Slajd 1

• Już przed wojną 23 VIII 1939

Niemcy i ZSRR dokonały
podziału

ziem

polskich

poprzez pakt Ribbentrop –
Mołotow.

Granica

między

tymi

państwami

miała

przebiegać na linii rzek: Pisa –
Narew – Wisła – San. Jednak
później okazało się, że wojska
niemieckie

przekroczyły

umowną linię. Wobec tego 29
IX

1939

Moskwie

podpisano nowy układ o
granicy

między

ZSRR

Niemcami – biegła ona na linii
rzek: Pisa – Narew – San.

Podział Polski

• Podobnie jak to miało miejsce w przypadku Niemców, także i

władze  sowieckie  traktowały  ziemie  polskie  jako  wojenną
zdobycz.  Zlikwidowano  polską  administrację  na  terenach
włączonych  do  ZSRR.  Na  początku  listopada  1939  roku  Rada
Najwyższa  ZSRR  wydała  dokument  wcielający  już  formalnie
ziemie

zdobyte

państwa

radzieckiego.

Polakom

zamieszkującym  te  obszary,  przymusowo  nadano  radzieckie
obywatelstwo.  Przeprowadzono  spis  ludności,  a  później
wydano  nowe  dowody  osobiste,  bez  których  nie  można  było
się poruszać (tzw. paszportyzacja). Zakazano tworzenia partii
politycznych,  czy  organizacji  społecznych.  Jedyną  legalną
partią  była  partia  komunistyczna.  Została  przeprowadzona
parcelacja  własności  ziemskiej,  a  od  1940  r.  prowadzono
kolektywizację  chłopskich  gospodarstw  rolnych.  Szkoły,
uczelnie  wyższe,  urzędy  stały  się  miejscem  propagandy
komunistycznej wymierzonej w kapitalistyczne społeczeństwo.

Polityka ZSRR wobec Polski

• Na ziemiach dawnej Polski prowadzono także

brutalną politykę niszczenia śladów polskości.
Ludność

poddawano

indoktrynacji

komunistycznej  i  jednocześnie  prowadzono
rabunkową  politykę  gospodarczą.  Podsycano
konflikty  narodowościowe  między  Ukraińcami,
Polakami  i  Żydami.  Polacy  pod  okupacją
radziecką

zostali

zmuszeni

przyjęcia

radzieckich

wzorców

szkolnictwie

podstawowym

średnim,

wprowadzono

komunistyczne

podręczniki

programy

nauczania.  Za  oficjalny  uznano  język  rosyjski.
Podjęto  walkę  z  Kościołem  katolickim  i  z  innym
związkami wyznaniowymi. Zamknięto księgarnie i
biblioteki  polskie.  Zmieniano  nazwy  ulic  i  miast,
rabowano  zbiory  sztuki,  biblioteki,  muzea.
Prowadzono  propagandę  antypolską.  Zezwolono
na  rozwój  życia  kulturalnego,  ale  pod  ścisłą
kontrolą władz ZSRR.

Niszczenie polskości

• Znacznemu pogorszeniu uległo materialne położenie

ludności.

Państwo

radzieckie

zagarnęło

majątki

ziemskie,  fabryki  i  banki.  Likwidowano  zakłady
produkcyjne,  maszyny  i  urządzenia  wywożono  w  głąb
ZSRR.    Ze  sklepów  znikły  towary  wykupywane  masowo
przez  Rosjan  przyjeżdżających.  Ze  skonfiskowanych
majątków  ziemskich  wywożono  bydło,  trzodę  chlewną,
zapasy  żywności  i  paszy.  Wiele  osób  znalazło  się  bez
pracy.  Zawieszono  wypłatę  emerytur  i  rent.  Zrównano
polskiego  złotego  z  radzieckim  rublem,  co  oznaczało
czterokrotne

zmniejszenie

jego

siły

nabywczej.

Zablokowano konta o wkładach przekraczających 300 zł.
Z dniem 1 I 1940 ostatecznie wycofano polskie złote z
obiegu.

• Brak

pracy

pozbawienie

ludności

wszelkich

oszczędności  spowodowały  masową  migrację  ludzi  w
poszukiwaniu  źródła  utrzymania  w  głąb  ZSRR.  Ok.  200
tys.  osób  opuściło  w  okresie  okupacji  radzieckiej  z
przyczyn  ekonomicznych  swe  dotychczasowe  miejsca
zamieszkania,  co  wraz  z  1,2  mln  przesiedlonych
przymusowo  doprowadziło  do  znacznego  wyludnienia
terenów okupowanych.

Warunki materialne polaków

• Polityce okupacyjnej ZRSS została poddana nie tylko Polska.

Jednym  z  państw  które  również  tego  doświadczyły  jest
Litwa.  Niecałe  dwa  tygodnie  do  zawarciu  nowego  układu
między  Związkiem  Radzieckim  a  Niemcami  10  września
1939  roku  osamotniony  na  arenie  międzynarodowej  i
naciskany przez Sowietów rząd litewski podpisał w Moskwie
umowę  o  pomocy  wzajemnej,  zakładającą  m.in.  powstanie
na  Litwie  radzieckich  baz  wojskowych.  Decydująca  faza
sowieckiej  agresji  przeciwko  Litwie  rozpoczęła  się  późną
wiosną  1940  r.  30  maja  rząd  radziecki  oskarżył  władze
litewskie

przygotowywanie

wystąpień

przeciwko

stacjonującym  na  Litwie  jednostkom  Armii  Czerwonej,  a
także  o  porywanie  żołnierzy  i  o  szpiegostwo.  14  VI  1940  r.
Związek  Sowiecki  wystosował  wobec  Litwy  ultimatum.
Zażądał  w  nim  utworzenia  nowego  rządu,  wprowadzenia
dodatkowego  kontyngentu  wojsk  radzieckich  i  postawienia
wysokich urzędników litewskich przed sądem. Rząd litewski
zmuszony był zgodzić się na postawione mu warunki.

Zajęcie Litwy przez ZSRR

• Mimo, że Litwa była uległa wobec Sowietów nie pomogło to

Litwinom  w  ocaleniu  niepodległości.  15  VI  1940  r.  Armia
Czerwona,  nie  napotykając  oporu,  zajęła  najważniejsze
ośrodki i punkty strategiczne państwa. Następnego dnia na
Litwę  przybył  zastępca  Ludowego  Komisarza  Spraw
Zagranicznych  ZSRR,  który  utworzył  promoskiewski  rząd,
na  czele  którego  stanął  litewski  komunista  i  agent  NKWD.
Jego  rząd  podjął  decyzję  o  rozwiązaniu  (wybranego  w
niedemokratycznych  wyborach)  Sejmu.  Przeprowadzono
aresztowania  członków  byłego  litewskiego  rządu,  a  także
najaktywniejszych  działaczy  litewskich  partii  politycznych.
Szczególnie  tragicznym  aspektem  sowieckich  rządów  na
Litwie  były  masowe  deportacje.  W  latach  1945  -  53  na
Syberię  i  do  Kazachstanu  wywieziono  260  tys.  Litwinów.
Szczególnemu zdziesiątkowaniu uległ kler katolicki, którego
masowe  prześladowania  złagodzono  dopiero  w  czasach
Chruszczowa.

Polityka wobec Litwy

• Deportacje przeprowadzone w lutym

1940  objęły  220  tys.  osób,  w
kwietniu  320  tys.,  na  przełomie
czerwca i lipca wywieziono kolejnych
240  tys.  osób.  Czwartą,  ostatnią
deportację

przeprowadzono

tuż

przed atakiem niemieckim w czerwcu
1941 - objęła ona 300 tys. ludzi.

• Wywożono nie tylko Polaków, na

ogólną liczbę ok. 1,2 mln osób 40%
stanowili

Żydzi,

Ukraińcy

Białorusini.  Wśród  deportowanych
znalazło  się  także  wielu  polskich
komunistów. Warunki wywózki, pobyt
w  łagrach  i  nowo  organizowanych
osiedlach,

m.in.

Kirgizji,

powodowały

bardzo

wysoką

śmiertelność.

Deportacje ludności

• Po agresji III Rzeszy na ZSRR 22 czerwca 1941 zostały dokonane przez

funkcjonariuszy  NKWD  masowe  zbrodnie  na  więźniach  politycznych  w
więzieniach  na  okupowanych  przez  ZSRR  terenach  Polski,  Litwy,  Łotwy  i
Estonii,  a  także  na  terenach  ZSRR  przed  1939  (Mińsk,  Orzeł,  Winnica)  i  na
szlakach ewakuacji więzień .

• W dniu 22 czerwca 1941 r. Biuro Polityczne Komunistycznej Partii

(bolszewików) Białorusi podjęło uchwałę, zobowiązującą NKWD BSRR do
wykonania wyroków śmierci, wydanych na więźniów, przebywających w
więzieniach zachodnich obwodów Białorusi.

Zbrodnie więzienne NKWD

Jeńcy wojenni

• W rękach Armii Czerwonej znalazło się w ok. 240 tysięcy

polskich  jeńców  wojennych.  Z  tej  liczby  125  tysięcy
przekazano  NKWD  do  obozów  pracy  i  koncentracyjnych,
resztę  zaś  w  większości  (pomijając  przypadki  ich
rozstrzeliwania lub uśmiercania) zwolniono.

• Nie jest natomiast znana liczba straconych bezpośrednio po

wzięciu  do  niewoli  sowieckiej  żołnierzy  i  oficerów  polskich.
Wiadomo  na  przykład,  że  żołnierzy  polskich  wziętych  do
niewoli  w  1939  roku  pod  Grodnem  i  Wilnem  sowieckie
dowództwo  poleciło  uśmiercać  poprzez  miażdżenie  ich  pod
gąsienicami  czołgów.  Wielu  jeńców  polskich  rozstrzelano
wkrótce po ich poddaniu się w doraźnych egzekucjach.

• Grupy jeńców skierowano do budowy magistrali komunikacyjnej Równe-Lwów,

do pracy w kopalniach wapienia i żelaza Zjednoczenia "Nikopol-Marganiec", do
systemu łagrów tzw. Północnego Obozu Kolejowego "Siewżełdorłag" w dorzeczu
Peczory. Straszne warunki pracy powodowały wielką śmiertelność wywołaną
wyczerpaniem i epidemiami, jednak łączne straty wśród jeńców nie są możliwe
do oszacowania. Wiadomo jedynie, że musiały to być straty dotkliwe.

• Bardzo znanym przypadkiem represji jeńców wojennych jest zbrodnia w Katyniu.

Na mocy decyzji Biura Politycznego z 5 marca 1940r. przez NKWD na wiosnę
tego roku przetrzymywanych w obozach na terytorium ZSRR prawie 19 tys.
jeńców wojennych – polskich oficerów.

Jeńcy wojenni cd.

• Strat osobowych kościoła katolickiego pod okupacją radziecką do dziś nie udało się

jednoznacznie  oszacować.  Wynika  to  ze  złożoności  problemu,  braku  źródeł.
Przypuszcza  się,  że  straty  były  procentowo  większe  niż  podczas  okupacji
hitlerowskiej,  a  wielu  księży  i  duchowieństwa  zakonnego  zostało  zesłane  w  głąb
Rosji  –  zwłaszcza  do  syberyjskich  gułagów.  Zamykano  kościoły,  kaplice  i  klasztory.
Kościoły, cerkwie i synagogi stopniowo zamieniano na magazyny. Niszczono krzyże i
przydrożne kapliczki. Duchowni Kościoła katolickiego w Polsce brali czynny udział w
tworzeniu  podziemnego  oporu  przeciwko  okupantom.  Ich  najważniejszą  rolą  była
posługa  kapłańska  w  oddziałach  partyzanckich,  pomoc  Żydom,  pomoc  w
zorganizowaniu  żywności  jak  również  pełnili  funkcje  łączników  i  informatorów.
Hierarchowie  jak  byli  łącznikami  krajowych  placówek  Armii  Krajowej  z  rządem  na
uchodźstwie.

Kościół

• Podstawowym instrumentem radzieckiej polityki wobec

narodów ujarzmionych były masowe aresztowania grup
ludności

dokonywane

imię

przekonania

odpowiedzialności zbiorowej określonego społeczeństwa. W
latach  1939-1941  aresztowano  na  wschodnich  obszarach II
RP 110 tysięcy osób. Los aresztowanych był różny. Około 40
tysięcy  osób  trafiło  do  obozów  pracy  na  Workucie.  Grupę
aresztowanych  znajdujących  się  w  więzieniach  na Białorusi
oraz  Ukrainie  wymordowano  wiosną  1940  roku  (łącznie
7305  osób).  Około  10  tysięcy  więźniów  wymordowano
podczas  ewakuacji  więzień  przed  nadchodzącą  armią
niemiecką  latem  1941  roku.  Los  wielu  więźniów  pozostaje
nieznany.

• Do Armii Czerwonej wcielono ok. 150 tysięcy Polaków.

Polacy wcieleni do radzieckiego wojska ginęli w 1940 roku w
Finlandii oraz w początkowych miesiącach wojny radziecko-
niemieckiej. Około 100 tysięcy osób wcielono do
specjalnych batalionów budowlanych zwanych strojbatami.

Odpowiedzialność zbiorowa

Document Outline