ANTONI  

MAKARENKO

(UR. 13.03.1888         

                        W 

BIŁOPILLE, 

ZM. 01.04.1929R.       

                    W 

MOSKWIE)

RADZIECKI PEDAGOG 

                        I 

PISARZ, 

TWÓRCA SYSTEMU 

WYCHOWANIA 

KOMUNISTYCZNEGO.

Swoją praktykę wychowawczą rozpoczął w 1905 r., mając zaledwie 17 lat. Kwalifikacje          

              i doświadczenie pedagogiczne zdobywał jeszcze przed wybuchem pierwszej wojny 

światowej. W roku 1917 ukończył Instytut Nauczycielski w Połtawie. Jego największe 

osiągnięcia pedagogiczne przypadły na lata dwudzieste i początek lat 

trzydziestych. Ostatnie lata Makarenki, zwłaszcza gdy zamieszkał w Moskwie, był okresem 

niezwykłej eksplozji twórczej. Niemal cały jego podstawowy dorobek pisarski ( oprócz 

„Poematu pedagogicznego”) powstał w tym właśnie czasie: „Chorągwie na wieżach”, 

„Książka dla rodziców”, „Wychowanie w rodzinie”, liczne rozprawy i artykuły pedagogiczne, 

a także różnego rodzaju utwory literackie (powieści, nowele, sztuki sceniczne). Makarenko 

pisał bardzo szybko, stosując różne formy i konwencje. W utworach pedagogicznych starał 

się zawrzeć najważniejsze wnioski, do jakich doszedł w swej wieloletniej działalności 

wychowawczej. W pośpiechu porządkował dorobek trzydziestu kilku lat. Snuł daleko idące 

twórcze plany. Nie zdążył jednak doprowadzić swoich zamierzeń do końca. Umarł 

niespodziewanie wczesną wiosną 1939 roku, w pociągu podmiejskim, śpiesząc do 

Moskwy na zebranie Związku Pisarzy. Makarenko miał wówczas 51 lat. Serce jego 

zawiodło, nie wytrzymało niesłychanego tempa i napięcia, w jakim żył i działał. 

Makarenko podejmował zadania wychowawcze najtrudniejsze w sensie 

pedagogicznym, a zarazem najważniejsze ze społecznego punktu widzenia. Gdy        

          w pierwszych latach po Rewolucji 1917 roku zjawisko bezdomnych 

dzieci urosło do wymiarów klęski społecznej, zwłaszcza na Ukrainie, 

Makarenko zrezygnował                   z pracy w zwykłej szkole i stanął do 

walki z tym zagrożeniem. W swojej działalności nie ograniczał się do ratowania 

przed dalszym wykolejeniem, ale nastawiał się na przetwarzanie psychiki i postaw 

zdeprawowanej młodzieży. Eksperyment wychowawczy Makarenki nieustannie 

rozrastał się pod względem organizacyjnym                i pedagogicznym. W swojej 

działalności eksperymentalnej przechodził on świadomie, konsekwentnie i wytrwale z 

jednego etapu do drugiego, nie rzucał jednej sprawy, by wziąć się za inną. Wiedział 

dokładnie, czego chce, i szukał nowych dróg                                w wychowaniu, 

przełamując istniejące stereotypy myślenia i działania pedagogicznego. Organizując 

w 1920 r. kolonię dla bezdomnej młodzieży, stanął                  w obliczu wielu 

nowych i trudnych problemów, znalazł się w głuchym lesie sam na sam „ z bandą 

rozbójników”. Przeżywał ciężkie chwile i załamania, a jednak dokonał bardzo wiele. 

W latach 1927-1934 następuje dalszy etap rozwoju eksperymentu 

wychowawczego Makarenki. Przechodzi od chałupniczej działalności 

gospodarczej o zasięgu lokalnym do produkcji przemysłowej. 

Rozwiązując złożone problemy wychowania i reedukacji, Makarenko odwoływał 

się przede wszystkim do samej młodzieży, jej możliwości wewnętrznych. 

Szczególną wagę przywiązywał do mechanizmów wzajemnego 

oddziaływania na siebie wychowanków. W ten sposób rozwijał nową 

dziedzinę techniki pedagogicznej. Dotąd zwracano przeważnie uwagę na 

możliwości oddziaływania niewielkiej grupy na jednostkę. Makarenko ukazuje 

nową, niezmiernie doniosłą możliwość oddziaływania małej grupy na dużą 

zdezorganizowaną zbiorowość. Świadomie zmierzał do rozwiązania problemu 

wychowania masowego. Nie ograniczał się on do oddziaływań wychowawczych, 

skierowanych na jednostkę czy niewielką grupę. Próbuje znaleźć najwłaściwsze 

formy i sposoby ogarnięcia dużej zbiorowości młodzieży zorganizowanym 

oddziaływaniem wychowawczym, włączając ją do życia i działalności, 

przyśpieszającym proces dojrzewania społecznego. 

 Dążenie Makarenki do coraz bardziej masowej, a zarazem ciągłej i nowoczesnej 

organizacji procesu wychowania wynikało z jego głębokiego przekonania, że tylko 

doświadczenie całościowe może stanowić podstawę rozwoju systemu 

wychowawczego. I tylko tego rodzaju doświadczenie upoważnia do formułowania 

uogólnień teoretycznych, a nawet pozwala wykrywać prawa rządzące procesem 

wychowania. Punktem wyjścia, a zarazem podłożem dociekań teoretycznych 

Makarenki była swoista filozofia człowieka, głęboka refleksja nad jego 

losem, naturą ludzką  i możliwościami jej przekształcenia. Bardzo wcześnie – 

już jako student Instytutu Nauczycielskiego w Połtawie – uporczywie szukał odpowiedzi 

na pytania: od czego zależy postępowanie człowieka, jakie są motywy jego 

działalności, jak dalece określają je normy obyczajowe i prawne, co można uczynić, by 

zmienić to postępowanie, od czego zależą wewnętrzne przeobrażenia człowieka? Były 

to zagadnienia które musiał rozwiązać w swojej praktycznej działalności. Jego 

koncepcje człowieka, charakteryzuje ogromne, autentyczne umiłowanie 

ludzi, przekonanie o niepowtarzalnym uroku każdej jednostki. Ten humanizm 

przenika całą działalność i twórczość Makarenki. 

Opowiada się słowem i czynem za humanizmem aktywnym, walczącym o każdego 

człowieka, przełamującym w człowieku jego wewnętrzne opory i głęboko 

zakorzenione kompleksy. Swoich wychowanków traktuje jako ludzi 

skrzywdzonych przez los, nieszczęśliwych, pozostawionych samym sobie, a 

nie jako nieletnich przestępców. Mierzi go (wzbudzać w kimś odrazę, niechęć; 

odstręczać; odpychać) rozdmuchiwana                              w literaturze  i pedagogice 

tzw. romantyka bezdomności, czyniąca z brzydoty moralnej                   i nieszczęść 

człowieka przedmiot osobliwego, niezdrowego delektowania się. Prawdziwy 

humanizm  i prawdziwa wiara w człowieka znajdują swój wyraz w stawianiu 

mu wielkich wymagań, bez żadnych ustępstw. Makarenko proponuje by 

zająć się opracowaniem konkretnego programu osobowości człowieka. 

Twierdzi, że należy to uczynić nie dedukcyjnie, lecz gromadząc odpowiedni materiał 

empiryczny, który ukaże, co już zdołaliśmy osiągnąć i co jeszcze pozostaje do 

zrobienia w zakresie kultury i charakteru wychowanka. W ujęciu Makarenki kultura i 

charakter nie stanowią ostatecznego celu wychowania. Ostatecznym celem 

jest dobre samopoczucie człowieka w nowych warunkach ustrojowych 

-szczęście.

 Myśl ta nurtowała go od czasów młodzieńczych, gdy stawiał pierwsze 

kroki jako nauczyciel. Do myśli tej wraca w ostatnich latach życia, 

snując plany opracowania                 4-tomowej książki dla rodziców. 

Ostatni tom zamierzał poświęcić kwestii: jak wychować człowieka 

szczęśliwego. W swoich rozważaniach Makarenko rozwija oryginalną, 

choć na pewno dyskusyjną, teorię szczęścia. Człowiek -jego zdaniem- 

nie ma prawa być nieszczęśliwym. Przeciwnie- ma obowiązek być 

szczęśliwym. Cel ten można osiągnąć, jeśli człowiek zrozumie, że 

szczęścia nie wygrywa się na loterii, przypadkowo, pod wpływem tzw. 

sprzyjających okoliczności, lecz że trzeba wypracować je i wywalczyć. 

Niezbędne są do tego: wysiłek i wytrwałość. 

Kierując się logiką pedagogiczną, Makarenko zwracał uwagę 

na różnorodność środków wychowawczych, ukazuje 

wewnętrzne sprzeczności tkwiące prawie                 w każdym 

środku. Podkreśla także, że system środków pedagogicznych 

powinien zmieniać się wraz z rozwojem społeczeństwa i 

samych wychowanków. 

Logika pedagogiczna nakazuje również dostrzegać relatywność 

środków oddziaływania wychowawczego. W jednych warunkach i 

sytuacjach mogą one działać pozytywnie, w innych- negatywnie. 

Znaczy to, że stosując poszczególne środki trzeba liczyć się z 

ogólnym kontekstem wychowawczym, z ogólną sytuacją, w jakiej 

próbujemy zastosować dany środek. Wyłania się także problem 

dozowania środków wychowawczych, znalezienia odpowiedniej 

miary w posługiwaniu się nimi. Na przykład stawiając wymagania 

jednostce, trzeba brać pod uwagę, do jakiego momentu 

wymagania te pobudzają jej rozwój, a od jakiego zaczynają działać 

hamująco, kształtując postawę biernego podporządkowania            

         i biernej uległości. Budząc u młodzieży zdrowe aspiracje i 

rozwijając umiejętność dążenia do celu, należy jednocześnie uczyć 

umiejętności rezygnacji  z niektórych dążeń. 

Makarenko stawiał swoim wychowankom wielkie wymaganie: „Bądźcie 

prawdziwymi ludźmi!”. Zawierało ono więcej szacunku i zaufania do 

nich, niż sztuczne, formalne czy tylko werbalne moralizowanie. 

Makarenko umiał przed wychowankami roztoczyć pociągające, urzekające 

perspektywy przekształcania otaczającego ich życia i przeobrażania samych 

siebie. Wiedział, że tego rodzaju perspektywy mogą stać się siła napędową 

procesu wychowania. Człowiek -zdaniem Makarenki - nie może żyć, nie 

może się rozwijać, jeśli nie widzi przed sobą czegoś radosnego- dziś, 

jutro, pojutrze, za miesiąc, za rok. Ta potrzeba radości dnia jutrzejszego stanowi 

jeden z najważniejszych bodźców działalności człowieka, jeden z najsilniej 

oddziaływujących środków wychowania. Wychować człowieka- twierdzi 

Makarenko- to dać mu poczucie perspektywy, poczucie radości dnia 

jutrzejszego. By ten cel osiągnąć trzeba wyraźnie uświadomić sobie, że dążenie 

do lepszego jutra, pociąga za sobą konieczność pokonywania licznych 

trudności, które istnieją wokół nas. 

Makarenko uważał, że należy przyzwyczajać dzieci i młodzież do walki z tymi 

trudnościami, trzeba je pokonywać, niczym nie zrażając się. W jego ośrodkach 

młodzież od najmłodszych lat uczyła się pracy. Makarenko nie zakładał 

jednak, że praca sama przez się jest jakimś cudownym środkiem 

wychowawczym. Wychodził                 z założenia, że praca tylko wówczas 

zaczyna oddziaływać wychowawczo, kształtując postawę człowieka, jego 

nastawienie do siebie, do innych ludzi, do przeszłości, gdy stanowi istotną część 

całego systemu środków oddziaływania na niego. Kiedy Makarenko 

przystępował  w 1920 roku do pracy w kolonii dla nieletnich przestępców miał 

przed sobą młodych ludzi sponiewieranych przez życie, wykoślawionych 

duchowo, okaleczonych psychicznie. Trzeba było niezwykłego męstwa i silnej 

woli, by – patrząc prosto w oczy temu nieszczęściu ludzkiemu – nie stracić mimo 

wszystko wiary w człowieka i chęci do walki  o niego.

Antoni Makarenko był patronem Szkoły Podstawowej nr 187 na warszawskich 

Bielanach (obecnie im. Adama Mickiewicza).

Złote myśli:



„Nie ma złej młodzieży, są tylko źli wychowawcy.”



„Oczekiwanie na szczęście jest motorem życia ludzkiego.”



„Jak najwięcej wymagań od człowieka i jak najwięcej szacunku dla niego.”



„Jeśli pragniecie wydać na świat obywatela obchodząc się bez miłości rodzicielskiej, bądźcie tak uprzejmi 

uprzedzić społeczeństwo o tym, że pragniecie zrobić takie świństwo. Ludzie wychowani bez miłości 

rodzicielskiej są często zniekształceni.”



„Nie ma nic bardziej niebezpiecznego od biernego sąsiedztwa z dobrym człowiekiem, ponieważ stanowi 

ono najlepszą atmosferę dla rozwoju egoizmu.”



„Pieniądze! Ze wszystkich wynalazków ludzkości - ten wynalazek jest najbliższy szatanowi.”



„Człowiek, który kłamie, nie ma w duszy nic świętego. Prawda jest cenniejsza od wszystkiego.”



„Może na trwodze polega prawdziwe szczęście matki...”



„Autorytet spreparowany specjalnie dla dzieci nie może trwać. Taki autorytet będzie zawsze surogatem, 

który nigdy nie przyniesie pożytku.”



„Nauczyć kochać, nauczyć rozpoznawać miłość, nauczyć być szczęśliwym, to znaczy, nauczyć szanować 

samego siebie, nauczyć godności ludzkiej.”



„Solidarność zainteresowań jeszcze nie stanowi solidarności postępowania.”



„Dlaczego w wyższych szkołach technicznych uczymy się o oporze materiałów, a w pedagogicznych nie 

wykłada się                    o oporze istoty ludzkiej?”

PODSUMOWANI
E

Antoni Makarenko był czołowym pedagogiem i pisarzem radzieckim 

okresu stalinowskiego. W latach 1920–1935 organizował w Połtawie i 

Charkowie placówki opiekuńczo-wychowawcze dla bezdomnej i 

wykolejonej młodzieży, zaś po roku 1935 zajął się głównie pracą pisarską i 

popularyzatorską. Dążył do włączenia wychowanków w formę działalności 

grupowej zorganizowanej zgodnie z założeniami ideologii komunistycznej. 

Od Maksyma Gorkiego Makarenko przejął wiarę w możliwość 

przeobrażenia się człowieka, nawet najbardziej zaniedbanego społecznie i 

moralnie, co nazwano hipotezą optymistyczną. Najwybitniejszymi 

dziełami Makarenki były „Poemat pedagogiczny”(1933–1935) oraz 

„Książka dla rodziców” (1937). System Makarenki obowiązywał jeszcze w 

latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku w ZSRR i 

podporządkowanych mu krajach Europy Środkowej.