A N N A K R Ą Ż Y Ń S KA , D O M I N I KA
D O L E S Z C Z A K
Dziecko w rodzinie z
problemem alkoholowym
A N N A K R Ą Ż Y Ń S KA , D O M I N I KA
D O L E S Z C Z A K
Dziecko w rodzinie z
problemem alkoholowym
W Polsce 38,6
mln
W mieście 100
tys. mieszk.
W mieście 25
tys. mieszk.
W gminie 10
tys. mieszk.
Liczba osób
uzależnionych od
alkoholu
ok. 2%
populacji
ok. 800 tys.
ok. 2.000 osób ok. 500 osób
ok. 200 osób
Dorośli żyjący w
otoczeniu
alkoholika
(współmałżonkow
ie, rodzice)
ok. 4%
populacji
ok. 1,5 mln
ok. 4.000 osób ok. 1.000 osób ok. 400 osób
Dzieci
wychowujące się
w rodzinach
alkoholików
ok. 4%
populacji
ok. 1,5 mln
ok. 4.000 osób ok. 1.000 osób ok. 400 osób
Osoby pijące
szkodliwie
5-7% populacji 2-2,5 mln
5.000-7.000
osób
1.250-1.750
osób
ok. 500-700
osób
Ofiary przemocy
domowej w
rodzinach z
problemem
alkoholowym
2/3 osób
dorosłych oraz
2/3 dzieci z
tych rodzin
Razem
ok 2 mln osób:
dorosłych i
dzieci
ok. 5.300
osób:dorosłych
i dzieci
Około 1.330
osób:
dorosłych i
dzieci
Około 530
osób:
dorosłych i
dzieci
Populacje osób, u których występują różne kategorie problemów
alkoholowych (dane szacunkowe)
Uzależnienie od alkoholu
Jest to kompleks zjawisk fizjologicznych,
behawioralnych i poznawczych
charakteryzujący się tym, że picie alkoholu
dominuje nad innymi zrachowaniami, które
miały poprzednio dla pacjenta większą wartość
Uzależnionym od alkoholu jest człowiek, który
swoje sprawy, napięcia i kłopoty próbuje
rozwiązywać (rozładować) pijąc alkohol. Robi
to w sposób, który ma dla niego szkodliwe
konsekwencje. Mimo istotnych problemów z
tym związanych, robi to dalej.
Współuzależnienie
Wzajemne uzależnienie o charakterze uzupełniającym
się, którego podstawą jest to, że osoba uzależniona od
substancji chemicznej potrzebuje opieki, po to by
przeżyć, a jego opiekun odczuwa potrzebę kontrolowania
zachowań podopiecznego (O’Brien i Gaborit, 1992).
Współuzależnionym może być każda znacząca osoba z
otoczenia uzależnionego, która uwikłana jest w to
uzależnienie (Maxwell, 1986)
Charakteryzuje się skrajnym zaabsorbowaniem i
zależnością (emocjonalną, społeczną a czasami fizyczną)
od osoby lub obiektu.
Alkoholizm jest chorobą całej rodziny.
Dysfunkcyjność rodziny z problemem alkoholowym –
dynamika procesu
Etap I: Rodzina (podobnie jak alkoholik)
zaprzecza istnieniu problemu. Destruktywne
zachowania alkoholika są tolerowane, a
członkowie rodziny solidarnie chronią go
przed poszerzeniem konsekwencji picia
Etap II: Próba pozbycia się problemu.
Rodzina organizuje samoobronę przed
społecznym napiętnowaniem ogranicza
kontakty z otoczeniem i chroni swój
zewnętrzny wizerunek, mimo narastających
nieporozumień, konfliktów i awantur.
Etap III (faza chaosu): Utrata nadziei na
rozwiązanie problemu. Często poszukiwanie
pomocy u specjalistów. Próby reorganizacji
rodziny, niepijący współmałżonek przejmuje
odpowiedzialność za rodzinę i nie toleruje już picia
i nie chroni pijącego. Jest to impuls do podjęcia
prób leczenia. Jeśli nie podejmuje leczenia
separacja osoby pijącej i usunięcie z rodziny .
Etap IV: Jeśli, jest decyzja o zaprzestaniu picia
faza powrotu do rodziny.
Jeśli nadal pije ostateczna reorganizacja rodziny,
bez niego. Nowy podział ról i obowiązków.
Rodzina zdrowa
Rodzina dysfunkcyjna
Funkcje:
- bezpieczeństwo i wzajemna
pomoc
- zaspokaja potrzeby
poszczególnych
członków
- nastawiona na rozwój
indywidualny
swoich członków
Nie spełnia funkcji:
- nie zaspokaja potrzeb
poszczególnych
członków
- nie ma troski o rozwój
indywidualny
- nastawiona jest na utrzymanie
systemu
Role:
- zmienne i dostosowane do
potrzeb
Role:
- sztywne – osoba
nieodpowiedzialna
(np. alkoholik), osoba
nadodpowiedzialna (małżonek,
dzieci, bohater rodziny)
Normy:
mówić, ufać, czuć, zmieniać
Normy:
nie mówić, nie ufać, nie czuć, nie
zmieniać
Rodzina zdrowa
Rodzina dysfunkcyjna
Jest:
szczera, otwarta, wzajemnie sobie
pomaga (sprawiedliwy podział
obowiązków)
Wzajemne zaufanie i wsparcie
Otwarta komunikacja
Jest:
nieszczera (zakłamana, nie mówi
się w niej o problemach, ukrywa
je), zamknięta (ma sekrety, dba o
swoje dobre imię jako rodziny),
brak w niej wzajemności
(niesprawiedliwy podział
obowiązków i dóbr)
Brak zaufania
Zablokowana komunikacja
Każdy członek rodziny
indywidualnie jest ważny.
Indywidualnie nikt nie jest ważny
– ważna jest rodzina.
Reguły rodzinne
Nie mówić – nakazuje zachowanie milczenia na temat
tego, co dzieje się w rodzinie, ale także w rodzinie
problem alkoholizmu nigdy nie jest przedmiotem dyskusji.
Nie ufać – nakazuje, aby nie ufać zarówno członkom
własnej rodziny, jak i obcym, ponieważ ufność może
narazić na doznanie krzywdy (niedotrzymywanie obietnic
i umów, brak konsekwencji wychowawczej).
Nie czuć– nie zagłębianie się we własne emocje – trzeba
być „twardym”, dobrze rozwinięty system zaprzeczania
własnym uczuciom – wyrażanie lęku, gniewu, smutku
sprowadza na rodzinę większy ból.
Nie zmieniać – nie zmieniaj swoich zachowań, wszystkie
próby zmiany ról w rodzinie są zabronione ponieważ
mogłoby to wywrócić cały system
Profil psychologiczny rodzin alkoholowych -
badania
Częściej dochodzi do konfliktów i dysfunkcji
(Moos i Billings, 1982)
Mniej spójne, słabiej zorganizowane, mają
mniejsze potrzeby intelektualne i kulturalne
( Clair i Genest, 1987)
Brak solidarności, ciągły niepokój i napięcie.
Rodzeństwo: Jawna potrzeba dominacji nad
młodszym rodzeństwem – rezultat agresji i
frustracji. Skłonność do separacji, zamiast
ciepła i miłości – wrogość ( Cork, 1969)
Badania cd.
Pijący ojciec: częściej ośmiesza, odrzuca,
traktuje szorstko, lekceważy (Udayakumar,
Mahon, Shaeiff, Sekar, Eswan, 1984)
Jedno z badanych dzieci o ojcu: „ zachowuje
się dziwnie, rodzina się go boi, a jak się
ruszę to na mnie wrzeszczy”.
Pijąca matka: mniej akceptująca, bardziej
odrzucająca, ze skłonnością do
dyscyplinowania czy nadopiekuńczości,
większe skłonności do zachowań
konfliktowych
Dziecko w rodzinie alkoholowej (Skrzypczyk,
2001)
dwoje na troje opisywanych przez Skrzypczyka dzieci z rodzin
alkoholików było świadkami przemocy,
ponad połowa doświadczała bezpośrednio przemocy zarówno
fizycznej, jak i emocjonalnej czy intelektualnej.
co szósta dziewczynka opisywała doświadczenia związane z
nadużyciem seksualnym.
Jeżeli chodzi o stany emocjonalne, dzieci najczęściej
wymieniały:
wstyd za rodzica (40%),
poczucie winy (23%),
strach przed rodzicem (41%),
osamotnienie (57%),
złość lub nienawiść do rodzica (80%).
Role pełnione w rodzinie z problemem
alkoholowym
Osoba
współuzależniona
Wyrzutek;
kozioł ofiarny
Bohater
rodzinny
Błazen;
Maskotka
Dziecko
zagubione;
Niewidoczne
Osoba współuzależniona
• uporczywa koncentracja myśli, uczuć,
postępowania
wokół alkoholika i jego picia,
• poczucie konieczności kontrolowania jego
postępowania i odpowiedzialności za niewłaściwe
zachowanie po wypiciu,
• ochrona przed konsekwencjami picia,
• zaniedbuje swoje potrzeby; rezygnuje „z siebie”,
• lęk przed porzuceniem i negowanie własnej
wartości, zamartwianie się o przyszłość,
• huśtawka emocjonalna- rozpacz, utrata nadziei,
rozczarowanie, naiwna wiara w przyrzeczenia
poprawy, poczucie krzywdy, nerwice,
• próby dominacji i przejmowania wszystkich
obowiązków domowych, zaniedbywanie ich z
powodu ich nadmiaru
Bohater rodzinny
Osoba pełna wyrzeczeń i poświęcenia dla
rodziny To najczęściej najstarsze dziecko, które
nie sprawia kłopotów, dobrze się uczy, dba o
rodzinę i poświęca się dla niej. Rezygnuje z
osobistych celów życiowych, opiekuje się
rodzeństwem, dba o matkę.
Nadodpowiedzialność powoduje, że dziecko –
bohater żyje w stanie ciągłego napięcia, nie
umie się bawić, ani być z siebie zadowolonym.
Kozioł ofiarny
Jedyny, który dostrzega prawdziwe przyczyny
problemów w rodzinie,
Skupiają się na nim frustracje i problemy rodzinne,
Odreagowuje je w konfliktach w świecie
„zewnętrznym”,
Notorycznie sprawia kłopoty , wchodzi w konflikty z
dziećmi i dorosłymi
Źle się uczy,
Jest impulsywny i agresywny,
Poszukuje oparcia w grupach nastawionych
antyspołecznie, wobec innych jest oschły i ostry,
Stara się być „mocny”
Dziecko zagubione
Zwane “aniołkiem”, nie rzuca się w oczy,
nikomu nie sprawia kłopotu, właściwie go nie
ma,
Wycofuje się w świat marzeń,
Jest smutne i samotne,
W szkole niezauważalny i zapomniany,
Nie radzi sobie w grupie,
Czuje się inny niż pozostali,
Odsuwa się od rodziny
Maskotka, błazen
Często najmłodsze dziecko, okłamywane „dla
jego dobra”
Przemiły, uroczy, rozładowujący napięcia
rodzinne żartem, psotą,
Jednak za takim zachowaniem kryje się
napięcie i niepokój,
Dramat maskotki polega na tym, że nikt nie
traktuje jej poważnie, a ona sama zatraca
granicę między prawdą a żartem, między
śmiechem a płaczem, zdana jest na
konieczność ciągłego zabiegania o cudze
względy.
DDA (dorosłe dzieci alkoholików)
Oto przykładowe stwierdzenia opisujące podstawowe cechy DDA:
1. Mam trudności z nawiązywaniem bliskich osobistych związków.
2. Łatwo się załamuję, kiedy ktoś mnie krytykuje lub „gasi”.
3. Nie potrafię prosić o to, co mi jest potrzebne lub co chciałbym
dostać od innych osób.
4. Kiedy wygląda na to, że wszystko idzie dobrze, zaczynam odczuwać
niepokój.
5. Odczuwam potrzebę aprobaty.
6. Przypominam sobie swoje zakłopotanie, gdy niesprawiedliwie
skrytykowano mnie
w obecności innych osób.
7. Zazwyczaj wolę zgodzić się z większością niż występować z
odrębnym zdaniem.
8. Nie daje mi spokoju fakt, że ktoś jest na mnie zły, nawet jeśli jest to
tylko jedna osoba
w licznym tłumie.
DDA
Bohater rodziny – wyrastają z nich perfekcjoniści
i pracusie, którzy zupełnie odsuwają własne
potrzeby i odczucia. Mają oni problemy z
nawiązywaniem kontaktów i zawierzaniem innym
osobom. Nigdy nie są z siebie zadowoleni i
zatracają się w pracy. W działaniu są skuteczni i
efektywni, choć ich sfera uczuć jest zazwyczaj
upośledzona.
Kozioł ofiarny – stają się w dorosłości ludźmi,
którzy idą na skróty. Są kłótliwi i oscylują w stronę
marginesu społecznego. Są nieprzystosowani do
życia w społeczeństwie, samotnicy.
DDA
Maskotka – Są przez otoczenie lubiani, choć nikt nie
bierze ich poważnie. Pracodawcy niekiedy nawet odnoszą
się do nich nieufnie. Dlatego właśnie w życiu dorosłym
otrzymują zadania mało istotne. Z trudem radzą sobie ze
stresem. Są smutne, wystraszone, niepewne i samotne.
Rola błazna przeszkadza im w nawiązaniu poważnych,
głębszych związków.
Dziecko zagubione – trzyma się na uboczu. Nikomu nie
przeszkadzają, ale i nie pomagają. Są niezauważalni i źle
czują się w towarzystwie. Na ogół bywają samotni i mogą
uciekać w narkotyki. Nawiązują niewiele stałych
związków i nie umieją stawiać czoła problemom.
Role odgrywane przez dzieci alkoholików celem przetrwania
w różnych środowiskach
Dom rodzinny
Szkoła
Praca
Środowisko
społeczne
Bohater
Gwiazda
klasowa
Pracoholik
Pozytywna
jednostka
Kozioł ofiarny
Dziecko trudne
Sprawca
kołpotow
Niedostosowany
społecznie
Zagubione
dziecko
Klasowy
samotnik
Pracownik
trzymający
się na uboczu
Samotnik
Maskotka
Błazen klasowy
Dowcipnis
Komik na scenie
Główne tezy programów dla dzieci alkoholików
1. Alkoholizm jest chorobą.
2. W rodzinie alkoholika wszyscy doznają krzywd i urazów, nie wyłączając
dzieci.
3. Dzieci, których rodzice piją dużo, nie są odosobnione.
4. Dzieci nie są przyczyną, nie są w stanie kontrolować ani nie mogą wyleczyć
ojca czy
matki z alkoholizmu.
5. Istnieje wiele dobrych sposobów, za pomocą których dzieci mogą zadbać o
siebie, gdy
ich rodzice piją, aby poprawić sobie samopoczucie.
6. Możliwość zidentyfikowania i wyrażania uczuć dotyczących picia jednego
czy obojga
rodziców ma dla dziecka funkcje terapeutyczne.
7. Jest całkowicie w porządku, że dziecko opowiada o piciu ojca czy matki
swemu
przyjacielowi, w czasie zajęć, w warunkach bezpieczeństwa grupowego.
8. Dzieci alkoholików należą do grupy wysokiego ryzyka; grozi im, że same
zaczną
nadużywać substancji chemicznych.
9. Rzeczą ważną dla dziecka jest poznanie i wykorzystanie budzących
zaufanie
systemów wsparcia poza rodziną.
10. Istnieje wiele praktycznych sposobów rozwiązywania problemów i
radzenia sobie
z alkoholizmem rodziców.