Pojęcie niedostosowania społecznego 

i zaburzeń w zachowaniu

 

Zaburzenie w zachowaniu 

(zaburzenie zachowania)

   Utrudnia funkcjonowanie w obrębie 

różnorodnych wymagań 
wynikających z konieczności 
przystosowania się do różnych ról 
społecznych i ustosunkowania się do 
samego siebie, rodzeństwa, kolegów, 
rodziców i nauczycieli.

Przykłady

ADHD
Mutyzm wybiórczy
Tiki
Stereotypie
Obgryzanie paznokci
Dłubanie w nosie 
Agresja
Kłamstwo
Wagary
itp.

Warunki uznania zachowania za 

zaburzone

• Częstotliwość występowania 

zachowania

• Powtarzalność
• Negatywny wpływ na otoczenie bądź 

samego zaburzonego

Zaburzenia w zachowaniu a 

zaburzenia emocjonalne

   Zaburzenia emocjonalne należą do 

najbardziej złożonych problemów 
gdyż nie występują w pojedynczych i 
prostych formach, lecz najczęściej 
obejmują fizyczną, psychologiczną i 
społeczną istotę człowieka. 

Zaburzenia zachowania a 

zaburzenia psychiczne.

   Wiążą się z poważnymi 

konsekwencjami zarówno dla 
zaburzonego jak i często 
społeczeństwa

    Brak kontroli nad zaburzeniem
    Często potrzeba leczenia 

farmakologicznego, hospitaliazcji, 
stałej opieki

Typy zaburzeń psychicznych

Lęki (uogólnione zaburzenia lękowe, zespół 

paniki, fobie, zab. Obsesyjno – kompulsyjne, 
zespół stresu pourazowego)

Depresje
Schizofrenia
Zab. Związane z używaniem substancji 

psychoaktywnych

Zab. Pod postacią soamtyczną (dawniej histerie)
Zab. Seksualne
Zab. odżywiania

Niedostosowani społeczne 

(nieprzystosowani społeczne)

  „zespół wszystkich nieletnich wymagających 

specjalnych metod wychowawczych, 
medyczno - psychologicznych i medycznych; 
tych wszystkich, wobec których z jednej 
strony pracodawca i urzędy publiczne muszą 
zastosować metody specjalne, z drugiej zaś 
strony wychowawcy muszą się uciekać do 
sposobów specjalnych; tych wszystkich, dla 
których trzeba czegoś innego niż dla zespołu 
innych.”(M. Grzegorzewska 1964, s. 317-318)

 

   Według O. Lipkowskiego 

„Niedostosowana społecznie jest 
taka jednostka, która - ze względu na 
zaburzenia charakterologiczne 
spowodowane niekorzystnymi 
zewnętrznymi lub wewnętrznymi 
warunkami rozwoju - wykazuje 
wzmożone trudności w dostosowaniu 
się do uznawanych norm społecznych 
i w realizacji swych zadań 
życiowych.” (O. Lipkowski 1966, s. 2)

 

    K. Pospiszyl  uznaje za 

niedostosowanie społeczne wszelkie 
formy wadliwego stosunku do innych 
ludzi wypływające z różnego rodzaju 
zaburzeń emocjonalnych oraz 
defektów w tym zakresie.”(K. 
Pospiszyl, E. Żabczyńska 1981,  s. 
15)

 

     W definicji stosowanej przez MEN rozróżniono dwie 

odmiany zaburzeń - tzw. niedostosowanych społecznie 
i zagrożonych niedostosowaniem. „Niedostosowani 
społecznie - to dzieci i młodzież, u których na skutek 
zaburzeń wewnętrznych lub niekorzystnych warunków 
środowiskowych występują utrwalone    (powtarzające się) 
zaburzenia w zachowaniu. Natomiast zagrożeni 
niedostosowaniem - to dzieci i młodzież wychowująca się 
w warunkach niekorzystnych dla rozwoju  
psychospołecznego, na który negatywny wpływ wywierają 
takie środowiska wychowawcze, jak: rodzina  (własna), 
grupa rówieśnicza i inne, a także u której obserwowane 
objawy  zaburzeń występują sporadycznie. ”  (L. Pytka 
1995, s.45)

Jaki jest zatem związek pomiędzy zaburzeniem w 

zachowaniu a niedostosowaniem społecznym?

      

Niedostosowanie społeczne a 

wykolejenie

Jednostki nieprzystosowane:
- nie są zdolne do pełnienia ról w skutek niedostatków dyspozycji wykonawczych 

(np. procesów orientacyjnych, intelektualnych, motorycznych)

lub
- nie są skłonne do pełnienia ról wskutek negatywnego ustosunkowania się wobec 

różnych oczekiwań społecznych

Jeśli w obu przypadkach zachowania jednostki są aspołeczne mamy do czynienia z 

wykolejeniem społecznym.

 
Jednostki wykolejone mają predyspozycje ale nie chcą pełnić ról społecznych.  

Wadliwe przystosowanie – ktoś nie ma predyspozycji ale chce pełnić określona 
rolę społeczną np. ślepy chce być kierowcą.

 
„Człowiek nieprzystosowany to taki, którego reakcje negatywne wykluczają jego 

pozytywne uczestnictwo w określonych systemach społecznych.” a „Wykolejenie 
społeczne to względnie trwałe, negatywne ustosunkowanie się do oczekiwań 
społecznych, konstytuujących tzw. role obywatelskie” -> Jedlewski i Czapów

Wg Czapówa wykolejenie społeczne oznacza 

trójelementowy konstrukt teoretyczny, który obejmuje:

Manifestacje (przejawy)  wykolejenia tj. antagonistyczno-destruktywne zachowania i postawy 

człowieka, które mogą przybierać

trojaka postać:
- zachowań socjalnych – wyobcowanie z życia społecznego, obojętność, izolacja, unikanie wszelkich 

obowiązków np. hipisi

- zachowań dyssocjalnych – jednostka ma poczucie wspólnoty z grupą, z konkretnymi ludźmi, przyjmuje 

wszystko co ktoś je

narzuca, są to najczęstsze ofiary gangów
- zachowań antysocjalnych – jednostka nie jest silnie związana z nikim ani niczym, realizuje swoje 

partykularne interesy

Jeżeli antagonistyczno – destruktywne zachowania jednostki polegają na łamaniu przez nią norm 

prawnych mamy do czynienia z

wykolejeniem przestępczym. Jeżeli jest to łamanie norm moralnych i obyczajowych to mamy do 

czynienia z wykolejeniem

obyczajowym. Wykolejenie przestępczo-obyczajowe – np. 5 dni kradnie żeby 2 dni pić. Wykolejenie 

obyczajowo-przestępcze – np.

5 dni pije a potem 2 kradnie.
Stany osobowościowe jednostki stanowiące źródło przejawów wykolejenia:
- mają charakter po części neurotyczny a po części psychopatyczny
- neurotyczny – wysoki poziom leku, syntonii przy niskim stopniu integracji osobowości
- psychopatyczny – niski poziom lęku, syntonii przy wysoce zintegrowanej osobowości
- zachowania psychopatyczne mogą występować w postaci agresywnej lub kalkulatywnej
- osobowość agresywno-lękowa – stan w którym neurotyczność i psychopatia występują w jednakowej 

mierze  

Czynniki (przyczyny) wykolejenia
-

zaburzenia osobowości objawiające się poprzez antagonistyczno – destruktywne zachowania 
wywołane zewnętrznymi lub

-

wewnętrznymi czynnikami.

- etiologia wykolejenia ma złożony charakter i jest wieloczynnikowa. Przyczyny wykolejenia dzielą się na 

2 grupy

1.

przyczyny motywacyjne – czynniki skłaniające jednostkę do zachowań destruktywnych, wiążą się z 
niezaspokojeniem jakiś

doniosłych dla jednostki potrzeb (np. uznania)
2. przyczyny predyspozycyjne – czynniki predysponujące jednostkę do określonych zachowań, znajdują 

się wśród nich czynniki

organiczne i społeczne
O wykolejeniu decyduje wystąpienie jednocześnie obu tych kategorii.

W przypadku wykolejenia należy:

 

• Usunąć przejawy (kłamstwo, agresję)
• Modyfikować stany osobowości
• Znaleźć przyczyny wykolejenia

Proces wykolejenia społecznego przebiega w 2 

etapach:

• kształtowanie się podatności na wpływy 

środowiska społeczno-kulturowego 
proponującego wzory antagonistyczno-
destruktywnego zaspokajania potrzeb

• proces przyswajania tych wzorców, przy 

czym często proces ten jest związany z 
włączeniem się do takiej czy innej 
zbiorowości społecznej antagonistycznej 
wobec reszty społeczeństwa

 

Fazy procesu wykolejenia społecznego:

• uczucie odtrącenia wywołujące frustrację potrzeby emocjonalnej 

przynależności, reakcje dziecka Ida w kierunku zwrócenia na siebie 
uwagi, reakcje impulsywne, dziecko najczęściej żałuje tego co 
zrobiło, sygnałem, ze dzieje się coś złego jest brak cierpliwości, 
wytrwałości, niedokładność, dekoncentracja

• manifestacja bardziej zaawansowana, bardziej wrogie zachowanie, 

bunt nie tylko wobec rodziców ale wszystkich autorytetów, agresja 
może być skierowana na siebie (np.walenie głową w ścianę) lub 
innych (np. wychowawcę z którym jednostkę łączy więź 
emocjonalna), dziecko zaspokaja swoje potrzeby poza domem, 
rozwydrzenie seksualne, sięganie po alkohol

• „Młodzież nabywająca agresywnych nawyków na tle przeżyć 

frustracyjnych z reguły zasila szeregi zbiorowości, które mają 
charakter luźnych zrzeszeń (kręgów) uprawiających działalność 
zabawową, polegająca w nieznacznej mierze na zbiorowym 
popełnianiu czynów godzących w godność osobistą, zdrowie, a 
nieraz i życie obywateli.” (R.A.Cloward, L.E.Ohin)

• „Agresywni nieletni, podejmując działalność przestępczą, chętnie 

zrzeszają się w grupy, które dokonują włamań i rabunków oraz 
kradzieży, przy czym występuje tu irracjonalna chęć niszczenia 
przedmiotów i jeśli okoliczności pozwalają – zadawanie bólu” 
(L.Bertkowitz)

• Niektórzy badacze twierdzą, że stadia opisanej wyżej serii 

przemian stanowią rezultat szeregu zdarzeń określanych jako 
nieudane się lub zwichnięcie socjalizacji.

PRZYCZYNY NIEDOSTOSOWANIA 

SPOŁECZNEGO

1. ) Biologiczne
a.) czynniki wrodzone
b.) czynniki nabyte
2.) Przyczyny środowiskowe (zewnętrzne)
Przyczyny zewnętrzne niedostosowania społecznego mogą występować w 

rodzinie, w szkole, 
w szerszym środowisku społecznym

Do czynników zakłucających spełnianie przez rodzine jej zadań należy:
a.) patologia osobowości obojga lub jednego z rodziców
b.) zmiana w strukturze rodziny
Rozbicie rodziny
Wychowanie w rodzinie niepełnej
Migracja zarobkowa jednego z rodziców
Bezrobocie. 
c.) objawy neuro – i psychopatycznyczne
d.) Poziom kultury osobistej i kultury życia rodzinnego

TYPOLOGIA NIEPRZYSTOSOWANIA 

SPOŁECZNEGO WG. STOTTA-KONOPNICKIEGO

1) niedostosowanie społeczne manifestowane w postaci zahamowania jednostki w środowisku
a.) brak zaufania do ludzi, nowych rzeczy i sytuacji
b.) depresja
c.) Wycofanie się - dotyczy niechęci jednostki do nawiązywania kontaktów społecznych i przypadków izolacji, 

wyobcowania w środowisku

2. niedostosowanie społeczne manifestowane postawa demonstracyjno – bojowa jednostki w 

środowisku

a.) wrogość w stosunku do dorosłych
b.) otwarta wrogość
c.) wrogość w stosunku do dzieci
d.) łagodniejsze formy aspołecznego zachowania się – należą do nich takie symptomy jak:
3. niedostosowanie społeczne manifestowane w postaci skrajnej aspołeczności
4. zachowanie niekonsekwentne

Uogólniając, można stwierdzić, iż niedostosowanie społeczne należy widzieć jako :
-     problem społeczny – bowiem uniemożliwia ono konstruktywną socjalizację jednostki w środowisku, czego 

skutki bezpośrednio lub pośrednio odczuwają różne warstwy społeczne;

-     problem psychologiczny – w wyniku zaburzeń osobowości charakteropatycznych bądź psychopatycznych 

występują defekty w sferze kontaktu, aktywności i harmonii życia wewnętrznego jednostki;

-     problem pedagogiczny – z powodu dewiacji osobowościowych utrudnia ono adaptację, edukację 

i wychowanie. 

•  

 
 

Klasyfikacja ICD – 10 dzieli zaburzenia zachowania na następujące 

kategorie: 

  zaburzenia zachowania ograniczone 

do środowiska rodzinnego

zaburzenia zachowania z 

nieprawidłowym procesem 
socjalizacji

zaburzenia zachowania z prawidłowym 

procesem socjalizacji

zachowania opozycyjno – buntownicze.

Diagnoza

• Arkusz diagnostyczny