprawdzanie wyników obserwacji, zanotowanie lub 

zapamiętanie istotnych cech, końcowych wniosków, 
uzyskanych odpowiedzi na pytania postawione przed 
obserwacją.

Warunki obserwacji

• przedstawienie celów obserwacji, ukierunkowaniu 

spostrzegania;

• przypomnienie podstawowych informacji o 

obserwowanych przedmiotach i zjawiskach;

• koncentrowanie uwagi dzieci na obserwowanym 

obiekcie;

• eliminowanie czynników rozpraszających uwagę 

dzieci, zmęczenia itp.;

• kojarzenie nazwy z obserwowanym przedmiotem, 

eliminowanie nieistotnych szczegółów;

• emocjonalne zaangażowanie dzieci w działanie, 

pobudzanie motywacji. 

Przedmiot obserwacji

• pojedyncze obiekty przyrodnicze, 

przedmioty, modele, obrazy, np. drzewo, 
pies, wóz strażacki, termometr;

• środowisko, np. las, ogród warzywny, sad, 

łąka, zakład usługowy, sklep, ruch drogowy, 
krajobraz okolicy, wygląd miasta;

• pogoda, zmiany w przyrodzie w różnych 

porach roku, zmiany w środowisku wywołane 
działalnością człowieka (np. 
zanieczyszczenie środowiska);

• praca ludzi w różnych zawodach. 

Zalety poznania 

bezpośredniego

• łatwiejsze zapamiętywanie 

informacji,

• sprawniejsze się nimi posługiwanie, 
• umiejętność ich wykorzystania, 

Zalety  praktycznie wykonanych 

doświadczeń:

• znacząco zwiększają poziom 

zrozumienia zależności przyczynowo-
skutkowych,

• pobudzają do analizy zdarzeń i 

formułowania prawidłowych (choć 
czasem nieco infantylnych i 
naiwnych) wniosków, 

• skłaniają do przemyśleń, porównań, 

dociekania. 

Udział dzieci w czynnościach eksploracyjnych przysparza im wielu emocji:

• radości z wykonywania działań,
• zaciekawienia przebiegiem i 

wynikiem eksperymentu, 

• niecierpliwego oczekiwania na 

rezultat, 

• satysfakcji z wykonania itp.

W trakcie samodzielnych eksploracji dziecko:

• poznaje inną drogę zdobywania wiedzy - 

poprzez badanie, poszukiwanie i 
odkrywanie,

• uczy się korzystania z rozmaitych narzędzi i 

przyborów, 

• przygotowuje się do stosowania instrukcji, 
• wyrabia umiejętność realizacji planów i 

zamierzeń 

• rozwija swą umiejętność dostrzegania w 

najbliższym otoczeniu frapujących zjawisk. 

Zasady organizowania zajęć laboratoryjnych

• eksperyment musi być prosty;
• dziecko w miarę możliwości powinno samo 

przeprowadzać określone czynności, operacje 
manualne i myślowe;

• eksperyment musi przynieść określony wynik;
• dziecko musi być nastawione na przyjęcie nowych 

lub potwierdzenie znanych informacji zależnie od 
celu;

• dziecko, przeprowadzając eksperyment, musi 

dokładnie i stale obserwować jego poszczególne 
etapy i wyniki;

• eksperyment powinien pobudzać dziecko do 

samodzielnego badania obiektów i zjawisk 
przyrodniczych.

Przebieg doświadczenia

• stworzenie sytuacji problemowej - aby 

dzieci dostrzegły trudność, niewiedzę i 
chciały ją uzupełnić;

• poszukiwanie hipotez - dzieci wysuwają 

pomysły dotyczące rozwiązania, które 
często mogą mieć charakter intuicyjny, 

• weryfikacja hipotez w trakcie działania - 

najlepiej samodzielnego działania dzieci 
pod kontrolą nauczyciela, 

Przebieg doświadczenia – 

c.d.

• ustalenie i sformułowanie 

prawidłowych rozwiązań - najlepiej, żeby 
dzieci samodzielnie podały wyjaśnienie 
problemu i odpowiednio je uargumentowały;

• utrwalenie zdobytych informacji, np. w 

postaci rysunku czy udzielenia odpowiedzi 
na postawione pytanie;

• zastosowanie poznanej wiedzy w nowych 

sytuacjach w celu wyjaśnienia następnych 
zagadnień.

KONIEC !