KSZTAŁTOWANIE SIĘ SYSTEMU KAR POD 
WPŁYWEM MYŚLI  HUMANISTYCZNEJ W 
EUROPIE I NA ŚWIECIE.

Wykład 3

Praktycznie do XVI w. założeniem kary 

był brutalny odwet. 

Kara więzienia stanowiła w zasadzie karę 

poboczną. Miała być restrykcyjna i 
brutalna w swoim wymiarze. Nie miała 
nic wspólnego z myślą humanistyczną.

Oświeceniowa myśl humanistyczna na 

świecie spowodowała zainteresowanie 
także systemem kar, które stanowiły 
przykład antyhumanistyczny.

Pierwsze więzienia pojawiły się pod 

koniec XVIw  w  Holandii i Anglii.

Pojawienie się więziennictwa było 

spowodowane między innymi 
rugowaniem chłopów z ziemi.  
Spowodowało to wzrost liczebności 
żebraków i włóczęgów.

Dlatego władze starały się opanować ten 

problem tworząc domy pracy 
przymusowej. Osadzeni pracowali 
fizycznie przy najcięższych pracach jak 
np. w kieratach czy czyszczeniu 
kanałów.

Ideą przewodnią było wyrobienie w 

osadzonych nawyku pracy.

Za pracę płacono bardzo słabo albo 

wcale zapewniając jedynie dach nad 
głową i wyżywienie.

Stopniowo warunki jednak ulegały 

pogorszeniu. Wprowadzono karę 
chłosty  oraz dyby dla utrzymania 
porządku.

Stopniowo także w domach tych zaczęto 

osadzać przestępców.

To spowodowało, że początkowe 

założenia polegające na wyrobieniu 
nawyku do pracy uległo zapomnieniu, a 
domy pracy przymusowej stały się 
więzieniami.

Więzienia były zorganizowane w 

systemie wspólnego odbywania kary. 
Polegało to na umieszczeniu w jednym 
pomieszczeniu kilku a nawet kilkunastu 
osadzonych. 

W roku 1589 z inicjatywy radnych 

Rotterdamu przejętych brutalnością 
prawa, szczególnie wobec nieletnich 
wybudowano zakład karny dla 
mężczyzn, a rok później dla kobiet.

W roku 1603 powstał budynek dla 

młodzieży. 

Celem kary więzienia było:
-kształtowanie nawyków pracy-

zatrudniano więźniów w zakładach 
pracy,

-umoralnienie-poprzez oddziaływanie 

nauki i religii.

W więzieniach za naukę odpowiadał 

nauczyciel, za kwestie moralne pastor.

Pojawiła się nowa jakość w stosowaniu 

kar. 

Dostrzeżono potrzebę izolowania 

młodocianych  od  w pełni 
ukształtowanych przestępców.

W dzień pracowali wspólnie, ale na noc 

udawali się do oddzielnego budynku. 

W domach tych osadzani byli: żebracy, 

włóczędzy, prostytutki, młodociani 
przestępcy, potem także przestępcy z 
długoletnimi wyrokami.

Osadzano także osoby na prośbę rodziny. 

Były one trzymane osobno i nie 
podlegały pracy przymusowej. 

Na ich utrzymanie łożyły ich rodziny.

Każdy więzień miał do wykonania normę 

w pracy. Jeżeli jej nie wykonał podlegał 
ukaraniu.

Karano zazwyczaj odbieraniem racji 

żywnościowych oraz karami cielesnymi.

Początkowo osadzenie w domu 

poprawczym nie było czymś 
hańbiącym. Z czasem, gdy domy 
zaczęły podupadać i wprowadzono kary 
cielesne skazanie stało się hańbiące.

Potrzeba rozdzielenia więźniów mniej 

zdemoralizowanych od recydywistów 
stała się podstawą do zastosowania 
rozwiązań systemu celkowego.

Osadzeni byli poddani działaniu 

wychowawczemu. Dbano o ich 
poczucie dobroci i moralność. 

Za naukę czytania, pisania i rachunków 

odpowiadał nauczyciel, a za sprawy 
duchowe i moralność pastor.

Coraz większą wagę zaczęto 

przywiązywać do poprawy osób 
zbłąkanych, a w szczególności 
młodocianych przestępców. 

W 1667r we Florencji Filippo Franci 

stworzył przytułek „Casa pia di rifugio”. 
Powstał on pod wpływem idei głoszonych 
przez profesorów prawa karnego 
Bonawista, Bonacosta i Tolosano.

Nowością było to, że na noc osadzonych 

umieszczano w osobnych celach. W 
dzień pracowali oni wspólnie. Nie wolno 
im było ze sobą rozmawiać. 

Poprawy upatrywano w odrodzeniu 

religijnym. 

Starano się uczyć rzemiosła, które każdy 

z osadzonych mógł po wyjściu na 
wolność wykorzystać do zapewnienia 
sobie uczciwego bytu. 

We Francji powstał przytułek św. Michała. 
Wzorowano się na systemie celkowym. 

Powstało więzienie w Gandawie w roku 

1775. Wprowadzono także system 
celkowy. 

Resocjalizacja więźniów odbywała się 

poprzez pracę. „Kto nie pracuje ten nie 
je”. 

Po raz pierwszy podzielono osadzonych 

według ich czynów oraz stanu 
demoralizacji. 

Więzienie to stało się wzorcem do 

naśladowania.

W większości więzień w Europie 

panowały bardzo złe warunki. Nadal 
kara miała charakter przede wszystkim 
represyjny.

Wraz z rozwojem myśli humanistycznej 

dostrzegano coraz wyraźniej 
niehumanitaryzm więzień.

Cesare Beccaria w swoim dziele   
„O przestępstwach i karach” skrytykował 

system kar wskazując na ich okrucieństwo.

Twierdził, że celem kary nie może być 

torturowanie i męczenie wrażliwej istoty.

Sprzeciwiał się stosowaniu kar cielesnych 

oraz głodzeniu.

Był przeciwnikiem kary śmierci.

POSTULATY BECCARII

-wszyscy powinni być równi wobec prawa,
-jednakowa kara dla każdego za ten sam 

czyn,

-kara musi być proporcjonalna do 

popełnionego czynu,

-kara powinna być możliwie jak najmniej 

udręczająca ciało przestępcy,

-kara powinna mieć swój cel, a nie  być 

ślepym odwetem,

Beccaria twierdził, że celem kary jest 

przeszkodzenie więźniowi w 
wyrządzaniu nowych szkód 
współobywatelom oraz powstrzymanie 
innych od wyrządzania szkód tego 
samego rodzaju, oraz poddanie go 
procesowi wychowania. 

Postulował także wykreślenie z katalogu 

kar tortur i kar cielesnych.

Skutkiem Rewolucji Francuskiej było 

ogłoszenie Deklaracji Praw Człowieka w 
1789r. 

Głównym orędownikiem walko o 

humanitaryzm w więzieniach był John 
Howard. 

Wysunął postulaty dotyczące sposobu 

karania sprawcy karą pozbawienia 
wolności.

Postulaty Howarda:

1.

Nie powinny być stosowane kary 
odbierające skazanym nadzieję na 
powrót do życia w społeczeństwie,

2.

W więzieniach powinny być 
prowadzone kształcenie umysłowe 
oraz wychowanie religijne,

3. W więzieniach powinna być 

wykonywana praca społecznie 
użyteczna,

4. W więzieniach należy stosować 

odosobnienie skazanych,

5. Więźniów pracowitych i wykazujących 

poprawę należy zwalniać przed 
terminem 

Postulaty Howarda stały się pierwszym 

programem polityki penitencjarnej na 
świecie. 

Jego relacja w parlamencie angielskim  

na temat stanu więzień w Europie 
zapoczątkowała reformy więziennictwa.

Jeremy Bentham  w dziele „Wprowadzenie do 

zasad moralności i prawodawstwa” 
wskazywał na teorię prawa opartą o zasadę 
użyteczności. 

Dla jednostki jest użyteczne to, co  zwiększa 

sumę jej szczęścia i jest użyteczne dla 
społeczeństwa, a więc wszystko to co 
zwiększa sumę szczęścia jednostek 
składających się na społeczeństwo. 

Główne cele kary wg Benthama:
1. Fizyczne uniemożliwienie przestępcy 

powtórne popełnienie przestępstwa,

2. Poprawa przestępcy,
3. Odstraszenie go w przyszłości. 

Bentham widział potrzebę zmiany 

charakteru sprawcy oraz jego nawyków. 

W tym celu niezbędne stało się zbadanie 

jego motywów postępowania. 

Wymierzenie kary miało na celu 

przeciwdziałanie określonym motywom, 
które stały się powodem popełnienia 
przez danego człowieka przestępstwa. 

ŚRODKI UMOŻLIWIAJĄCE DOKONANIE ODNOWY MORALNEJ OSADZONEGO,  WG 
BENTHAMA TO:

1.

Praca, która ma być przyjemnością i 
pocieszeniem. Nie może być przymusowa.

2.

Odosobnienie, ale tylko na niezbyt długi 
czas.

3.

Nauka

4.

Wyrobienie nawyku utrzymywania 
czystości

5.

Zapewnienie bytu dla zwolnionych z 
więzienia.

Panoptyk- projekt wg Benthama-

więzienie w kształcie koła, gdzie 
strażnik z jednego miejsca mógł 
widzieć co się dzieje w każdej celi. 

Świadomość, że więźniowie są pod stałą 

obserwacją miała wg niego pozytywnie 
wpływać na ich poprawę.

Każdy więzień mógł dobrowolnie 

pracować przy produkcji na terenie 
zakładu karnego. Część z zysków było 
przeznaczone dla więźniów jako 
wypłata. 

Z pensji potrącano im na fundusz na 

rzecz ofiar przestępstw. 

Alkohol był zabroniony. 
Możliwe były kontakty seksualne między 

więźniami płci męskiej i żeńskiej. 

Każdy osadzony powinien być 

traktowany w taki sam sposób, bez 
względu na motyw jaki nim kierował. 

To było główną przyczyną, że  nigdy nie 

został  on zrealizowany.  

Elizabeth Fry- reformatorka 

więziennictwa. Walczyła o poprawę losu 
więźniarek i ich dzieci wychowywanych 
w więzieniach. 

Jej działania doprowadziły do otwarcia 

szkół w więzieniach oraz szwalni, które 
zaopatrywały osadzonych w odzież. 

Doprowadziła także do zatrudnienia 

kobiet w charakterze strażniczek. 

Postępowa myśl reformatorska dotarła do 

Stanów Zjednoczonych. 

W 1790 r. sekta Kwakrów stworzyła 

więzienie  w miejscowości Cherry Hill 
koło Philadelfii, oparte o tzw. system 
pensylwański.

Ideologia kwakrów głosiła, że samotność 

połączona z pracą i nauką moralną 
uszlachetnia i wpływa regenerująco na 
postawy moralne. 

Najskuteczniejsze w ich rozumieniu było 

pozostawienie przestępcy samego z 
Bogiem i biblią.

System pensylwański:
-więźniowie byli przetrzymywani w 

dobrych warunkach. Mieli czyste, 
ogrzewane cele. Mieli też dostęp do 
własnej łazienki. 

-nie byli zatrudniani do żadnej pracy.
-nie mieli możliwości kontaktu z innymi 

więźniami. 

Nie mając kontaktu z innymi osadzonymi 

nie mogli zostać jeszcze bardziej 
zdemoralizowani. 

-na ścianach celi były pozawieszane 

umoralniające sentencje oraz krzyż.

-każdy osadzony miał do dyspozycji 

biblię.

Wzrost przestępczości w latach 1800-

1820 spowodował falę krytyki systemu 
penitencjarnego. 

Postulowano dwa rozwiązania:
-pogłębienie osamotnienia przy 

jednoczesnym odsunięciu od pracy,

-osamotnienie tylko w nocy. 

System Auburski
Powstał w 1826r w Auburn w stanie Nowy 

Jork. 

Więźniowie żyli w odosobnieniu w nocy. 

W dzień razem pracowali. 

Obowiązywał całkowity zakaz 

porozumiewania się który 
egzekwowano biciem długim pejczem. 

Milczenie było sposobem na uniknięcie 

demoralizacji. Więźniowie nie mogli 
rozmawiać, a więc nie mogli źle 
wpływać na siebie.

System ten był szeroko stosowany w 

całych Stanach Zjednoczonych. 

Z czasem obowiązek milczenia 

złagodzono.

Był stosowany jako kara dyscyplinująca.

Osiągnięcia no polu penitencjarnym w 

Stanach Zjednoczonych zostały uznane jako 
godne naśladowania w Europie. 

Francuski emigrant La Rochefoucauld 

dostrzegał potrzebę stworzenia warunków 
sprzyjających poprawie więźnia oraz 
zorganizowanie pracy dla osadzonych po to, 
aby sami zarobili na swoje utrzymanie, a 
także nauczyli się fachu pozwalającego na 
utrzymanie się na wolności.

Według jego spostrzeżeń więzienie 

zorganizowane w Pensylwanii było godne do 
naśladowania w krajach Europy. 

Podkreślał, że w wychowaniu religijnym 

dominują aspekty moralne. Są one 
dostosowywane do indywidualnych potrzeb 
wychowawczych każdego więźnia.  

Postulował także o możliwość 

przedterminowego zwolnienia więźniów za 
dobre sprawowanie. 

Książę Andrzej Daszkow w memoriale z 

1819r  postulował o  potrzebę 
humanitaryzmu w więzieniach 
rosyjskich. 

Wskazywał na potrzebę innego 

traktowania osób podejrzanych i nie 
osądzonych niż już skazanych.

Utrata czci winna być karą za 

przestępstwo, a nie skutkiem 
podejrzenia”.

Postulował, aby osoby zatrzymane i 

podejrzane o dokonanie przestępstwa 
nie były zakuwane w kajdany, a jeżeli 
nie można było tego uniknąć, 
prowadzić je przez miasto tylko nocą. 

Osoby podejrzane i nieosądzone powinny 

mieć zapewnione lepsze warunki. 
Więzienie powinno jedynie zapobiec ich 
ucieczce. 

Postulował także o lepsze warunki dla 

skazanych:

-dostęp do czystego powietrza,
-odpowiedniej ilości pożywienia,
-możliwość wykonywania pracy na 

utrzymanie rodziny,

-zapewnienia ciepła, posłania i odzieży,

-nie przyzwyczajać do bezczynności,
-warunki panujące w więzieniu nie 

powinny narażać więźnia na utratę 
zdrowia np. lochy.

-postępowanie sądowe powinno być 

przeprowadzone bez zbędnej zwłoki,

-dla osadzonych uznanych za niewinnych 

wypłacenie odszkodowań.

Nawet człowiek skazany prawomocnym 

wyrokiem nie może być pozbawiony 
podstawowych praw takich jak:

-utratę zdrowia,
-brak pożywienia i odzieży,
-narażenie na zarazę, deprawację czy 

otrucie.

Braki takie były w jego rozumieniu 

naruszeniem prawa.

Twierdził, że „dobry zarząd więzienia 

wymaga, aby więźniowie wychodzili z 
nich mniej zepsuci i bardziej pracowici i 
wyzbyci złych przyzwyczajeń”. 

Kara nie powinna stanowić zemsty, ale 

być metodą poprawy więźnia, aby nie 
popełniał podobnych czynów w 
przyszłości. 

Poprawa więźnia była możliwa poprzez 

spowodowanie u niego skruchy, która 
była możliwa w wyniku odosobnienia w 
warunkach humanitarnego więzienia.

Dla uzyskania poprawy skazanego 

niezbędne było także:

-przyuczenie do pracy,
-pozostawianie skazanemu części z 

zarobionych przez niego pieniędzy,

-nauka,
-czytanie lektury umoralniającej,
-odrodzenie poprzez wiarę tj. modlitwę, 

ćwiczenia religijne, nawiedzanie przez 
duchownego. 

Początkowo memoriał Daszkowskiego 

uzyskał poparcie  cara Aleksandra. 

Przeciwnikiem memoriału był senator 

Nowosilcow. 

Twierdził on, że zadaniem kary jest 

wzbudzenie strachu, który jest jedyną 
skuteczną metodą zapobiegania 
przestępczości.

Nowosilcow postulował przede wszystkim 

karanie sprawców poprzez przemoc 
fizyczną. Kara chłosty stanowiła środek 
wychowawczy. 

Miała być wykonywana publicznie, na 

specjalnie w tym celu wybudowanym 
podwyższeniu. 

Jęki i odgłosy towarzyszące karze miały 

wpływać na wyobraźnię pozostałych 
skazanych.

Skazany miał być specjalnie ubrany w 

biały całun. 

Na miejsce kary miał być wnoszony na 

noszach przypominających trumnę. 

Obecny na miejscu pop miał ogłosić, że 

wspólnota kościoła odwraca się od 
skazańca. 

We Francji więzienia stanowiły odzwierciedlenie 

systemu auburskiego. Propagatorem był E. Danjou. 

W swojej pracy postulował o złagodzenie kar 

dyscyplinarnych oraz:

-zlikwidowanie przywilejów dla więźniów z bogatych 

rodzin, 

-zwiększenie zakresu przywilejów dotyczących 

higieny osobistej osadzonych np. ciepłe kąpiele w 
zimie,

-ułaskawienie dla więźniów dobrze się sprawujących. 

Danjou zdawał sobie sprawę z tego, że 

system resocjalizacyjny musi mieć 
charakter komercyjny.

Założenia jego systemu zakładały  

przywrócenie  posłusznego i 
pożytecznego robotnika dla potrzeb 
ustroju burżuazyjnego. 

W zależności od przewinienia więźniowie byli 

karani według gradacji kar:

-pozbawienie spaceru,
-odebranie zezwolenia na widzenie z rodziną, 
-odebranie prawa do zakupu żywności,
-zakaz palenia tytoniu,
-odpowiednie oznakowanie ubrania osadzonego,
-cięższa praca,
-odosobnienie.

Kara odosobnienia (odosobnienie 

celkowe także w dzień) była karą 
samoistną. Nie wolno było jej łączyć z 
innymi rygorami. 

Nie przewidywał stosowania:
-kar cielesnych,
-kajdan,
-głodzenia.

Poprawę w więźniach Danjou chciał 

uzyskać poprzez dwa etapy:

Etap pierwszy-wychowanie poprzez 

pracę. Praca dla więźnia powinna 
stanowić źródło przyjemności. 

Po przyjęciu do więzienia osadzonego 

umieszczano w odosobnieniu na tak 
długo, aż sam nie poprosił o 
skierowanie go do pracy.

Praca miała stanowić wybawienie, ale nie 

można było do niej więźnia zmuszać.

Przydzielone zadania nie mogły być zbyt 

ciężkie lub przykre. 

Więzień nie powinien mieć zbyt dużo 

wolnego czasu. W czasie wolnym od 
pracy osadzeni mieli być objęci 
zajęciami np. grami towarzyskimi, 
tańcem itp.

Za pracę osadzeni otrzymywali zapłatę. 

Mogli za to kupić dodatkową żywność. 

Część zarobionych przez nich pieniędzy 

odkładano na fundusz,  który służył im 
w pierwszych chwilach adaptacji na 
wolności.

Fundusz ten miał także spełniać zadania 

wychowawcze. 

Istnienie funduszu miało wyrobić w 

osadzonych poszanowanie własności 
prywatnej .

Fundusz był nienaruszalny. Nie można go 

było osadzonemu odebrać czy 
uszczuplić. 

Za pracowitość przewidywano 

nagrody,także dla zwycięzców różnych 
form rywalizacji. 

Podstawą systemu resocjalizującego 

Danjou było wyrobienie w osadzonych 
poszanowania  i zasady 
nienaruszalności mienia tak własnego 
jak i cudzego. 

Celem procesu wychowania było 

wpojenie więźniom, że do własności 
można dojść tylko poprzez pracę, a 
przestępstwo będzie zawsze prowadziło 
do kary. 

Wyrobienie nawyku pracy oraz poczucia 

nienaruszalności własności miało 
utwierdzić skazanego w przekonaniu, 
że system społeczny jest korzystny 
także dla niego. 

Danjou uważał więźniów za grupę 

niepewną i podatną na destrukcyjne 
wpływy. 

Stąd też uznał, że więźniowie powinni 

wykonywać zawody, które odizolują ich 
od dużej ilości robotników np. 
ogrodnictwo.

Dla osób, którym nie udało się znaleźć 

pracy, postulował stworzenie zakładów 
produkcyjnych, w celu ich zatrudnienia.

Natomiast tych, którzy odmawiali 

podjęcia pracy proponował osadzać w 
przytułkach i domach pracy.

Etap II
Polegał na nakłonieniu osadzonych do 

popełniania dobrych uczynków. 

Uważał, że źródłem nędzy i 

przestępczości jest ciemnota. 

Stąd też walka z nią obejmowała 

edukację i religię. 

Każdy więzień był objęty nauczaniem w 

zakresie tzw. instruction civile:

-czytanie i pisanie,
-nauka zawodu, z rozszerzeniem zakresu 

w danym obszarze np. podstawy 
chemii, rysunek techniczny,

-zasady moralne.

Tak nowatorski program nauczania miał 

stworzyć światłych robotników, którzy 
potrafią dostosować się do 
zmieniających się potrzeb i metod 
produkcji.

W Niemczech za twórcę systemu 

penitencjarnego uważa się N. Juliusa.

On także wzorował się na systemie 

auburskim. 

Osadzony  w czasie odbywania kary 

przechodził trzy klasy. 

W klasie I znajdował się w całkowitym 

odosobnieniu.

W klasie II miał przywilej odwiedzin
Klasa III dawała mu możliwość  pracy 

wspólnie z innymi osadzonymi z jego 
klasy. 

Każde przejście do klasy wyższej 

poprzedzone było trzy dniowym 
odosobnieniem  z nawiedzaniem przez 
księdza.

Odosobnienie miało na celu wzmożenie 

w osadzonym skupienia. Temu także 
miały służyć wypisane na ścianach 
wersety z biblii oraz specjalne 
oświetlenie , aby widok z zewnątrz nie 
rozpraszał jego myśli. 

Wyspa Norfolk (angielska kolonia karna). 
 Maconochie-  twórca systemu 

progresywnego. 

Polegał on na stopniowym łagodzeniu 

odbywania kary w miarę postępów w 
resocjalizacji. 

Rozliczenie więźnia polegało na 

przyznawaniu mu odpowiedniej liczby 
kresek za dobre zachowanie, pracę i 
szczególne zachowania pozytywne. 

Ilość kresek stanowiła o zakwalifikowaniu 

do klasy, w której panował określony 
reżim. 

Podstawowe założenia systemu 

Maconochie:

-powody przestępstw tkwią w osobie 

sprawcy-cechy dziedziczne, brak 
umiejętności rozróżnienia dobra od zła, 
oraz w otoczeniu.

-można przywrócić ich społeczeństwu, 

jeżeli będą dobrze traktowani,

-złe nawyki często są powodem braku 

silnej woli, którą należy wzmacniać 
poprzez wytrwałe ćwiczenia,

-więźniów trzeba uczyć samokontroli oraz 

umiejętności rozróżniania dobra od zła,

-poprawa lepiej przebiega w grupie niż w 

izolacji.