BIOLOGICZNE PODSTAWY STEREOTYPOWYCH I AGRESYWNYCH ZACHOWAŃ U ZWIERZĄT

NEUROPRZEKAŹNIKI



Zaburzenia ilościowe i jakościowe
neuroprzekaźników odpowiadają za
nienormalne i agresywne zachowania
zwierząt.



Dopamina związana jest z
impulsywnością i irytacją.



Serotonina wspomaga pobudzenie i
agresję.



Glutamina i GABA wspierają pobudzenie
lub zahamowanie układu nerwowego.



Adrenalina razem ze współczulnym
układem nerwowym pomaga w
przygotowaniu organizmu do obrony w
stanach zagrożenia.



Noradrenalina związana jest z
adrenaliną i odpowiada m.in. za poziom
energii zwierzęcia.

NEUROPRZEKAŹNIKI



Wysokie stężenia noradrenaliny
indukują agresję, nadpobudliwość,
zachowania impulsywne i wysoki poziom
podniecenia.



Doświadczenia traumatyczne i długie
okresy stresu powodują obniżenie
wydzielania i stężenia noradrenaliny 

organizm zmniejsza wydatkowanie
energii.



Niedobór noradrenaliny kojarzony jest z
letargiem, bezradnością i depresją.



Organizm jedynie przez jakiś czas może
funkcjonować z występującym deficytem
noradrenaliny

(chroniczny stres).

BIOLOGIA STRESU



Stres jest stereotypową, niespecyficzną,
złożoną, fizjologiczną reakcją organizmu
na każde jego obciążenie (napór
bodźca)  (

definicja Selyego, 1936



Stres jest zaburzeniem homeostazy
spowodowanym czynnikiem fizycznym
lub psychicznym.



Czynnikami powodującymi stres mogą
być czynniki umysłowe, fizjologiczne,
anatomiczne lub fizyczne.

PSYCHOLOGIA STRESU



Stres jest uważany za zjawisko szkodliwe dla
organizmu.



W rzeczywistości działania niepożądane przynosi
jedynie stres zbyt silny

(przekraczający

indywidualne możliwości adaptacyjne jednostki)

lub

zbyt długotrwały.



Stres umiarkowany jest czynnikiem mobilizacyjnym
i zwiększa możliwości adaptacyjne organizmu 

podstawowy czynnik rozwoju.



Stres o dużym natężeniu lub zbyt długotrwały
przyczynia się do rozwoju zaburzeń psychicznych:

zaburzenia lękowe , depresyjne, zespołu stresu
pourazowego oraz zaburzeń somatycznych i
śmierci.

STRES



Stres ma negatywny wpływ na organizm,
jeżeli jest zbyt silny lub zbyt długo się
utrzymuje.



Dochodzi wówczas do przekroczenia
zdolnosci adaptacyjnych zwierzęcia i
ogólnego wyczerpania organizmu.



Występuje osobnicza wrażliwość na stres 
trudności w przystosowaniu się do nowych
sytuacji.



Zwierzęta starsze oraz mające niewiele
doświadczeń z nowymi sytuacjami ( braki w
socjalizacji) wykazują wzmożoną wrażliwość
na stres.



Często efektem niezdolności do poradzenia
sobie ze stresującą sytuacją jest lęk.



Lęk pojawia się w sytuacjach postrzeganych
przez zwierzę jako nieprzyjemne lub
zagrażające mu.



Zwierzę odczuwa silny dyskomfort  co
manifestuje się drżeniem ciała, wokalizacją
( szczekanie, wycie, skomlenie, piszczenie),
ślinotok, rozszerzenie źrenic , częste oddawanie
moczu.



Zbyt częste stany lękowe prowadzą do
zachowań patologicznych.

SYTUACJE ZWIĘKSZONEGO

RYZYKA

Najczęstsze przyczyny stresu oraz leku

PSY:



Zmiana warunków życia

(nowy dom, pobyt

w hotelu dla zwierząt, oddanie do schroniska,
wyjazdy na wakacje)



Okresowe zmiany środowiska

(odosobnienie, głośne dźwięki np. burze,
petardy)



Zmiany trybu życia

np. zmiana pory

spacerów, spożywania posiłków

SYTUACJE ZWIĘKSZONEGO
RYZYKA

Najczęstsze przyczyny stresu oraz lęku

KOTY:



Obecność innych kotów w ich otoczeniu



Zmiana domu



Zmiana właściciela



Niepokój w zachowaniu właścicieli



Przybycie gości



Przebywanie w odosobnieniu



Wizyta w lecznicy weterynaryjnej



Hospitalizacja

WYSTĘPOWANIE STRESU I

STANÓW LĘKOWYCH

Czynniki genetyczne:



Gatunek



Rasa



Cechy indywidualne

Proces wczesnego uczenia się:



Powstawanie nieprzyjemnych skojarzeń



Niezamierzone utrwalanie zachowań np.
pocieszanie psa, który się boi



Karanie

Doświadczenia w okresie rozwoju:



Zbyt wczesna / późna adopcja



Brak socjalizacji



Traumatyczne przeżycia

Brak poczucia bezpieczeństwa i

nieprzewidywalność środowiska:



Niekonsekwentne postępowanie właścicieli



Niejasne stosowanie komend



Brak stałego porządku dnia



Zmiany liczby domowników (przyjazdy, wyjazdy)



Zmiana lub nieregularne godziny pracy
właściciela



Przeprowadzka, remont domu



Nowe zwierzę w domu



Obecność innych zwierząt w sąsiedztwie.

ZABURZENIA WYSTĘPUJĄCE U

ZWIERZĄT PODDANYCH DZIAŁANIU

CZYNNIKÓW STRESOGENNYCH.



Hipertermia złośliwa u koni i świń



Syndrom białego mięsa u cieląt



Wodniste mięso



Zespół stresowy u świń 

nagła śmierć

sercowa u świń



Zaburzenia rozrodu (

zmniejszenie

liczby miotów, zmniejszenie liczebności
miotów, zmniejszenie przeżywalności
noworodków, ronienia

)



Zmniejszenie produkcyjności zwierząt

(mleczności, nieśności, spadek
przyrostów masy ciała)

ZABURZENIA WYSTĘPUJĄCE U ZWIERZĄT

PODDANYCH DZIAŁANIU CZYNNIKÓW

STRESOGENNYCH.



Schorzenia somatyczne:

biegunki, atonia

przewodu pokarmowego, owrzodzenia
żołądka.

Zaburzenia w zachowaniu:



kanibalizm,



apatia,



fobie,



lękliwość,



agresja,



samouszkodzenia,



niszczenie przedmiotów,



bezcelowe i uporczywe ruchy.

TYPY REAKCJI NA STRES



Dystres jest reakcją organizmu na
zagrożenie, utrudnienie lub niemożliwość
realizacji istotnych celów 

pojawia się w

momencie zadziałania bodźca czyli stresora.



Eustres to stres pozytywnie mobilizujący do
działania.



Neustres to bodziec dla danego osobnika
neutralny w działaniu, a dla innego osobnika
może być eustresowy

(mobilizujący)

lub

dystresowy

(czynnik zagrożenia)

FAZY STRESU



Faza alarmowa

(reakcja atak lub ucieczka)



początkowa, alarmowa reakcja zaskoczenia i niepokoju z
powodu niedoświadczenia i konfrontacji z nową sytuacją

Stadium szoku

Stadium przeciwdziałania szokowi

 organizm

uruchamia reakcje obronne



Faza przystosowania (adaptacji) 

organizm uczy się

skutecznie i bez nadmiernych zaburzeń radzić sobie ze
stresem



możliwość powrotu do stanu równowagi



Faza wyczerpania (wycieńczenia) 

stałe pobudzenie

organizmu (przewlekły stres) prowadzi do wyczerpania
zasobów odpornościowych, co może prowadzić do
chorób somatycznych lub psychosomatycznych



możliwość zejścia śmiertelnego.

BŁĘDNE KOŁO

DŁUGOTRWAŁA

EKSPOZYCJA NA STRES



NERWICE

STRES

LĘK

TRUDNA
SYTUACJA

ROZŁADOWANIE
POCZUCIA WINY

POCZUCIE
WINY

Zdarzenie

Liczba

punktów

Zdarzenie

Liczba

punktów

Śmierć

współmałżonk

100

Kłótnia

małżeńska

Rozwód

Zmiana zawodu 35

Separacja

Kredyt wysoki

Śmierć bliskiej

osoby

Wyprowadzeni

e się dzieci

Kara więzienia 63

Dzieci

rozpoczynające

szkołę

Choroba

Kłopoty z

szefem

Zawarcie

małżeństwa

Zmiana szkoły

Zwolnienie

Zmiana miejsca

zamieszkania

Emerytura

Zmiana w życiu

towarzyskim

STATYSTYCZNY EFEKT

STRESORÓW



150-199 jednostek stresu = 37 % szansa
choroby w ciągu kolejnych 2 lat



200-299 jednostek stresu = 51 % szansa
choroby w ciągu kolejnych 2 lat



Ponad 300 jednostek stresu = 79%
szansa choroby w ciągu kolejnych 2 lat.

BIOLOGIA STRESU

W reakcji stresowej biorą udział dwa

systemy biologiczne:



Współczulny układ nerwowy, który
aktywuje się jako pierwszy już w pierwszych
chwilach po zadziałaniu stresora 

odpowiada za tzw. reakcję walki lub ucieczki



Oś podwzgórze-przysadka-nadnercza (oś
HPA) 

zostaje aktywowana dopiero po kilku

minutach lub godzinach od zadziałania
stresora.

UKŁAD WSPÓŁCZULNY



Jest częścią autonomicznego układu
nerwowego, który unerwia narządy
wewnętrzne.



Jest odpowiedzialny za tzw. reakcję
walki lub ucieczki (ataku lub ucieczki).



W pierwszych chwilach po zadziałaniu
czynnika stresowego dochodzi do
pobudzenia nadnerczy 

wydzielona

zostaje adrenalina i noradrenalina.

UKŁAD WSPÓŁCZULNY

Efekt działania adrenaliny 



wzrost siły skurczów komórek mięśnia
sercowego,



przyśpieszenie tętna i oddechów,



rozszerzenie mięśni gładkich oskrzeli,



rozszerzenie źrenic,



rozkład tłuszczu do kwasów tłuszczowych i
glicerolu,



rozkład glikogenu zmagazynowanego w
wątrobie do glukozy,



lepsze ukrwienie mięśni szkieletowych, serca
i mózgu



ustanie procesów trawiennych

SYSTEM PODWZGÓRZE-

PRZYSADKA-NADNERCZA



Oś HPA zostaje aktywowana dopiero po
minutach lub godzinach od zadziałania
stresora.



Podwzgórze wydziela kortykoliberynę (CRH) 

hormon stresu, która jest odpowiedzialna za
pobudzenie komórek przysadki do
wydzielania hormonu
adrenokortykotropowego (ACTH).



ACTH jest przetransportowywany do kory
nadnerczy i jest czynnikiem stymulującym
uwalnianie przez komórki kory nadnerczy
glukokortykosterydów (kortyzolu)

AKTYWNOŚĆ BIOLOGICZNA

GLUKOKORTYKOSTERYDÓW W STRESIE



Wzrost stężenia glukozy we krwi



Przyspieszenie rozkładu kwasów tłuszczowych do
ciał ketonowych



Hamowanie wychwytu pozaneuronalnego amin
katecholowych 

utrzymanie katecholaminemii



Indukcja zmian przetwarzania informacji
docierających do narządów zmysłów.



Zmniejszenie wrażliwości zmysłów 

osłabienie

zdolności odbioru najsłabszych bodźców, przy
równoczesnym zwiększeniu zdolności rozróżniania
odrębnych bodźców.



Hamowanie aktywności przysadki i podwzgórza 

regulacja aktywności reakcji stresowej.



Immunosupresja (stres przewlekły)

AKTYWNOŚĆ BIOLOGICZNA CRH

Poza podwzgórzem kortykoliberyna

(CRH) znajduje się również:



Korze czołowej



Zakręcie obręczy



Jądrze centralnym ciała migdałowatego



Jądrze półleżącym



Pniu mózgu:

miejscu sinawym oraz w

jądrach szwu

FUNKCJA CRH



Uwalnianie ACTH



Uaktywnienie zachowań lękowych



Redukowanie zachowań wzmacnianych
nagrodą



Hamowanie apetytu



Hamowanie aktywności seksualnej



Receptor CRH1 

regulacja zachowań

lękowych



Receptor CRH2 

regulacja czynności

autonomicznego układu nerwowego

MIEJSCE SINAWE



Miejsce sinawe jest aktywowane przez
stresory fizyczne (

spadek stężenia glukozy,

ciśnienia krwi, objętości krwi, zaburzenia
termoregulacji

) oraz przez stresory

psychologiczne.



Ma połączenie z podwzgórzem, przez które
aktywuje oś HPA



Oś ta aktywuje również miejsce sinawe.



Neurony miejsca sinawego odpowiadają też
za wzmocnienie zachowań lękowych przez
pobudzenie ciała migdałowatego oraz
hamowanie aktywności kory przedczołowej.

UKŁAD DOPAMINERGICZNY I

SEROTONINERGICZNY



W stresie układ dopaminergiczny reguluje
odpowiedź emocjonalną, odpowiada za
selektywność procesów informacyjnych
oraz uczenie się.



Serotonina w stanie ostrego stresu
zwiększa swoją aktywność w korze
przedczołowej, ciele migdałowatym,
podwzgórzu i rdzeniu przedłużonym 

wspomaga pobudzenie i agresję.



Istotną rolę w ostrej reakcji stresowej
pełni receptor 5-HT1A współdziałający z
receptorami dla glikokortykosterydów.

CIAŁO MIGDAŁOWATE I

HIPOKAMP  ROLA W STRESIE



Ciało migdałowate odpowiada za pamięć
emocjonalną, bierze udział w rozpoznaniu
stresora i przypisywaniu mu znaczenia
emocjonalnego.



Pełni rolę w zachowaniach warunkowanych
negatywnymi emocjami, zwłaszcza lękiem.



Współdziała z podwzgórzem i miejscem
sinawym.



Nadmierna aktywacja ciała migdałowatego,
powodowana powtarzającymi się silnymi
stresami lub stresem przewlekłym prowadzi
do zahamowania czynności hipokampu.



Hipokamp 

istotny wpływ na proces pamięci.

CIAŁO MIGDAŁOWATE I

HIPOKAMP  ROLA W STRESIE



Hipokamp bierze udział w hamowaniu
reakcji stresowej 

hamowanie wydzielania

kortykoliberyny przez podwzgórze.



Uszkodzony przez stres hipokamp nie ma
takiej zdolności.



Pod wpływem zbyt dużego stężenia
glikokortykosterydów, hipokamp
uruchamia kaskadę tych hormonów 

utrzymanie się reakcji stresowej i dalsze
działanie uszkadzające hipokamp.

KORA PRZEDCZOŁOWA



Kora przedczołowa odpowiada za
hamowanie lub odblokowywanie
podległych jej starszych ewolucyjnie
części OUN.

Prawidłowa funkcja kory przedczołowej

zapewnia:



adekwatne rozpoznanie stresora



kontrolowanie przebiegu reakcji
stresowej



utrzymywanie wzbudzenia wywołanego
przez stres na odpowiednim poziomie.

OSTRY (SILNY) STRES 

REAKCJA

ATAK LUB UCIECZKA



Natychmiast ciało migdałowate jest
bombardowane sygnałami stymulującymi 

pobudzenie organizmu do aktywacji
procesów awaryjnych.



Uwalnianie adrenaliny i odpowiednia reakcja
organizmu

 przygotowanie organizmu do

ataku lub ucieczki.



Wydzielenie noradrenaliny i dopaminy w
korze przedmózgowej 

upośledzenie

procesów hamowania, kontroli odruchów i
wyuczonych mechanizmów.



Obniżenie progu reakcji agresywnych.



Pobudzenie układu limbicznego nasila
agresję.

REAKCJE NA CHRONICZNY STRES 

FAZY: ADAPTACYJNA I WYCIEŃCZENIA.



Utrzymywanie się stanu przewlekłego stresu
prowadzi do utrzymywania się wysokiego
stężenia kortyzolu oraz następowego spadku
stężenia serotoniny, noradrenaliny i
dopaminy.



Niedobór serotoniny w połączeniu z
chronicznym stanem zdenerwowania
powoduje zaburzenia cyklu snu.



Serotonina przekształcana jest do melatoniny
i odwrotnie.



Obniżenie stężenia serotoniny prowadzi
również do wzrostu zachowań agresywnych.



Niedobór noradrenaliny powoduje
depresję, letarg, obniża zdolność
uczenia się oraz osłabia funkcje
efektorowe układu immunologicznego.



Immunosupresja jest potęgowana przez
wysokie stężenie glukokortykosterydów.



W czasie chronicznego stresu dochodzi
też do zmniejszenia uwalniania i funkcji
efektorowych endogennych związków
przeciwbólowych

(endorfin)

WPŁYW PRZEWLEKŁEGO

STRESU NA ORGANIZM.



Zaburzenia snu



Trudności w myśleniu.



Niemożność racjonalnego rozumowania



Obniżenie umiejętności uczenia się



Brak doceniania nagrody czy doznania
przyjemności.



Wystąpienie stanu nadwrażliwości na
ból.



Wzrost zachowań agresywnych.



Wzrost zaburzeń somatycznych



wzrost

zachorowań na schorzenia układowe.

OZNAKI STRESU U PSÓW



Brak apetytu 

długotrwały stres

powoduje , że zwierzę będzie jadło mniej i
zacznie tracić na wadze.



Szybkie, płytkie ziajanie lub głębokie,
wymuszone ziajanie 

w sytuacjach

stresujących wargi zwierzęcia są odsunięte
do tyłu w szerokim uśmiechu, pojawiają się
też zmarszczki pod oczami i na czole.



Brak skupienia i uwagi 

pies

zestresowany ma ograniczoną zdolność
słyszenia i skupienia uwagi, co uniemożliwia
mu odpowiednie reagowanie na polecenia.

OZNAKI STRESU U PSÓW



Pocenie się opuszków łap 

efekt

nadmiernej nerwowości



zwiększone

wydzielanie się płynów z organizmu co stanowi
fizjologiczny mechanizm obronny.



Ziewanie



ziewanie stanowi patognomiczną

oznakę stresu z wyjątkiem momentu kiedy
zwierzę układa się do snu. W reakcji stresowej
pies ziewa przysuwając podbródek do klatki
piersiowej.



Zwiększona ruchliwość 

często jest oznaką

zdenerwowania, paniki, lęku.



Zwiększona częstotliwość oddawania
moczu i kału.

OZNAKI STRESU U PSÓW



Wymioty i biegunka



Przeciąganie się 

jeżeli zachowuje się tak

w stanie zdenerwowania to przeciąganie się
należy do oznak reakcji organizmu na stres.



Otrzepywanie się jak po wyjściu z wody


chęć rozluźnienia zwiększonego napięcia

mięśni



Zagubienie 

pies zestresowany może

sprawiać wrażenie zagubionego i trudno z
nim nawiązać kontakt

( brak reakcji na

polecenia) 

takie zachowanie może

być oznaką rzutu cukrzycowego !!!

OZNAKI STRESU U PSÓW



Samookaleczenia 

obgryzanie ogona,

gryzienie lub wylizywanie opuszek łap,
wygryzanie skóry po bokach ciała.



Przesadne zabiegi pielęgnacyjne 

przesadne wylizywanie jednej części ciała np.
łap, boku lub genitaliów



możliwość

powstawania uszkodzeń i ran w tych
okolicach ciała.



Nadmierna senność 

zdenerwowane psy

nie odpoczywają odpowiednio w trakcie snu,
co może być przyczyną, że w czasie okresu
czuwania wykazują nadmierną senność.

OZNAKI STRESU U PSÓW



Duże pragnienie 

nadmierne i częste picie

wody przez zwierzę może stanowić reakcję
przerzutową mająca na celu złagodzenie stresu.



Zachowania obsesyjno-kompulsywne



często stanowią patognomiczny objaw stresu



ciągłe szczekanie, kopanie, gonienie za własnym
ogonem

–

są to reakcje przerzutowe.



Nadpobudliwość i zaburzenia snu



Rozszerzone źrenice 

oznaka dużego

pobudzenia



Łypanie okiem 

pies otwiera szeroko oczy i

patrzy w bok



oznaka stresu, agresji

zdenerwowania.



Sztywnienie ciała lub drżenia mięśni.

WPŁYW CHORÓB NA

ZACHOWANIE

Schorzenia CSN:



Zaburzenia świadomości



Zmiany odpowiedzi na bodźce stymulujące



Upośledzenie występowania wyuczonych
zachowań



Brudzenie w domu



Stany dezorientacji



Napady strachu i niepokoju



Zmiana apetytu



Agresja



Wokalizacja

Endokrynopatie:

hypo- hyperadrenokortycyzm,

nadczynność niedoczynność tarczycy, cukrzyca,
zaburzenia funkcjonalne gonad:



Zmiany emocjonalne



Pobudliwość nerwowa



Agresja



Letarg



Obniżona reakcja na bodźce



Niepokój



Nocne spacery



Wzmożona lub osłabiona aktywność



Zmiana apetytu



Zaburzenia seksualne

Encefalopatia wątrobowa:



Stany zaburzonej orientacji



Upośledzenie występowania
wyuczonych zachowań



Zmiany emocjonalne

Schorzenia dróg moczowych:



Polidypsja



Poliuria



Nietrzymanie moczu



Niekontrolowane oddawanie moczu

Odczuwanie bólu z narządu ruchu:



Obniżona aktywność ruchowa



Niepokój



Zwiększona nerwowość



Wokalizacja



Brudzenie w domu



Agresja



Samookaleczanie się



Zniecierpliwienie

Przewlekłe zapalenie jelit, ciało obce,

zapalenie trzustki:



Oblizywanie się



Polifagia



Koprofagia



Spaczone łaknienie



Bezwiedne oddawanie kału



Rolowanie języka



Agresja

Zapalenie ucha, przewlekłe zapalenie

skóry, ropowica skóry, choroby pazurów



Wylizywanie się



Samookaleczanie



Obgryzanie pazurów



Przeczulica



Wygryzanie sierści



Potrząsanie głową

KLASYFIKACJA LEKÓW WPŁYWAJĄCYCH NA

ZACHOWANIE ZWIERZĄT

Leki przeciwlękowe:



Azapirony



Pochodne benzodiazepinowe

Leki neuroleptyczne i antypsychotyczne



Pochodne fenotiazynowe



Pochodne butyrofenonu



Pochodne difenylobutylopiperydyny



„Atypowe” leki neuroleptyczne.

Leki przeciwdepresyjne:



Trójpierścieniowe leki
przeciwdepresyjne



Inhibitory monoaminooksydazy



Selektywne inhibitory wychwytu
serotoniny

Leki stymulujące OUN



Pochodne amfetaminy

Hormony płciowe



Pochodne gestagenowe

Agoniści i antagoniści receptorów

opioidowych

Leki układu adrenergicznego



Antagoniści receptora β-adrenergicznego

(

propranolol, pindolol)



Agoniści receptora α1-adrenergicznego

(

fenylpropanolamina)



Antagoniści receptora α1-
adrenergicznego

(

nicergolina)

Leki przeciwdrgawkowe

Document Outline