ROZWÓJ SOMATYCZNY I
MOTORYCZNI W OKRESIE
NOWORODKOWYM I NIEMOWLĘCYM
ROZWÓJ SOMATYCZNY I
MOTORYCZNI W OKRESIE
NOWORODKOWYM I NIEMOWLĘCYM
Okres noworodkowy
Od urodzenia do ukończenia 28 dni dziecko nazywamy
noworodkiem. Jego przeciętny ciężar waha się od 2800
g do 3500 g, a długość ciała wynosi około 50-52
centymetrów. Dziecko rodzi się z wykształconymi
narządami zmysłów. Jego analizatory są gotowe do
funkcjonowania już od pierwszych chwil życia. W ciągu
pierwszego miesiąca życia dziecko przystosowuje się
do zmienionych warunków oddychania, pobierania
pokarmu, wydalania zbytecznych dla organizmu
produktów itp. Wydatne zmiany w rozwoju fizycznym
dziecka następują w okresie niemowlęcym, który
przypada na pierwszy rok życia.
Okres niemowlęcy
Trwający od drugiego
miesiąca do ukończenia
pierwszego roku życia. W
okresie tym zawiązują się
pierwsze reakcje
emocjonalno-społeczne,
zaczyna kształtować się
swoista więź uczuciowa
między otoczeniem (głównie
z matką). Dziecko w ciągu
pierwszego roku życia bardzo
wiele się uczy.
ROZWÓJ SOMATYCZNY
W rozwoju somatycznym największą wagę przywiązuje się do
przyboru masy ciała. Upraszczając można go opisać regułą: niemowlę
ok. czwartego miesiąca życia podwaja, a ok. jedenastego miesiąca
życia potraja swoją masę urodzeniową. Jednocześnie w ciągu
pierwszego roku życia długość ciała zwiększa się średnio o 25 cm.
Najintensywniejsze przyrosty obserwuje się w I kwartale życia, nieco
słabsze w II, najmniejsze zaś w III i IV kwartale pierwszego roku życia.
Dokładnie rozwój somatyczny (opisywane parametry: masa i długość
ciała, obwody głowy i klatki piersiowej) określa się na podstawie tzw.
tablic (siatek) centylowych. Wykreślone na nich krzywe obrazujące
rozwój dziecka powinny przebiegać w jednym przedziale centylowym,
ewentualnie przechodzić do sąsiedniego. Krzywe obrazujące
wzmiankowane powyżej parametry powinny mieścić się w tych
samych, lub sąsiadujących przedziałach centylowych. W przeciwnym
razie może zachodzić podejrzenie zaburzeń rozwoju somatycznego.
Siatka centylowa wysokości ciała (B-v) chłopców
warszawskich
Siatka centylowa masy ciała chłopców
warszawskich
Siatka centylowa wysokości ciała (B-v) dziewcząt
warszawskich
Siatka centylowa masy ciała dziewcząt
warszawskich
Rozwój motoryczny okresu noworodkowego
i niemowlęcego
Bezradnego i bezbronnego noworodka przychodzącego na świat
charakteryzuje znacząca ilość odruchów, które nazywamy
odruchami bezwarunkowymi. Wrodzony mechanizm tych
ruchów pozwala na niezawodność, niezmienność i
natychmiastowość reakcji na odbierane bodźce. Przykładem
odruchów bezwarunkowych może być zwężanie źrenicy przy
ostrym świetle, odruchy ziewania czy czkawki, a także
stopniowo zanikający odruch Babińskiego (wyprost palucha i
rozstawienie pozostałych palców po podrażnieniu właściwej
okolicy stopy) lub odruch Moro (gwałtowne bodźce odczuwane
przez dziecko powodują wykonanie rączkami i nóżkami ruchu
obejmującego). Rezultatem reakcji organizmu, będącego
wynikiem uczenia się, jest powstawanie odruchów o charakterze
warunkowym.
Charakterystyką motoryczności człowieka w okresie noworodkowym jest wykonywanie
ruchów błędnych (mających nikły związek z rzeczywistością). Ruchy te są:
- nieskierowane na cel,
- nie powiązane ze sobą (nieskoordynowane),
- nieopanowane (dokonujące się mimo woli,
bez świadomości i zamiaru wykonania ich).
W początkowej fazie okresu noworodkowego i niemowlęcego sfera sensoryczna
(zmysłowa) nie jest zbyt mocno powiązana ze sferą motoryczną (ruchową). Jednak
pod wpływem powtarzających się sytuacji (rezultat dojrzewania ośrodków korowych i
doskonalenia poszczególnych analizatorów) następuję stopniowe wiązanie sfery
ruchowej i sensorycznej [Osiński 2003]. Rezultatem powiązania bodźców sensorycznych
z motorycznymi jest powstanie reakcji zwanej ruchami „sensomotorycznymi”
[Szuman 1957; Gilewicz 1964]. W dalszej fazie wraz z rozwojem i doskonaleniem ruchów
chwytnych rozwija się niezwykle ważna czynność, jaką jest lokomocja. Od unoszenia
głowy, poprzez różnego rodzaju formy siadów, pełzania i raczkowania dziecko
przechodzi do samodzielnego chodu. Czynność ta jest ściśle powiązana z uzyskaniem
przez dziecko wertykalnej (wyprostnej) pozycji ciała. Rozwój motoryczny niemowlęcia to
również „etap ruchów manipulacyjnych”. Etap ten według Przewędy [1980] wyposaża
dziecko w najistotniejszą wiedzę o otaczającym Go świecie. Pozwala rozpoznać, czy dany
przedmiot jest blisko czy daleko, zauważa różnice między zimnem a ciepłem, uczy się
rozpoznawać kolory. Cały czas pogłębia swą wiedzę i doświadczenie na temat tak bardzo
ciekawego i interesującego otoczenia.
Dziecko w 1 miesiącu życia:
ma zgięte kończyny (przewaga napięcia
mięśni zginaczy nad prostownikami),
wykonuje nimi spontaniczne ruchy, skręca
głowę na boki, w pozycji na brzuszku chwilami
chwiejnie unosi głowę;
zwraca oczy i głowę w kierunku światła, udaje
się mu skupiać wzrok na twarzy osoby
badającej lub pielęgnującej;
wydaje krótkie dźwięki gardłowe, reaguje na
dźwięki;
przytulony uspakaja się, reaguje na emocje
otoczenia;
Dziecko w 2 miesiącu
życia:
utrzymuje głowę przy podciąganiu
do pozycji siedzącej, w pozycji na
brzuszku unosi głowę na dłużej;
zaczyna śledzić wzrokiem osobę
poruszającą się, wodzi oczami
okrężnie i na boki, skupia wzrok na
twarzach osób na nieco dłużej;
słucha melodyjek/pozytywek,
grzechotki dzwonka;
uśmiecha się, reaguje mimiką na
kontakt z osobą pielęgnującą czy
badającą;
Dziecko w 3 miesiącu życia:
pewnie unosi głowę w pozycji na brzuszku,
potrafi w tej pozycji oprzeć się na
przedramionach, w pozycjach siedzącej i
pionowej pewnie utrzymuje głowę, mocno
kopie;
potrafi dłużej skupiać wzrok zarówno na
osobach jak i przedmiotach;
poszukuje wzrokiem źródła dźwięków;
odpowiada uśmiechem na uśmiech
pielęgnującego i badającego, bawi się rękami;
Dziecko w 4 miesiącu życia:
w pozycji na brzuszku,
podpierając się na
ramionach pewni
podnosi klatkę piersiową,
nóżki w tej pozycji są
wyprostowane lub w pół
wyprostowane;
próbuje chwytać klocek;
głośno śmieje się;
grucha w odpowiedzi do
osób zabawiających;
Dziecko w 5 miesiącu życia:
w pozycji na brzuszku opiera się na dłoniach,
w każdej pozycji bardzo sztywno trzyma
głowę, próbuje obrotów na boki;
ściąga pieluchę z twarzy, chwyta zabawkę
leżącą w zasięgu ręki (wykonując obroty na
boki);
odwraca się za źródłem dźwięków, wydaje
okrzyki radości;
"szaleje" podczas zabawy;
Dziecko w 6 miesiącu życia:
potrafi obracać się wokół osi ciała, zaczyna
odwracać się z pleców na brzuszek i na
odwrót, trzymane pionowo częściowo
utrzymuje ciężar ciała;
bawi się pod kontrolą wzroku swoimi rękami,
pewnie chwyta zabawki, siedząc z oparciem
chwyta przedmioty jedną ręką;
"grucha" do głosu czy muzyki;
zwraca głowę do mówiącego i reaguje mimiką
na intonację głosu;
Dziecko w 7 miesiącu życia:
siedzi przez chwilę bez
podtrzymywania, pewnie
odwraca się z pleców na
brzuszek i odwrotnie, pełza
do tyłu i okrężnie;
szuka zabawek, które upadły;
zaczyna gaworzyć
wymawiając sylaby, wydaje
kilka (3-4) różnych dźwięków;
próbuje pić z filiżanki;
Dziecko w 8 miesiącu życia:
bez podparcia siedzi
pewnie, udaje się mu
siadać samodzielnie,
pełza także do przodu,
próbuje raczkować;
próbuje przekładać
drobne zabawki z ręki
do ręki;
dla zwrócenia uwagi
zaczyna krzyczeć;
zauważa odbicie w
lustrze;
Dziecko w 9 miesiącu życia:
sprawnie raczkuje, postawione
przy szczebelkach łóżeczka
(czy poręczy) stoi,
utrzymywane pod pachami
wykonuje ruchy chodzenia;
dość pewnie przekłada z ręki
do ręki drobne przedmioty;
udaje się mu wymawiać
pierwsze słowa dwusylabowe;
jest zainteresowane
otoczeniem, reaguje lękiem na
osoby obce;
Dziecko w 10 miesiącu życia:
próbuje wstawać samodzielnie, chodzi bokiem
trzymając się poręczy (mebli);
stara się wyjąć mniejszy przedmiot z dużego,
uderza dwoma klockami o siebie;
uważnie słucha różnych cyklicznych odgłosów
np. tykania zegara;
naśladuje zabawy i czynności typu "kosi-kosi"
czy "pa-pa", uśmiecha się do lustra;
Dziecko w 11 miesiącu życia:
sprawnie utrzymuje pozycje stojącą trzymając
się poręczy, zaczyna chodzić trzymane za
dwie ręce;
sprawnie wyjmuje małe przedmioty z
większych, zaczyna być widoczny u niego
chwyt pensetowy;
wymawia jedno - dwa słowa dwusylabowe;
próbuje jeść palcami, na prośbę (popartą
gestem) usiłuje podać przedmiot/zabawkę, ale
nie wypuszcza go;
Dziecko w 12 miesiącu życia:
sprawnie chodzi trzymane za dwie ręce,
próbuje chodzić trzymane za jedną rękę;
wkłada małe przedmioty do większych,
zaczyna bawić się w sposób zorganizowany -
szuka, chwyta, manipuluje;
wymawia trzy słowa dwusylabowe;
na prośbę (czasem musi być poparta gestem)
dość sprawnie podaje przedmiot, je palcami.