Materializm a idealizm

Sposób odpowiedzi na pytanie o stosunek 

myślenia do bytu stanowi kryterium 

podziału filozofii na dwa podstawowe 

kierunki: materializm i idealizm.

1

Etapy rozwoju filozofii

• Struktura problematyki filozoficznej:

– Gnoseologia (teoria poznania)
– Ontologia (teoria bytu) 
– Historiozofia (teoria społeczeństwa)

• Podstawowe kierunki filozofii: materializmy i 

idealizmy 

• Krytycyzm indywidualny a formacje 

myślowe

• Geneza i źródła społeczeństwa masowego i 

jego wpływ na filozofowanie

Kryteria podziału filozofii na 

materializm i idealizm

• Podstawowe zagadnienia filozofii: 

– stosunek między materią a myśleniem, 
– bytem a świadomością. 

3

Aspekty sporu idealizmu z 

materializmem

1. teoriopoznawczy: dotyczy stosunku między myślą 

poznawczą człowieka a poznawaną 
rzeczywistością i wymaga odpowiedzi na pytanie: 
czy otaczający człowieka świat jest poznawalny?

2. ontologiczny: dotyczy natury świata i odpowiada 

na pytania: jaki jest świat? co jest genetycznie i 
funkcjonalnie pierwotne: materia czy 
świadomość?

3. historiozoficzny: dotyczy stosunku między bytem 

społecznym a świadomością społeczną i 
odpowiada na pytanie o charakter podstawowych 
czynników rozwoju społecznego.

4

Etapy rozwoju filozofii 

materialistycznej

• Materializm naiwny  
• Mechanistyczny
• Dialektyczny
• Podstawowe cechy wspólne i różnice

5

Idealizm

•Dwa nurty idealizmu: 

–Obiektywny
–Subiektywny

•Społeczne źródła idealizmu: 

–Oddzielenie pracy umysłowej od fizycznej 

przyczyną złudzenia o niezależności 
ludzkiego myślenia od praktyki i określającej 
roli myślenia w stosunku do bytu

–Klasowe źródła i funkcje tego poglądu

6

Teoriopoznawcze źródła 

idealizmu

•  Absolutyzacja jednej ze stron procesu poznania 

(podmiotu lub przedmiotu).

– Idealizm obiektywny: oderwanie cech ogólnych w 

postaci pojęć – idei od realnej rzeczywistości i 
uznanie ich za samoistne. Pozorna obiektywność 
przedmiotu poznania.

– Idealizm subiektywny: absolutyzacja roli podmiotu w 

procesie poznania. Sprowadzenie poznawanego 
świata do wrażeń zmysłowych. 

• Związek idealizmu z religią: podobieństwo 

gnozeologicznych i społecznych źródeł 
idealizmu

7

Współczesne formy materializmu i 

idealizmu

• Klasowe i światopoglądowe 

uwarunkowania interpretacji 
osiągnięć współczesnej nauki 
podstawą walki idealizmu z 
materializmem.

• Neopozytywistyczna odmiana 

idealizmu w teorii poznania.

8

Walka idealizmu z materializmem a 

przyrodoznawstwo

– Indeterministyczna interpretacja zasady 

nieoznaczoności Heisenberga, 

– Kwestionowanie materialności cząstek 

elementarnych. 

– Teorie kreacjonizmu i finalizmu jako 

forma walki z materializmem na gruncie 
nauk biologicznych. 

– Teoria ewolucji wszechświata Teilharda 

de Chardin jako przykład tendencji 
uwspółcześniania treści idealizmu.

9

Walka idealizmu z materializmem w 

historiozofii 

– Negacja obiektywnych praw rozwoju 

społecznego w koncepcjach 
idealistyczno-subiektywistycznych 

– Ideologiczne uwarunkowanie tych teorii
– Próba wulgaryzacji materialistycznego 

światopoglądu poprzez negację 
zawartości problematyki etycznej

10

Ideologiczne formy walki 

materializmu z idealizmem

• Spór między materializmem a idealizmem jako 

specyficzna forma walki klasowej. 

• Swoistość współczesnego etapu walki między 

materializmem a idealizmem: rozwój rewolucji 
naukowo-technicznej określa nowy zakres dyskusji 
filozoficznych i światopoglądowych.

• Współczesne przemiany społeczne, rewolucje 

społeczne przenoszą akcent walki ideologicznej z 
terenu dotyczącego sporu o naturę i budowę świata 
na teren form życia społeczno-politycznego, 
stosunków międzyludzkich (etyka, ideologia, 
humanizm, wizje przyszłości). 

11

Związek społecznych teorii z 

ruchami politycznymi i społecznymi 

• Związki między przekonaniami 

światopoglądowymi a postawami 
politycznymi i względna niezależność 
tych ostatnich. 

• Konsekwencje charakteru tych relacji 

dla praktyki społecznej i politycznej. 

• Rola partii politycznych w 

organizowaniu współpracy 
politycznej ludzi o różnych 
światopoglądach.

12