Antropologiczna 

perspektywa 

pedagogiki

dr Małgorzata Piasecka

Dwa konteksty 

pedagogiki

   Kontekst szeroki
•  jest synonimem dyskursu społecznego na 

temat edukacji

• obejmuje wszelkie czynności formułowania 

sądów ( język potoczny, literatury pięknej, 
opinii publicznej, specjalistyczny, ekspertów, 
filozoficzny, teorii wychowania) i wyrażania ich. 

•  jest synonimem kultury duchowej 

społeczeństwa odnoszącej się do zjawisk 
edukacyjnych

Dwa konteksty 

pedagogiki

   Kontekst wąski
•  obejmuje tylko intelektualne, 

umysłowe, teoretyczne formy 
świadomości edukacyjnej, będącej 
efektem pracy badaczy: rozprawy 
filozoficzne, monografie teoretyczne, 
podręczniki pedagogiki, raporty z 
badań, sprawozdania z 
eksperymentów pedagogicznych

Inne nazwy i charakter dociekań

• wstęp do pedagogiki, wprowadzenie do 

pedagogiki, prolegomena do pedagogiki, 
propedeutyka pedagogiki, filozofia 
wychowania i pedagogiki

• Cechą jest akcentowanie ich ogólnego, 

fundamentalnego charakteru dla 
rozważań: a/ studiowania pedagogiki b/ 
dla praktykowania domowej i 
profesjonalnej edukacji c/ dla uprawiania 
nauk o wychowaniu

Status naukowy i misja

• mimo uprawianej od dawna refleksji nad 

tożsamością pedagogiki jako dziedziny dyskursu 
pedagogicznego jej  status jest dość nieokreślony, 
wieloznaczny, mało precyzyjny.

• misją jest budowa infrastruktury 

światopoglądowej dla działania i myślenia o 
wychowaniu, konstruowanie fundamentów 
ideowo-koncepcyjnych dla aktywności praktycznej 
i intelektualnej w dziedzinie edukacji, budowa 
integrujących, syntetyzujących, usensowniających 
intelektualnych wizji świata edukacyjnego

3 wymiary uprawiania i 

nauczania pedagogiki 

• bierze pod uwagę całość rzeczy, 

całość bytu, w odróżnieniu na 
koncentracji na jego szczegółach

• dotyczy tzw. pytań pierwszych w 

odróżnieniu do pytań pochodnych 

• obejmuje pytania o istotę rzeczy, 

świata, bytu(eidos) w odróżnieniu od 
pytań o jego przejściowość, 
powierzchowność.

Funkcje koncepcji 

pedagogicznych 

• reprezentacyjne (rozpoznawanie, 

odzwierciedlanie istotnych aspektów 
rzeczywistości)

• nomalizacyjne (nadawanie nazw tym 

własnościom rzeczywistości)

• opisowe ( określanie stanów rzeczywistości)
• eksplikacyjne (wyjaśnianie świata)
• oceniająco-normatywne (ewaluacja 

rzeczywistości)

• sterujące ( kierowanie zachowaniami, procesami 

życia, modelowanie)

Odpowiedzi światopoglądowe 

pedagogiki 

• odpowiedzi światopoglądowe pedagogiki to 

holistyczne i zaangażowane, aksjologicznie 
ukierunkowane koncepcje, modele, portrety świata 
lub jego części.

• zaangażowane  ponieważ:1/ konstruowane nie z 

pozycji abstrakcyjnego, bezstronnego, 
pozaczasowego podmiotu, ale z pozycji 
konkretnego żyjącego w czasie i przestrzeniu 
podmiotu2/ zawierające oprócz elementów 
opisowych, także wartościujące,3/ dokonywane 
przez pryzmat potrzeb, interesów, wartości 
jednostkowych, grupowych, ogólnospołecznych

Składniki koncepcji 

pedagogicznych 

• interpretacja, wizja, portret rzeczywistości 

(model świata)

• model (koncepcję) człowieka w sensie 

uniwersalnym ( jako istoty, egzystencji, rozwoju)

• model człowieka partykularnego, 

indywidualnego ( jego istoty, egzystencji, 
rozwoju)

• model egzystencji człowieka
• model rozwoju człowieka
• model wychowania człowieka

Dlaczego pedagogika  powinna 

czerpać wiedzę z antropologii?

• cząstkowe doktryny, ideologie pedagogiczne 

tracą na znaczeniu, okazują się mało 
przydatne dla rozstrzygania fundamentalnych 
pytań ontologicznych 

• aby określić uniwersalistyczne aspiracje 

pedagogiczne trzeba czerpać wiedzę z 
antropologii, która wypowiada się o człowieku 
w ogóle (każdym człowieku, wszystkich 
ludziach) – jego istocie, istnieniu, i rozwoju w 
kategoriach najogólniejszych, 
uniwersalistycznych, holistycznych.

2 odmienne wizje pedagogiki w 

jej najnowszej historii?

• wizja historyczna(klasyczna-) ujmuje 

status, przedmiot i zadania pedagogiki poprzez 
odniesienie do tzw. praktyki edukacyjnej 
( odniesienie do paidagogosa), interesuje się 
opieką, wychowaniem, kształceniem

• wizja współczesna (prospektywna)- 

określa status, przedmiot, zadania, cel poprzez 
referencje do statusu,… innych nauk o 
człowieku, w tym antropologii jako ich syntezie. 
Odsłania tajemnice antroporozwoju, procesu 
stawania się człowiekiem 

Pojęcie antroporozwoju 

• w sposób pełny, holistyczny i integralny 

zarazem określa ogół wpływów stawania 
się człowiekiem na różnych poziomach tej 
tendencji:filogenetycznym, populacyjnym, 
generacyjnym i osobniczym w różnych jej 
wymiarach: biologicznym, (organicznym), 
kulturowo-społecznym, 
osobowym( podmiotowym) z 
uwzględnieniem zarówno normy jak i 
patologii tego procesu

• rozwój biopsychiczny oraz procesy 

rozwoju struktur i funkcji organizmu 
(oraz psychiki)

• opieka ( jako podmiot opiekujący się i 

podlegający opiece)

• Podmiot uczący się , wzbogacający 

indywidualne doświadczenie

• Podmiot podlegającym socjalizacji i 

inkulturacji

Kierunki antrorozwoju 

człowieka

Kierunki antrorozwoju 

człowieka

• Podmiot wychowywany przy pomocy 

innych ludzi, asymilujący dorobek dla 
celów rozwoju własnej osobowości

• Podmiot wychowywany i przekazujący 

innym dorobek kultury w celu ich 
rozwoju osobowości

• Podmiot  samokształtujący się
• Podmiot podlegający rewitalizacji
• Podmiot podlegający readaptacji

Proces (samo)kształtowania się 

człowieka

• Jest to zarówno proces 

indywidualistyczny, zachodzący w 
trakcie rozwoju osobniczego 
jednostki ludzkiej, ale także jest to 
proces ponadjednostkowy – 
występujący w życiu całych pokoleń, 
formacji cywilizacyjnych. Człowiek to 
istota aktywna, stwarzająca samą 
siebie świat wokół siebie

Jakich ontologii  potrzebuje 

pedagogika? 

• ontologia porządku realnego 

(faktycznego)

• ontologia porządku normatywnego 

(pożądanego, postulowanego, 
idealnego) – tu tkwi racja dla 
obecności dociekań aksjologicznych 
w pedagogice

Ład (porządek) 

edukacyjny

• ład (porządek) edukacyjny polega on 

na ustanawianiu (wyborze) przez 
określoną grupę ludzi (rodziców, 
opiekunów, wychowawców, 
pedagogów, terapeutów) kulturowo 
sankcjonowanych celów oraz 
wartości o charakterze rozwojowym, 
a następnie realizacji tych celów.

Dyskurs aksjologiczny w 

pedagogice 

• ma dwojaki charakter, z jednej strony 

koncentruje się na wartościach wchodzących w 
skład kultury istniejącej, tj. wartościach 
odzwierciedlających tradycję, przyjmowanych 
w danym społeczeństwie i reprodukowanych 
prze edukację. Z drugiej strony może on 
skupiać się na wartościach właściwych kulturze 
dopiero powstającej, przyszłej, pożądanej

• po jednej stronie – zachowanie, podtrzymanie, 

replikowanie istniejącego ładu, z drugiej- 
zmiana, odnowa, rekonstrukcja

Przykładowe pytania porządku 

realnego

• Kiedy i jakie kształtowały się wizje świata 

ludzkiego jako rzeczywistości podlegającej 
zmianom i rozwojowi?

• Czym jest rozwój, w szczególności rozwój 

człowieka; jak jest natura rozwoju?

• Na czym polega osobliwość rozwoju przez 

edukację jako składowa antroporozwoju ?

•  Z jakich elementów składa się porządek 

edukacyjnych , w jakich relacjach pozostaje  
do innych form porządku społecznego ?

Przykładowe pytania porządku 

normatywnego

• Co to znaczy stawać się człowiekiem, jaka  rola w 

tym procesie przypada obiektywnym przyczynom, 
a jaka obranym przez człowieka celom i wartościom 
?

• Jaki typ osobowości człowieka jest formowany w 

ramach realnego porządku edukacyjnego, a jaki 
powinien być kształtowany biorąc pod uwagę 
tendencje rozwoju społeczno-kulturowego, 
oczekiwania społeczeństwa?

•  Czym są wartości wychowawcze, w jakiej relacji 

pozostają do innych rodzajów wartości 
społecznych?

B. Suchodolski o sensie 

pedagogiki

• Pedagogika nie jest tylko nauką o 

człowieku jakim on był i/lub jest. 

• chodzi  nie tylko o to, kim był, jest 

człowiek, ale o to, co można z 
człowiekiem uczynić i co człowiek 
potrafi uczynić z samego siebie.

B. Suchodolski o sensie edukacji

• w ujęciu klasycznym  funkcja edukacji była 

definiowana w kategoriach nakazu, 
utrzymania i zachowania kulturalnego dorobku 
przeszłości kolejnym generacjom – i to jest 
słuszne

• jednak w czasach współczesnych, szybkich 

zmian cywilizacyjnych, rola nauczyciela w 
kulturze musi być wyznaczona nie tylko przez 
kulturę stworzoną w przeszłości, oraz 
teraźniejszości , ale także przez siły tworzące 
nową kulturę, kulturę przyszłości.