Czym jest
sztuka?
Czym jest
sztuka?
TECHNE
•
techne z gr. od czasów Homera oznacza umiejętność
robienia różnych rzeczy (garnka, obrazu, rzeźby,
umiejętność bycia dobrym rodzicem, śpiewakiem
operowym, muzykiem rokowym, umiejętność myślenia i
interpretowania zjawisk itp.);
•
Arystoteles definiował techne jako trwałą dyspozycję do
wytwarzania zgodnego z trafnym rozumowaniem (Etyka
nikomachejska); ta umiejętność obejmowała filozofię i
inne nauki
•
techne w starożytnej Grecji nie była jednak
umiejętnością spontaniczną, ale polegała na znajomości
reguł, to znaczy była to działalność rozumna;
Podział sztuk według Sofistów
•
Użyteczne
•
Przyjemne
•
Plutarch dodał jeszcze trzecią kategorię –
doskonałość
Podział sztuk według Platona
•
Wytwórcze (np. architektura)
•
Odtwórcze, naśladowcze (np. malarstwo)
•
kategoria MIMESIS (NAŚLADOWANIE NATURY)
Podział sztuk według
Kwintyliana
•
Kwintylian (rzymski retor z I wieku)
•
Teoretyczne (np. astronomia)
•
Praktyczne (np. taniec, muzyka)
•
Poietyczne (produkcyjne; np. architektura,
malarstwo)
POIEIN
•
Platon w swoim projekcie państwa
idealnego chciał wyrzucić poetów z
państwa ponieważ poezja (wywodząca się
z gr. poiein czyli robić, wytwarzać) nie była
oparta na żadnych regułach, była
rodzajem natchnienia.
•
W starożytności i średniowieczu poezji nie
uważano za sztukę. Była ona raczej
umiejętnością wieszczenia. Arystoteles
traktował ją jako umiejętność.
TEORIE SZTUKI W GRECJI
STAROŻYTNEJ
•
Apatetyczna (iluzjonistyczna; apate=pozory,
iluzja)
•
Katartyczna (katharsis = oczyszczenie)
•
Mimetyczna (mimesis =naśladowanie)
•
W staroż. Grecji nazwisko artysty nie było bardzo
istotne. Arystoteles mawiał, że artysta powinien
raczej zacierać ślady swojej obecności
STAROŻYTNA GRECJA I RZYM –
podział sztuk
•
Ze względu na siłę fizyczną lub rozum (Grecja)
•
Artes liberales (sztuki wyzwolone; Rzym) i artes
vulgares (sztuki pospolite)
Artes vulgares to m.in. architektura, malarstwo,
rzeźba. Dlatego w epoce renesansu artyści będą
walczyć o prestiż i uznanie dla swego zawodu.
Średniowiecze – podział sztuk
ARS=SZTUKA
•
Artes liberales (7) to gramatyka, retoryka, logika,
arytmetyka, geometria, astronomia, muzyka (teoria
harmonii).
•
Artes vulgares (7) – medycyna, architektura, handel,
sztuka żywienia ludzi, sztuka służąca przyodziewaniu
ludzi, sztuka bronienia się przed wrogiem, sztuka dająca
środki transportu.
Malarstwo i rzeźba jako mniej przydatne od wyżej
wymienionych artes vulgares nie funkcjonowały w wykazie
sztuk. W XVI wieku nazwy „sztuki plastyczne” czy „sztuki
piękne” nie funkcjonowały. Mówiono raczej o „sztukach
rysunkowych”.
Czym zajmuje się sztuka?
•
Trzy najważniejsze wartości:
•
Dobro (gr. agathos; łac. bonum)
•
Piękno (gr. kalos; łac. pulchrum)
•
Prawda (gr. aletheia; łac. verum)
Poza pięknem sztuce stawiano jeszcze inne wymagania.
Dionizjos z Halikarnasu domagał się, aby budziła ona
„żarliwość duszy”, Plotyn, aby „przypominała
prawdziwy byt”, Michał Anioł, aby „otwierała lot do
nieba”, Hegel, aby była „poznaniem praw ducha”.
Odrodzenie - Renesans
•
Nie istniało pojęcie rzeźbiarza, takie jakiego używamy
współcześnie
•
Angelo Poliziano w swej encyklopedii sztuk
(„Panepistemon”), wydanej końcem XV w. stosował 5
różnych pojęć na określenie rzeźbiarza:
•
statuarii (co, co pracują w kamieniu)
•
caelatores (ci, co pracują w metalu)
•
sculptores (ci, co pracują w drzewie)
•
fictores (ci, co pracują w glinie)
•
encausti (ci, co pracują w wosku)
•
Scalenie pojęciowe dokonało się dopiero w XVI w. O
scaleniu w jedno sztuki malarza, architekta i rzeźbiarza
można przeczytać w „Żywotach” Vasariego.
XVIII wiek – Oświecenie
•
Nazwa „sztuki piękne” weszła do mowy uczonych w
czasach oświecenia i utrzymała się w wieku następnym.
•
Charles Batteux wprowadził nazwę „sztuki piękne”
(1747 r.) i wyliczył 5 sztuk:
•
Malarstwo
•
Rzeźbę
•
Muzykę
•
Poezję
•
Taniec
•
Pominięto architekturę i muzykę/ w XIXw. powstały
nowe rodzaje sztuk: fotografia, plakat, film. W XXw. Ów
sztuczny podział przestał wystarczać.
Estetyka
•
Nazwa „estetyka” została wprowadzona przez
Aleksandra Baumgartena w 1750 r.
•
Co oznacza to pojęcie?
Estetyka c.d.
•
W Grecji piękno dotyczyło wyłącznie przeżycia
estetycznego
•
XVII w. Giordano Bruno: „nic nie jest bezwzględnie
piękne; jeżeli jest piękne, to w stosunku do
czegoś”
•
Kartezjusz – j.w. „piękno nie oznacza nic innego
jak stosunek naszego sądu do przedmiotu”
•
Pascal: o pięknie rozstrzyga moda
•
Kant: „sąd smaku jest zupełnie niezależny od
doskonałości” – sądy o pięknie są subiektywne;
nie są one obiektywne (doskonałe)
Piękno klasyczne
•
Opiera się na tradycji
•
Kanon, zgodne z regułami
•
Harmonijne
•
Umiarkowane
•
Doskonałe
•
Powszechnie uznawane
•
Naśladujące wzory starożytne
•
Obiektywnie piękne
Piękno w baroku i w
romantyzmie
•
Związane z uczuciem
•
Duchowość, przeczucia
•
Amorficzność
•
Indywidualne i subiektywne
•
Tajemnicze, dzikie, związane z naturą
•
Różnorodne
•
Oryginalne
•
……
Czy sztukę można
zdefiniować?
•
Wytwarzanie piękna (XVIIIw.)
•
Naśladowanie natury
•
Sztuka to forma (Formiści)
•
Sztuka to ekspresja (Ekspresjonizm)
•
Wywołuje przeżycie estetyczne (katharsis)
•
Wywołuje wstrząs (Impresjonizm)
•
……
XIX wiek
•
Pod koniec XIX w. pojawili się artyści wyklęci (maudis).
•
Sztuka stała się walką z moralnością mieszczańską
•
Wolność artystyczna nabiera szczególnego znaczenia
•
Powstaje Awangarda i takie kierunki jak:
•
Surrealizm
•
Futuryzm
•
Kubizm
•
Abstrakcjonizm
•
Impresjonizm
•
Ekspresjonizm
•
……
XX wiek
•
W 1919 Witkacy w „Nowych formach w
malarstwie” ogłasza śmierć sztuki. Uważał, że
ludzie bezpowrotnie utracili niepokój metafizyczny
•
Jak jest dzisiaj? Teoretycznie nie odczuwamy
niepokoju metafizycznego. Czy tak jest
faktycznie?