Zasady i
funkcje prawa
karnego
Zasady i
funkcje prawa
karnego
1. Zasada
odpowiedzialności za
czyn
Art,. 1 § 1 k.k. stanowi, że sprawcą jest
ten tylko, kto popełnia czyn zabroniony
pod
groźbą
kary
przez
ustawę
obowiązującą w czasie jego popełnienia.
Czyn – zachowanie człowieka w postaci
działania lub zaniechania, postrzegalne
zewnętrznie, świadome, pozostające pod
kontrolą jego woli, celowe, mające
znaczenie
społeczne.
Nie
każde
zachowanie jest zatem czynem (np.
zachowania podjęte pod wpływem vis
absoluta,
odruch
bezwarunkowy,
zachowania podczas snu)
Czyn
zabroniony
–
czyn,
którego
popełnienia zabrania ustawa karna pod
groźbą kary,
Każdy czyn zabroniony jest czynem, ale nie
każdy czyn jest czynem zabronionym,
Czyn zabroniony to czyn, którego znamiona
(podmiot, strona podmiotowa, przedmiot,
strona przedmiotowa) określa ustawa,
Przestępstwo – czyn zabroniony, który
charakteryzuje się następującymi cechami:
jest bezprawny, zawiniony i społecznie
szkodliwy w stopniu wyższym niż znikomy
2. Zasada winy
Art. 1 § 3 k.k. Nie ma odpowiedzialności
karnej bez winy (nullum crimen sine culpa),
Legitymacyjna funkcja winy – wina stanowi
podstawę odpowiedzialności karnej, jeśli
sprawca
osiągnął
odpowiedni
stopień
rozwoju
(intelektualnego,
społecznego,
moralnego),
znajduje
się
w
stanie
umożliwiającym przypisanie mu winy, a czyn
popełnia w normalnej sytuacji motywacyjnej
Sprawca,
któremu
nie
można
przypisać winy w czasie czynu nie
popełnia przestępstwa, lecz czyn
zabroniony,
Zasada koincydencji – równoczesne
wystąpienie winy w trakcie realizacji
znamion czynu zabronionego,
Funkcja limitująca – wina wyznacza
granice odpowiedzialności karnej (art.
53 § 1 k.k.)
3. Zasada
humanitaryzmu
Art. 3 k.k. – kary i środki karne należy
stosować z uwzględnieniem zasad
humanitaryzmu, w szczególności z
poszanowaniem godności człowieka
Zasada ta wywodzi się z Oświecenia
Aktualnie wynika z art. 3 Europejskiej
Konwencji o Ochronie Praw Człowieka
i Podstawowych Wolności z 1950 r., art.
7 MPPPiO z 1966 r.
Art. 40 Konstytucji: „Nikt nie może
być poddany torturom ani okrutnemu,
nieludzkiemu
lub
poniżającemu
traktowaniu i karaniu. Zakazuje się
stosowania kar cielesnych”
4. Zasada
odpowiedzialności
indywidualnej
Odpowiedzialności karnej podlega sprawca
czynu zabronionego tylko za swój czyn w
granicach własnej umyślności lub nieumyślności,
Odpowiedzialność osobista oznacza, że nie może
jej przejąć na siebie inna osoba. Odbycie za
skazanego
kary,
stanowi
przestępstwo
poplecznictwa (art.239 k.k.),
Indywidualizacja odpowiedzialności oznacza, że
jeśli sprawcy działali wspólnie i w porozumieniu,
zakres odpowiedzialności karnej każdego z nich
może być inny
5. Zasada
praworządności
(legalizmu)
Art. 42 Konstytucji: „Odpowiedzialności karnej
podlega ten tylko, kto dopuścił się czynu
zabronionego pod groźbą kary przez ustawę
obowiązującą w czasie jego popełnienia”
Nullum crimen sine lege scripta – prawo karne
musi być prawem pisanym; przestępstwem może
być czyn zabroniony pod groźbą kary przez
ustawę, nie może zostać zatem określony w
innym akcie prawnym (np. rozporządzeniu, czy
uchwale), dopuszczalne jest doprecyzowanie
znamion w aktach niższej rangi, wydanych na
mocy ustawowego upoważnienia
Nullum crimen sine lege certa – opis przestępstwa
musi być maksymalnie dokładny,
Zakaz karny musi być maksymalnie przejrzysty i
dokładny, dlatego ustawodawca określa komplet
ustawowych znamion:
a)
znamiona przedmiotu (dobro prawne atakowane
przez sprawcę),
b)
znamiona strony przedmiotowej (określenie czynu,
jego okoliczności, niekiedy przy przestępstwach
materialnych – skutku i związku przyczynowego),
c)
znamiona podmiotu – kto jest sprawcą czynu,
d)
znamiona
strony
podmiotowej
–
stosunek
psychiczny
sprawcy
do
czynu,
umyślność/nieumyślność, cel, motywacja sprawcy
Nullum crimen sine lege stricta – zasada ta
wynika z art.1 § 1 k.k. i oznacza, że sprawca
odpowiada za popełnienie czynu, dokładnie
takiego jakiego się dopuścił, jaki wyczerpuje
znamiona określone w ustawie, a nie za
popełnienie czynu podobnego,
Nulla poena sine lege – kara za przestępstwo
musi być określona i przewidziana w ustawie
obowiązującej w czasie popełnienia czynu,
niedopuszczalne
jest
stosowanie
sankcji
bezwzględnie nieoznaczonych
6. Zasada społecznej
szkodliwości
Przestępstwem jest taki czyn, który jest
zabroniony przez ustawę pod groźbą kary, a
stopień jego społecznej szkodliwości jest
wyższy niż znikomy,
Kwantyfikatory
społecznej
szkodliwości
czynu zabronionego zostały wskazane w art.
115 § 2 k.k. i mają charakter mieszany
(przedmiotowo – podmiotowy),
Nullum crimen sine periculo sociali
1. Funkcja ochronna
Podstawowa funkcja prawa karnego, która
polega na tym, że prawo karne ustanawia
zakazy określonych kategorii zachowań,
naruszających
lub
bezpośrednio
zagrażających
określonym
wartościom
społecznym, poprzez udzielenie im ochrony.
Funkcja ta realizuje się poprzez ochronę
stosunków społecznych oraz przyjętego w
państwie
systemu
wartości
przed
zamachami na nie.
2. Funkcja
sprawiedliwościowa
Jest to najstarsza funkcja prawa
karnego, wedle której stosowanie kar
i innych środków, stanowi swoisty
„odwet” społeczeństwa na sprawcy.
Wyraźna jest w konstrukcji tej
funkcji idea odpłaty, a tym samym
zadośćuczynienie
społecznemu
poczuciu sprawiedliwości.
Funkcja ta jest zwrócona ku
przeszłości, swój sens czerpie bowiem
z faktu popełnienia przestępstwa.
3. Funkcja prewencyjno
- wychowawcza
Prewencja indywidulana – środki, którymi
dysponuje
prawo
karne
oddziałują
zapobiegawczo
–
wychowawczo
na
indywidualnego sprawcę,
Prewencja generalna – wpływ instrumentów
prawno – karnych na ogół społeczeństwa w
kierunku przestrzegania prawa,
Odmiana pozytywna p.g. – wpływ na
kształtowanie
świadomości
prawnej
społeczeństwa (art. 53 k.k.),
Odmiana negatywna – odstraszający wpływ
kar (w k.k. z 1969r.)
4.
Funkcja gwarancyjna
Odzwierciedla się w stwierdzeniu, by
czyny zabronione były w sposób jasny
określone w ustawie, aby orzekano kary
oznaczone w ustawie,
Nullum crimen sine lege, nulla poena
sine lege, lex retro non agit
5. Funkcja
profilaktyczno -
zabezpieczająca
Polega
na
ochronie
stosunków
społecznych poprzez eliminację z życia
społecznego
sprawców
czynów
zabronionych,
Realizowana
jest
poprzez
kary
izolacyjne (np. pozbawienie wolności)
lub środki zabezpieczające (np. typu
leczniczego), które prowadzą do izolacji
sprawców szczególnie niebezpiecznych
(poprzez uniemożliwienie np. pełnienia
określonych funkcji, czy zawodów)
6. Funkcja
kompensacyjna
Polega na założeniu, że prawo karne
powinno sprzyjać naprawieniu szkody
wyrządzonej
pokrzywdzonemu
przestępstwem,
Służą ku temu niektóre środki karne,
np. w postaci obowiązku naprawienia
szkody, czy nawiązki, które choć
częściowo
rekompensują
doznane
krzywdy.