Edward Niesyty

Wprowadzenie do 
etyki

2

Etyka

(gr. ethos, ethikos, obyczaj, zwyczaj, przyjęty 
sposób  postępowania)

*

ogół norm i ocen moralnych funkcjonujących 

w określonej zbiorowości społecznej (np. 

światowej, narodowej, religijnej, zawodowej), 

często rozumiana jako synonim moralności

*

określony system poglądów etycznych i norm 

moralnych

*

jedna z dyscyplin filozoficznych, rozumiana 

jako nauka o moralności (etyka opisowa) bądź 

nauka moralności (etyka normatywna)  

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki

3

Moralność

(łac. mores – obyczaj, odpowiednik greckiego ethikos) 

Społecznie funkcjonujący system norm, ocen i 
wzorów postępowania oparty na istniejącym w 
grupie lub społeczeństwie rozumieniu dobra i zła. 

*

reguluje stosunki między jednostkami i 
zbiorowościami, 

*

odwołuje się do człowieka jako człowieka, 

*

jego respektowanie motywowane (sankcjonowane) 
jest oddziaływaniem opinii społecznej i akceptowaną 
hierarchią wartości (normy, wzory osobowe, oceny, 
sankcje) 

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki

4

Etyka opisowa

*

Powstała pod wpływem pozytywizmu 
dyscyplina naukowa

*

Jej przedmiotem jest moralność jako zjawisko 
społeczne

*

Jest to próba neutralnego (pozbawionego 
odniesień wartościujących) opisania 
moralności w jej przejawach historycznych

*

Uwzględnia zróżnicowania środowiskowe i 
uwarunkowania podmiotowe i 
przedmiotowe zachowań etycznych ludzi

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki

5

Psychologia 

moralności

Dział psychologii (nauki o psychice ludzkiej)
Bada następujące problemy:

*

Osobowość a zachowania moralne 

*

motywacje postaw moralnych 

*

Potrzeby, interesy, ideały, wierzenia 
religijne, ideologie 

*

Zagadnienie patologii moralnej 

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki

6

Socjologia 

moralności     

Dział socjologii (nauki o społeczeństwie)
Bada następujące problemy: 

*

Społeczne źródła moralności

*

Społeczne czynniki kształtujące moralność: 

*

Ekonomiczne

*

Polityczne

*

Kulturowe

*

Zawodowe

*

Przemiany moralności i ich związek ze zmianami 
społecznymi 

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki

7

Etyka normatywna  

Część etyki zajmująca się normowaniem 
zachowań moralnych

Jest zbiorem sądów wartościujących, 
ustalających co jest moralnie dobre a co jest 
złe oraz norm (nakazów i zakazów) 
zobowiązujących do określonych zachowań w 
realizacji akceptowanego ideału moralnego 

zwana także „etyką właściwą“

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki

8

Podstawy etyki 

normatywnej

*

Podstawą etyki normatywnej jest koncepcja 
dobra moralnego – najwyższego dobra, 
będącego punktem odniesienia i kryterium 
ocen moralnych. 

*

Formułowane w etyce normatywnej sądy 
odnoszą się do tego „jak być powinno”. 

*

Najczęściej etyka normatywna przybiera 
postać skodyfikowaną np. kodeksu 
etycznego czyli usystematyzowanego zbioru 
nakazów i zakazów. 

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki

9

Metaetyka 

*

Jest nauką prowadzącą teoretyczną analizę 
wypowiedzi etycznych i oceniającą ich status 
teoriopoznawczy  (np. wartości, ocen, norm), 

*

Bada możliwości ich uzasadnienia i sposoby 
weryfikacji 

*

Nie uczestniczy w dyskursie etycznym 

*

Nie formułuje wskazań etycznych a jedynie je 
bada

*

Lokuje się ponad etyką i ponad moralnością

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki

10

Pytania metaetyki

*

Główne pytania metaetyki brzmią: 

*

czy etyka normatywna jest nauką opartą na 
dowodowym sprawdzianie tzn. 
obiektywnym uzasadnieniu; czego dotyczą 
normy?

*

czy sądy etyczne są zdaniami w sensie 
logicznym – czy można o nich orzekać w 
kategoriach prawdy i fałszu?

*

czy pojęcie prawdziwości można odnosić do 
systemów etycznych i w jakim znaczeniu?

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki

11

Stanowiska 

teoretyczne etyki

*

W ramach metaetyki znajdujemy następujące 
stanowiska teoretyczne w kwestii przedmiotu 
sądów wartościujących:     

*

Emotywizm – sądy wartościujące wyrażają jedynie 
emocje

*

Intuicjonizm – istnieje intuicja moralna jako 
sposób poznawania wartości etycznych 
istniejących realnie

*

Naturalizm – pogląd o naturalnym – 
przyrodniczym istnieniu wartości (przyjemność - 
hedonizm, użyteczność - utylitaryzm) 

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki

Etyka 

normatywna

Status teoretyczny

Wprowadzenie do etyki

Edward Niesyty

12

13

Sądy etyczne

*

Sąd o wartościach - ocena

*

Sądy o powinnościach – norma; zasada 
postępowania zobowiązująca do 
określonego zachowania się w danej 
sytuacji ze względu na akceptowane 
wartości moralne                    

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki

14

Opis

*

Opis jest podstawą do formułowania zdań 
wnioskujących i teoretycznych.

*

Wypowiedzi – zdania orzekające o tym jak 
jest, nie angażujące przekonań i emocji; 
przedstawienie obiektywnego stanu 
rzeczywistości. 

*

Zdania tego typu podlegają weryfikacji - 
sprawdzeniu 

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki

15

Ocena

*

Wypowiedzi wartościujące przypisujące 
podmiotom bądź przedmiotom pewne 
właściwości, które w danym środowisku (z 
uwagi na akceptowany system wartości)  
zwykło się chwalić lub ganić, kwalifikować 
dodatnio lub ujemnie. 

*

Jest to najogólniejsze kryterium 
wypowiedzi oceniającej. 

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki

*

Wartości i ich 

status

Stanowiska w kwestii statusu wartości

Wprowadzenie do etyki

Edward Niesyty

16

17

Wartość

*

„Pojęcie wartości odnosimy do dowolnego 
przedmiotu materialnego czy idealnego, 
idei czy instytucji, przedmiotu 
rzeczywistego czy wyimaginowanego, w 
stosunku do którego jednostki czy 
zbiorowości przyjmują postawę szacunku, 
przypisują mu ważną rolę w życiu i 
dążenie do jego osiągnięcia odczuwają 
jako przymus”  ( Jan Szczepański)

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki

18

Rodzaje wartości

*

W zależności od dziedziny, jakiej dotyczą, 
wartości dzieli się na: 

*

Moralne/etyczne

*

Religijne

*

Estetyczne

*

Kulturowe

*

Ekonomiczne itd. 

*

W zależności od zasięgu – na:

*

Uniwersalne i lokalne

*

Ogólnoludzkie, narodowe, osobiste... 

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki

19

Rodzaje wartości

*

Wartości bywają też hierarchizowane w 
układzie: 

*

niższe - wyższe, 

*

materialne - duchowe  

*

Wartości przedmiotowe: przedmioty, 
instytucje doniosłe i ważne dla kogoś 

*

Wartości świadomościowe: idea dobra, 
sprawiedliwości, piękna, godności…    

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki

20

Status wartości

*

Jak istnieją wartości? 

*

Czy wartości są przedmiotem poznania 
czy treścią doznania? 

*

Aspekt egzystencjalny wartości

*

Aspekt teoretyczno-metodologiczny  

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki

21

Obiektywizm

*

Wartość istnieje niezależnie od 
poznającego podmiotu i może być przez 
ów podmiot poznawana i przeżywana, jak 
inne prawdy o świecie 

*

Istnieje zatem obiektywnie czyli 
przedmiotowo

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki

22

Subiektywizm

*

wartość jest tworem podmiotu, cechą 
subiektywną w znaczeniu, że zależną od 
kogoś; 

*

jest przekonaniem, nastawieniem, 
preferencją kulturową;

„W rzeczy samej, nic nie jest złem ani 
dobrem  samo przez się, tylko myśl nasza 
czyni to i owo takim”  (W. Szekspir, Hamlet)

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki

23

 Relatywizm

*

Nie istnieją obiektywne wartości i normy.

*

Wartości mają charakter względny, są 
zmienne   i zależne od wielu czynników 
(osoby oceniającej, sytuacji czy punktu 
widzenia, wzorów kulturowych itp.) – kto 
wypowiada ocenę, jakie jest jego 
subiektywne nastawienie i w jakich 
okolicznościach. 

*

Żadna wartość nie jest ważna sama przez 
się, sama w sobie.

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki

24

Absolutyzm

*

Wartości (dobro, zło) istnieją  obiektywnie, 
 niezależnie od subiektywnych nastawień 
jednostek czy grup społecznych, 

*

dlatego są niezmienne, niezależne od 
człowieka, społeczeństwa, okoliczności, 
miejsca i czasu 

*

mają charakter absolutny, co oznacza 
bezwarunkowość obowiązywania 
wyprowadzanych zeń norm moralnych

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki

25

Prawda w nauce

*

Klasyczna koncepcja prawdy 

*

zdanie jest prawdziwe, jeśli jest tak jak się 
w zdaniu twierdzi, jeśli jego treść 
odpowiada  obiektywnemu stanowi rzeczy

*

Nieklasyczne koncepcje prawdy

*

o prawdziwości zdania rozstrzygają kryteria 
stosowane w jego weryfikacji (oczywistość, 
koherencja, powszechna akceptacja, 
użyteczność)

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki

26

*

Prawda w etyce

*

Czy sądy etyki normatywnej są zdaniami 
w sensie logicznym, o których można 
orzekać w kategoriach prawdy bądź 
fałszu?

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki

27

Naturalizm 

*

Sądy moralne  można klasyfikować jako 
prawdziwe lub fałszywe, odwołują się 
bowiem do różnych aspektów 
(podmiotowych, przedmiotowych)  
rzeczywistości dostępnej w poznaniu 
zmysłowym lub utożsamiają się z nimi np. 
dobro = przyjemność, zło = cierpienie. 

*

Dają się sprowadzić do pojęć nauk 
przyrodniczych oraz społecznych – są 
odmianą twierdzeń psychologicznych  

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki

28

Antynaturalizm

*

Sądy etyczne mogą być prawdziwe bądź 
fałszywe, ale nie dają się sprowadzać do 
twierdzeń i faktów przyrodniczych 

*

Nie sposób wyrazić je w terminach nauk 
przyrodniczych

*

Źródłem ich prawdziwości jest 
rzeczywistość transcendentna

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki

29

Emotywizm

*

Sądy etyczne nie są ani prawdziwe ani 
fałszywe. 

*

Nie mogą być traktowane jako sądy 
naukowe, gdyż nie posiadają właściwej im 
obiektywności, niczego nie stwierdzają, 

*

Mają charakter sądów ekspresyjnych, 
których funkcją jest  wyrażanie uczuć i 
wywoływanie uczuć, emocji.

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki

30

Konstruktywizm 

*

podstawą w ocenie wartości poznawczej 
sądów etycznych jest koherencyjna 
koncepcja prawdy  

*

o prawdziwości sądów rozstrzyga ich 
spójność z innymi sądami danego 
systemu etycznego 

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki

31

Źródła moralności

*

Koncepcje heteronomiczne

*

Koncepcje autonomiczne

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki

32

Etyki 

heteronomiczne

Upatrują źródeł moralności poza człowiekiem i 
rzeczywistością materialną, zazwyczaj w świecie 
transcendentnym, nadprzyrodzonym. 

*

Najczęściej sytuują się w kręgu etyk religijnych 
związanych ze światopoglądami religijnymi – 
wskazują na Boga jako prawodawcę

*

Wskazania moralne, jako posiadające 
nadprzyrodzone źródła, mają zasięg 
ponadczasowy, są powszechne, ogólnoludzkie i 
absolutne. 

*

Nie podlegają negocjacjom ani zmianom.

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki

33

Etyki 

autonomiczne

Odnajdują źródła moralności w człowieku i w 

rzeczywistości społecznej. 

*

Wyróżnić można trzy  stanowiska:

*

biologiczne – moralność wyprowadza się z sfery instynktów 

i biologicznie determinowanych skłonności (zachowanie 

gatunku i zaspokojenie potrzeb)

*

psychologiczne  –  źródła zachowań moralnych 

umiejscawia się w tzw. naturze człowieka, w sferze 

psychiki człowieka, jego rozumu, uczuć i pragnień (jest 

istotą racjonalną, z natury egoistyczną)

*

socjologiczne  – moralność jest produktem życia 

społecznego,  świadomościowym odbiciem stosunków 

społecznych i ekonomicznych danego społeczeństwa  w 

określonej epoce

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki

34

Systemy etyczne 

(1)

Etyki eudajmonistyczne 

*

systemy uznające za naczelne dobro idee 
szczęścia  (etyka szczęścia) 

Etyki  perfekcjonistyczne

*

systemy, które naczelnym dobrem czynią 
doskonałość (etyka doskonałości)

Etyki teleologiczne

*

koncentrują się na formułowaniu pojęcia 
najwyższej wartości uznawanej za naczelny cel 
ludzkiego życia 

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki

35

Systemy etyczne 

(2)

Etyki deontologiczne 

*

zorientowane na formułowanie zasad postępowania i 

powinności. Postępowanie jest moralne, jeśli czyni 

zadość nakazom.                                   

Etyki indywidualistyczne: 

*

zorientowane na dobro indywidualne. Dobro moralne 

indywiduum jest punktem odniesienia w 

wartościowaniu czynów moralnych (przyjemność, 

użyteczność). 

Etyki społeczne

*

zorientowane na dobro wspólne rozumiane jako 

wartość. Zasady  zobowiązują do działania dla dobra 

innych.

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki

36

Kryteria oceny 

czynu

Motyw (intencja)

*

słuszność bądź niesłuszność działania zależy od 
motywu

*

(krytyka - piekło wybrukowane jest dobrymi intencjami)

Skutek (konsekwencje)

*

słuszność bądź niesłuszność działania zależy od jego 
efektów, skutków (konsekwencjalizm)

*

(krytyka – przecież chciałem dobrze) 

Czyn (obowiązek)

*

wartość moralna tkwi w czynie, działaniu (cokolwiek 
robisz, rób dobrze) 

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki

37

Postawa moralna 

Względnie stała skłonność do pewnego 
typu reagowania na bodźce, sytuacje 
moralne.
Typy postaw: 

*

Stosunek do wartości (absolutyzm - 
relatywizm) 

*

Stosunek do siebie (egotyzm) 

*

Stosunek do innych (egoizm - altruizm)

Edward Niesyty

Wprowadzenie do etyki