Teoria rzeczywistości

Ontologia

 Ontologia

• Materialistyczna i dialektyczna teoria 

rzeczywistości 

• Rzeczywistość przyrodnicza 
• Teoria rozwoju przyrody
• Jedność materialna świata

Rozwój pojęcia „materia”

• Pojęcie „materii” w filozofii starożytnej:

–  poszukiwanie „pramaterii", materialnego podłoża wszechrzeczy; 
– naturalistyczna koncepcja materii: utożsamianie materii z konkretnym 

zmysłowo postrzegalnym składnikiem rzeczywistości. 

• Atomistyczna koncepcja materii: atomy wyjściowym składnikiem 

wszystkich rzeczy (Leukip, Demokryt).

• Pojęcie „materii” w filozofii nowożytnej: wpływ nauk szczegółowych 

(przyrodniczych) na kształtowanie pojęcia „materia” w czasach 
nowożytnych: 

– fizyczna definicja materii Newtona, 
– koncepcja materii na gruncie materializmu mechanistycznego: Hobbes, La 

Mettrie. Diderot. 

• Mechanistyczna koncepcja materii i odkryć nauk fizykochemicznych 

przełomu XIX i XX wieku (odkrycie promieniotwórczości, względności 
masy, rozbicie atomu). 

• Współczesny spór o fizyczną charakterystykę materii.

Współczesne rozumienie materii

• Sprzeczności klasycznej koncepcji materii 
• Idealizm fizyczny Macha i Ostwalda oraz idea „zniknięcia materii”. 
• Krytyczna analiza dotychczasowych definicji materii. 
• Charakterystyka materii jako obiektywnej rzeczywistości 

oddziałującej na ludzkie zmysły. 

• Leninowska definicja: materia jest pierwotna wobec wrażeń i myśli 
• Koncepcja niewyczerpalności materii odrzuca metafizyczne ujęcie 

materii jako absolutnej, elementarnej. 

• Filozoficzne kontrowersje wokół osiągnięć współczesnej fizyki. 
• Mechanika kwantowa a zasada obiektywności i poznawalności 

bytów fizycznych. 

• Zasada nieoznaczoności Heisenberga i jej filozoficzne 

interpretacje.

Atrybuty materii

• Pojęcie atrybutów jako generalnych 

cech; 

– ruch 
– przestrzenno-czasowe istnienie materii, 
– zdeterminowanie: rozwój przyrody 

uwarunkowany jej wewnętrznymi 
prawidłowościami.

Ruch atrybutem materii 

• Różne sposoby rozumienia „ruchu”. 
• Koncepcja materialistów starożytnych: ruch jest 

przemieszczeniem się ciał w przestrzeni. 

• Arystotelesowska „drabina ruchów”. 
• Absolutyzacja ruchu mechanistycznego na gruncie 

materializmu XVII i XVIIIw. 

• Koncepcja ruchu w materializmie dialektycznym: ruch 

to wszelka zmiana zachodząca w obiektywnej 
rzeczywistości. 

• Źródła ruchu: organiczny związek ruchu i materii. 
• Leninowska krytyka energetyzmu. 
• Ruch a „spoczynek” i rozwój. 

Podstawowe formy ruchu 

• Wzajemne związki między poszczególnymi 

formami ruchu: problem redukcjonizmu 
fizycznego, chemicznego i biologicznego.

•  Forma ruchu podstawą klasyfikacji nauk 

szczegółowych. 

• Koncepcje niezależnego traktowania ruchu 

od materii. 

• Poszukiwanie źródeł ruchu poza materią t 

chrześcijańska koncepcja pozamaterialnych 
źródeł ruchu.

Źródła ruchu a „początek” świata

• Naukowa poprawność pytania o początek świata. 
• Bezzasadność pytania o absolutny początek 

wszechświata. 

• Krytyka teorii śmierci cieplnej: bezpodstawność 

przenoszenia prawa entropii na cały wszechświat.

• Hipoteza fluktuacyjna Boltzmanna. 
• Powstanie nowych skupisk energii, tzw. asocjacji 

gwiezdnych (odkrycie Ambarcumiana). 

• Tzw. ucieczka galaktyk i teoria rozszerzającego się 

wszechświata, „wielkiego wybuchu”. 

• Krytyka idealistyczno-metafizycznych interpretacji 

odkryć współczesnej fizyki i astronomii.

Rozciągłość ciał podstawą 

charakterystyki przestrzeni 

• Zmienność rzeczy czynnikiem 

„rodzącym” czas. 

• Główne koncepcje czasu i 

przestrzeni:

– substancjalno-absolutystyczna: czas i 

przestrzeń niezależnymi od 
doświadczenia kategoriami umysłu 
poznającego (Kant), 

– atrybutywistyczno-relatywistyczna: czas 

i przestrzeń formami istnienia materii 
(marksizm).

Idealistyczne ujęcia czasu i 

przestrzeni

•Newtonowska koncepcja absolutnej 

przestrzeni i absolutnego czasu

•Einsteinowska koncepcja względności 

czasoprzestrzeni

•Związek przestrzeni, czasu i materii a byt. 
•Teoria pola, geometrie nieeuklidesowe, teoria 

względności.

•Podleganie rzeczy i zjawisk zmianom 

podstawą naukowego przewidywania zjawisk. 

•Determinizm, indeterminizm, teologizm 

Jedność materialna świata

• Pojęcie różnorodności i jedności świata. 
• Źródła jedności różnorodnego świata – 

interpretacja materialistyczna i idealistyczna. 

• Idealistyczna teza o absolutnych granicach 

między poszczególnymi fragmentami 
rzeczywistości i jej światopoglądowe 
konsekwencje. 

• Materialność świata podstawą jego jedności. 
• Ontologiczne i teoriopoznawcze aspekty tezy 

o jedności materialnej świata.

Zagadnienia do dyskusji 

1. Ontologiczne kryteria podziału filozofii na 

materializm i idealizm

2. Istota sporu o definicję materii
3. Argumentacja atrybutywistycznej koncepcji 

materii w świetle osiągnięć współczesna nauki

4. Materialistyczne krytyki idealistycznych 

interpretacji odkryć współczesnej fizyki i 
astronomii.

5. Emocjonalny aspekt obrony tezy o początek 

wszechświata.