ROLA I ZNACZENIE 

GOSPODARKI 

RYNKOWEJ WE 

WSPÓŁCZESNYM 

ŚWIECIE

GOSPODARKA RYNKOWA

    Typ gospodarki, w którym 

ludzie specjalizują się w 
wytwarzaniu określonej grupy 
produktów, a większość swoich 
potrzeb zaspakajają poprzez 
dobrowolną wymianę. 
Zasadniczym regulatorem 
procesów gospodarczych jest 
samoczynnie działający rynek 
czy też mechanizm rynkowy.

Cechy gospodarki 

rynkowej

•

Dominacja prywatnej własności środków 
produkcji

•

Swoboda prowadzenia działalności 
gospodarczej

•

Rynkowa alokacja zasobów

•

Gospodarka nadmiaru

•

Konkurencja uczestników rynku

•

Nastawienie na maksymalizację zysku

•

Bankructwo nieefektywnych podmiotów 
gospodarczych

•

Zmienność warunków działania, ryzyko 
działalności gospodarczej

Własność prywatna

    Podstawową forma własności w 

gospodarce rynkowej jest własność 
prywatna. Prawo gwarantuje 
wszystkim obywatelom równą 
ochronę ich własności. Właściciel ma 
prawo do swobodnego 
dysponowania należącą do niego 
rzeczą i do czerpania korzyści z jej 
posiadania. Zasoby przedsiębiorstw 
są prywatną własnością, więc ich 
właściciele starają się nimi 
gospodarować w jak najlepszy 
sposób. 

Swoboda prowadzenia 

działalności gospodarczej

     Można sprzedać swoje produkty 

wszystkim, którzy chcą je kupić i mają na 
to wystarczająca ilość pieniędzy. 
Mechanizm działania gospodarki rynkowej 
funkcjonuje tak, że jeżeli pojawi się 
zapotrzebowania ja jakieś dobra lub 
usługi, to niemal natychmiast znajduje się 
przedsiębiorca gotów je dostarczyć.

     W GOSPODARCE RYNKOWEJ KAŻDY MOŻE 

PODJĄĆ DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZĄ, 
POD WARUNKIEM, ŻE JEST ONA ZGODNA Z 
PRAWEM.

Rynkowa alokacja zasobów

    Podstawowym regulatorem 

gospodarki jest rynek, a 
ekonomiczna rola państwa 
jest ograniczona. 

    Oznacza to, że kwestie: co? 

ile? jak? i dla kogo 
produkować? rozstrzygane są 
przez mechanizm rynkowy.

Gospodarka nadmiaru

   
   Gospodarka nadmiaru 

oznacza, że występują 
trudności ze sprzedażą 
towaru i usług, gdyż podaż 
na rynku jest z reguły 
większa od popytu.

Konkurencja uczestników rynku

     Wszyscy przedsiębiorcy działający w 

gospodarce rynkowej dostarczają swoje 
produkty na rynek. Tam konsumenci mogą 
porównać oferty różnych producentów i 
zdecydować, które produkty kupią. Wytwórcy 
produktów często wybieranych przez 
konsumentów osiągają zyski, w przeciwieństwie 
do producentów, których towary nie znajdują 
nabywcy. W ten sposób działa mechanizm 
konkurencji. Przedsiębiorcy dbają, aby ich dobra 
były jak najbardziej atrakcyjne dla konsumenta. 
To on bowiem decyduje, jaka ilość i jaki 
asortyment produktów znajduje nabywców, więc 
kieruje rynkiem.

KONKURENCJA 

    TO PROCES, W KTÓRYM PODMIOTY 

RYNKOWE WSPÓŁZAWODNICZĄ ZE 
SOBĄ W ZAWIERANIU TRANSAKCJI 
RYNKOWYCH POPRZEZ 
PRZEDSTAWIANIE KORZYSTNIEJSZEJ 
OD INNYCH PODMIOTÓW OFERTY 
RYNKOWEJ CELEM REALIZACJI 
SWOICH INTERESÓW

     

Pragnienie osiągania zysków 

jest ważnym elementem 
gospodarki rynkowej. Czynnik 
ten, nazywany często motywem 
zysku, stanowi jakby motor 
napędowy działań ludzkich, i 
sprawia, że produkują oni 
rzeczy, których pragną 
kupujący. Motyw zysku 
dostarcza również sprzedającym 
pobudek do utrzymywania 
kosztów produkcji na jak 
najniższym poziomie.

Zalety gospodarki 

rynkowej

1)

Tendencja do racjonalnego 
wykorzystania zasobów

2)

Tendencja do samoczynnego 
ustalania się równowagi rynkowej

3)

Efektywny system motywacji

4)

Duża innowacyjność gospodarki

5)

Duża elastyczność gospodarki

6)

Dyscyplina finansowa 
przedsiębiorstw

7)

Dobre zaopatrzenie sklepów i duży 
wybór produktów

Powstanie gospodarki rynkowej

     W początkach cywilizacji panowała gospodarka 

naturalna, czyli produkcja była nastawiona na 
zaspokojenie potrzeb wytwórcy i jego bliskich. 
Gospodarka naturalna dominowała do około XVI w. 
Następnie szybki rozwój zdolności produkcyjnych i 
zwiększenie wydajności przyczyniło sie do tego, iż 
producent większość wyprodukowanych przez siebie 
towarów wytwarzał z przeznaczeniem na sprzedaż. 
Zaczęła dominować gospodarka towarowa.

     Gospodarka towarowa przyczyniła sie do powstania 

specjalizacji pracy – społecznego podziału pracy – i tego, 
że większość towarów sprzedaję się na rynku za 
pośrednictwem pieniądza.

ROZWÓJ GOSPODARKI 

RYNKOWEJ

1

•G

ospo

darka nat

ural

na

2

•G

ospo

darka wy

mien

na

3

•P

odzi

ał prac

y

4

•Specj

alizac

ja

5

•P

ow

stanie ry

nku

       Narodziny gospodarki rynkowej są wynikiem 

procesów zachodzących w gospodarce naturalnej. 
Wyłoniła się ona w wyniku powstania i rozwoju 
społecznego podziału pracy oraz ekonomicznego 
wyodrębnienia się producentów na tle prywatnej 
własności środków produkcji. Są to warunki 
konieczne do powstania gospodarki rynkowej.
Społeczny podział pracy w pierwszym rzędzie 
spowodował wyodrębnienie się rolnictwa od 
pasterstwa. W dalszej kolejności nastąpiło 
wyodrębnienie się rzemiosła, a następnie kupiectwa. 
Procesy te ulegały dalszemu pogłębieniu w miarę 
rozwoju społeczno-gospodarczego poszczególnych 
społeczeństw. 
Ekonomiczne wyodrębnienie się producentów jest 
związane z faktem stania się producenta 
jednocześnie właścicielem środków produkcji. 
Połączenie pracy właściciela z należącymi do niego 
środkami produkcji oznacza że wytworzony produkt 
jest jego własnością. Fakt ten z kolei oznacza, że 
producent jako dysponent może oferować go innym 
producentom w zamian za ich produkty. Sytuacja ta 
rodzi gospodarkę wymienną (towarową, rynkową).

W współczesnej 

gospodarce rynkowej 

można wyróżnić:

Neoliberalna gospodarka rynkowa 

      Współczesny neoliberalizm jest spadkobiercą 

wcześniejszych XIX wiecznych systemów liberalnych. Docenia 
rolę państwa, ale tylko jako twórcy i strażnika ustroju. 
Odrzuca niemal w całości państwową gestię w gospodarce. 
Neoliberalizm jest reakcją na nadmierny interwencjonizm i 
jego ekonomiczne skutki - wzrost deficytu budżetowego, 
długu publicznego i inflacji. Hasłem neoliberałów jest: 
deregulacja, czyli powrót do samoczynności mechanizmów 
ekonomicznych, odchodzenie od modelu państwa 
opiekuńczego jako zmniejszającego aktywność i kreatywność 
ludzi. Gospodarka powinna być więc wolna od ingerencji 
państwa w mechanizm rynkowy, regulowana jedynie polityką 
pieniężno-kredytową banku centralnego i potrzebami budżetu 
państwa. Od strony teoretycznej współczesny neoliberalizm 
oparty jest na tzw. ekonomii podażowej Zadaniem państwa w 
tej koncepcji nie jest stymulacja popytu, ale tworzenie 
warunków sprzyjających wzrostowi podaży i aktywności 
wytwórców, zmuszonych konkurencją do obniżania kosztów 
produkcji i cen.

Społeczna gospodarka rynkowa

     Koncepcja społecznej gospodarki rynkowej 

została wprowadzony w życie przez Ludwiga 
Erharda, niemieckiego ministra gospodarki. 
Celem społecznej gospodarki rynkowej nie jest 
znalezienie złotego środka pomiędzy 
kapitalizmem a socjalizmem, ale takie 
gospodarowanie w ramach wolnorynkowego 
systemu gospodarczego, aby utrzymać wysoki 
wzrost gospodarczy, niski wskaźnik inflacji oraz 
niski poziom bezrobocia przy jednoczesnym 
zapewnieniu dobrych warunków pracy, systemie 
zabezpieczeń socjalnych i dostarczania dóbr 
publicznych na wysokim poziomie.

Socjaldemokratyczna (interwencjonistyczna) 

gospodarka rynkowa

      Jej podstawą jest przyjęcie założenia tkwiącego w 

tzw. ekonomii dobrobytu, iż korzyści społeczne 
wynikające z pewnego ograniczenia wolności 
gospodarczej będą większe niż straty. W praktyce 
państwa realizujące ten model gospodarki rynkowej 
mają bardzo wysoką stopę redystrybucji budżetowej, 
ogromne długi publiczne, nadmierne świadczenia 
socjalne, wysokie obciążenia fiskalne 
przedsiębiorstw. Powoduje to ogólnie spadek stopy 
inwestycji i wzrost kosztów produkcji, a co za tym 
idzie spadek konkurencyjności danej gospodarki. W 
sferze społecznej model ten powoduje demoralizację 
części społeczeństwa, tzw. kulturę bezrobocia, 
spadek aktywności i kreatywności.

WSPÓŁCZESNE MODELE GOSPODARKI 

RYNKOWEJ

1)  Model anglosaski wykształcony głównie w USA, Wielkiej 

Brytanii i Kanadzie -kraje o wysokim stopniu 
indywidualizacji życia społeczno- gospodarczego  i niemal 
powszechnej komercjalizacji.

2)  Model nadreński -obejmuje on, między innymi, takie 

kraje, jak: Niemcy, Szwajcarię i Austrię. W przeciwieństwie 
do modelu anglosaskiego, w modelu nadreńskim dużą rolę 
w procesach gospodarowania odgrywają banki.

3)  Model japoński- rozwój gospodarki japońskiej i 

usytuowania jej, mimo wielkich strat poniesionych w czasie 
II wojny światowej, na szczycie uprzemysłowionych krajów 
świata.

4)  Model skandynawski- realizacja idei współczesnego 

państwa dobrobytu.

EWOLUCJA PRZEDSIĘBIORSTW

     Przedsiębiorstwa są wytworami 

określonych procesów cywilizacyjnych, są 
tez formami współczesnych organizacji 
gospodarczych. Zostały one ukształtowane 
w wyniku procesów rozwoju potencjału 
wytwórczego, stosunków ekonomicznych, 
politycznych, prawnych i społecznych. 

     Powstanie i rozwój przedsiębiorstw wiąże 

się z trzema etapami:

     1. epoka agrarna;
     2. epoka przemysłowa;
     3. epoka informacyjna

Podstawowe podmioty w gospodarce rynkowej

     Gospodarka każdego kraju składa się z wielu 

podmiotów. Są to np. gospodarstwa domowe, 
przedsiębiorstwa produkcyjne, usługowe, instytucje 
finansowe, szkoły, wyższe uczelnie, administracja 
państwowa i samorządowa. 

     Podmioty w gospodarce rynkowej powiązane są ze 

sobą różnymi relacjami kształtowanymi przez popyt i 
podaż. Umożliwia to powstawanie związków i 
współzależności np. pomiędzy producentami 
wyrobów a odbiorcami, gospodarstwami domowymi 
a instytucjami finansowymi. Relacja miedzy popytem 
a podażą zależy w największym stopniu od ilości 
pieniądza na rynku. Jego ilość zależy z kolei od 
wysokości płac w przedsiębiorstwach, zakresu i 
wysokości świadczeń socjalnych, wielkości 
udzielanych kredytów. 

    Najważniejszym czynnikiem 

kształtującym relacje pomiędzy 
popytem a podażą jest cena. W 
przeważającej liczbie przypadków 
popyt zmienia się w przeciwnym 
kierunku do zmiany cen. Gdy ceny 
towarów spadają, ludzie kupują 
więcej i popyt rośnie. Gdy ceny 
towarów rosną cześć konsumentów 
ogranicza swoje spożycie lub 
całkowicie rezygnuje z zakupów - 
w rezultacie popyt spada.

Globalizacja

     Pojęcie globalizacji dotyczy istoty, zakresu, 

specyfiki i możliwych skutków zmian 
zachodzących w wielu obszarach 
współczesnej cywilizacji. Proces ten dotyczy 
społeczności narodowych i 
międzynarodowych. Wydaje się, że 
globalizacja w pierwszym rzędzie odnosi się 
do zmian zachodzących w skali 
międzynarodowej. Często podkreśla się, że 
procesy globalizacyjne tworzą nową jakość 
środowiska społecznego. Globalizacja 
oznacza istnienie wysokiego poziomu 
interakcji między ludźmi, pozostającymi w 
oddalonych od siebie miejscach.

Globalizacja gospodarki - tworzenie 

gospodarki światowej, w której 
istnieje swobodna możliwość 
przepływu dóbr, usług oraz czynników 
wytwórczych 

Integracja gospodarcza- stanowi 

proces tworzenia więzi 
ekonomicznych scalających 
gospodarkę. W ramach gospodarek 
narodowych integracja polega na 
łączeniu się przedsiębiorstw w 
większe organizmy gospodarcze

       Społeczna gospodarka rynkowa jest 

systemem gospodarczym opartym o zasadę 
konkurencji, dlatego narodowe i 
ponadnarodowe urzędy do spraw konkurencji 
powinny czuwać nad powstającymi 
monopolami, zmowami cenowymi, a przede 
wszystkim zabraniać wykorzystywania ich 
przewagi na rynkach. Mają one także 
nadzorować fuzje i alianse dużych firm, 
zwłaszcza jeżeli zagrażają one sprawnemu 
funkcjonowaniu mechanizmu konkurencji. 
Współcześnie faktem jest tzw. Globalna 
konkurencja, przekraczająca granice państw. 
Media informują o dokonywanych megafuzjach 
na wielu kontynentach. Stąd uzasadnione jest 
pytanie, czy globalna fuzjomania nie zniszczy 
w przyszłości gospodarki rynkowej, a w 
szczególności społecznej gospodarki rynkowej. 
Sytuacja jest o tyle groźna, że globalizacja nie 
respektuje zasad tradycyjnego porządku 
gospodarczego, w tym regulacji narodowych, a 
w Europie -także regulacji unijnych.

     W epoce globalizacji państwo utraciło wiele 

ze swej tradycyjnej roli. Zmieniła się rola 
państwa w kształtowaniu międzynarodowych 
stosunków gospodarczych. Wiele decyzji 
podejmowanych jest na szczeblu instytucji 
transnarodowych. Kraje o otwartej 
gospodarce muszą prowadzić politykę 
gospodarczą z uwzględnieniem 
zewnętrznych uwarunkowań. Pole działania 
dla polityki gospodarczej państwa zawęża 
się, zwłaszcza gdy chodzi o zapewnienie 
stabilizacji makroekonomicznej, niskiej 
inflacji, kontrolowanego deficytu 
budżetowego, równowagi bilansu 
płatniczego oraz polityki w zakresie stóp 
procentowych i kursu walutowego.

MOTTO

   

Zyski są siłą napędową 

gospodarki rynkowej. Im 
większe są zyski, tym 
lepiej są zaspokajane 
potrzeby konsumentów.

Ludwig Heinrich Edler von Mises