PSYCHOLOGICZNE
ASPEKTY ORAZ
KONSEKWENCJE
NIEKTÓRYCH CHORÓB I
NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI
.
PSYCHOLOGICZNE
ASPEKTY ORAZ
KONSEKWENCJE
NIEKTÓRYCH CHORÓB I
NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI
.
POJĘCIE
CHOROBY
To stan, który aktualnie lub potencjalnie przeszkadza w
prawidłowym funkcjonowaniu człowieka, reakcja
dynamiczna ustroju na zadziałanie czynnika
chorobotwórczego, wyrażająca się zaburzeniem
naturalnego współdziałania narządów i tkanek, co
zwykle prowadzi do zmian czynnościowych i
organicznych ustroju, stan zmniejszonej zdolności
przystosowawczej ustroju, w którym występuje
zaburzenie jego czynności.
CHOROBA PRZEWLEKŁA –
DWIE GRUPY DEFINICJI.
1. Definicje, które biorą pod uwagę czas trwania choroby.
Jest ona określana jako długotrwała i charakteryzująca się niewielkim
nasileniem objawów. Jest to przeciwieństwo tzw. chorób ostrych
2. Definicje akcentujące znaczenie nieodwracalności zmian
patologicznych i w konsekwencji utratę pełnej sprawności
pacjenta.
Jest to choroba trwająca ponad 3 miesiące, oznacza najczęściej chorobę
lub niepełnosprawność trwającą w sposób ciągły, albo dającą nawroty
Może być: wrodzona lub nabyta w różnych okresach życia,
Może mieć początek: ostry lub przewlekły,
Może mieć przebieg w postaci: stałego pogarszania się funkcjonowania
pacjenta lub naprzemiennych okresów remisji i zaostrzeń.
Często choroby przewlekłe traktowane są
jako niepełnosprawność.
„inni mają gorzej” – stwierdzenie, którego
należy unikać, ponieważ:
• Osoba z dużym problemem często nie jest w
stanie zauważyć innych problemów, nieszczęść
innych ludzi, lecz skupia się na swoim przeżyciu,
• Dla niektórych jest to obraźliwe.
POSTAWY WOBEC CHOROBY W UJĘCIU K.
OSIŃSKIEJ
Postawy altruistyczne (twórcze)
Postawy egoistyczne (pasożytnicze)
Dawca
Człowiek, który we własnym cierpieniu
dzieli się dobrocią, życzliwością i doświadczeniem,
dostrzega cierpienie i przeżycia innych
Biorca
Zapatrzony w możliwości różnych korzyści
wynikających z choroby, jest pasożytem cudzej
dobroci i serdeczności
Samarytanin
Potrafi cierpliwie słuchać innych, rozważnie ocenia
własną chorobę, rzeczowo zatroskany o siebie i
otocznie
Hipochondryk
Pełen niepokoju i troski o siebie, chce być
traktowany stale jako chory, wyolbrzymia swoje
obawy, domaga się nieustannej opieki i uwagi
Pomocnik
Akceptuje własną chorobę, współdziała w procesie
leczenia, pomaga znaleźć sens cierpienia dla siebie
i innych
Malkontent
Nie akceptuje własnej choroby, narzuca swoją
wizję leczenia, stale niezadowolony, nie stara się
zauważyć możliwego sensu w doświadczanym
cierpieniu
Konspirator
Cierpi z pełną świadomością, ukrywa swój stan
przed innymi, zaangażowany w powrót do zdrowia
Zasłużony
Lubiący być widoczny na tle innych chorych, chwali
się swoimi doświadczeniami w chorobie, chętnie
straszy innych zabiegami i przewidywanym bólem
Poszukiwacz
Obserwuje chorobę swoją i innych, poszukując w
niej twórczych akcentów dla realizacji siebie
Statysta
Bierny w cierpieniu, leniwy i niedbały w leczeniu
Żołnierz
Mężnie znosi wszelkie cierpienie, budzi otuchę i
nadzieję otoczenia, podający dłoń
współchorującemu
Żebrak
Nie umie i nie chce walczyć o zdrowie, tchórz
wobec bólu, budzi litość, unika trudów życia, nie
pomaga innym
Artysta
Wykorzystuje swój ból do pogłębienia refleksji
filozoficzno-artystycznej, poszukując nowej treści
w swojej chorobie
Zawodowiec
Chorujący długo i często, pesymista i smutny z
powodu cierpienia, sztucznie tworzy w sobie stan
choroby, widząc w nim swoja przyszłość
Bohater
Ideowiec pochłonięty służbą dla innych,
charakteryzuje się wielkodusznością i
bezinteresownością
Świętoszek
Fałszywy bohater w chorobie, udaje, że swoim
cierpieniem nawraca innych, dla innych bywa
źródłem zgorszenia i udręki
POJĘCIE
NIEPEŁNOSPRAWNO
ŚCI
Niepełnosprawną jest osoba, której stan
fizyczny i/lub psychiczny trwale lub okresowo
utrudnia, ogranicza lub uniemożliwia
wypełnianie zadań życiowych i ról
społecznych zgodnie z przyjętymi normami
prawnymi i społecznymi
RODZAJE
NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI:
•
Obniżona sprawność zmysłowa (sensoryczna) – to uszkodzenie,
brak lub zaburzenie funkcji analizatorów zmysłowych (do tej grupy
zaliczamy m.in. osoby niewidome, niedowidzące, głuche,
niedosłyszące, z zaburzeniami percepcji wzrokowej i słuchowej)
•
Obniżona sprawność intelektualna – czyli upośledzenie umysłowe,
demencja starcza
•
Obniżona sprawność funkcjonowania społecznego – to
zaburzenia równowagi nerwowej, emocjonalnej jak również zdrowia
psychicznego
•
Obniżona sprawność komunikowania się – charakteryzuje ona
utrudniony kontakt słowny (zaburzenia mowy, autyzm, jąkanie się)
•
Obniżona sprawność ruchowa – charakteryzuje osoby z dysfunkcją
narządu ruchu (wrodzoną lub nabytą)
•
Mózgowe porażenie dziecięce
•
Obniżona sprawność psychofizyczna z powodu chorób
somatycznych – np. nowotwory, guz mózgu, cukrzyca, rak
NAJCZĘSTSZE PRZYCZYNY
NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI:
Wady wrodzone
Choroby przewlekłe (80%)
Nagłe - wypadki, urazy,
zatrucia
KONSEKWENCJE
NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI
DLA CHOREGO:
Następstwa fizyczne
Następstwa psychiczne
Następstwa społeczne
Następstwa fizyczne:
•
Zmiany w wyglądzie zewnętrznym
•
Zmiany czynnościowe:
- ograniczenia zasięgu ruchu
- zmniejszenie oporności na wysiłek
- zaburzenia w utrzymaniu równowagi
- odmienny sposób reagowania na bodźce
zewnętrzne
- trudności w mowie
Następstwa psychiczne:
Obawy o własne zdrowie mogą doprowadzić
do:
- hipochondrii
- fobii
- depresji
Następstwa społeczne:
•
Zakłócenia w życiu rodzinnym
•
Ograniczenie lub rezygnacja z pracy
zawodowej
•
Osłabienie lub zerwanie kontaktów
towarzyskich
•
Przekreślenie planów i aspiracji życiowych
•
Obniżenie pozycji społecznej
CECHY CHOROBY I
NIEPEŁNOSPRAWNOŚC
I, KTÓRE POWODUJĄ,
ŻE SĄ ONE TAK
TRUDNE DO
ZAAKCEPTOWANIA
:
•
Długotrwałość choroby i jej leczenie
•
Dynamiczny przebieg –możliwość pojawienia się nagłego
pogorszenia groźnego dla życia często połączona z
nieprzewidywalnością stanu pacjenta
•
Konieczność licznych lub/i długotrwałych hospitacji
•
Stała zależność od instytucji sprawujących opiekę, często
połączona z trudną dostępnością specjalistycznej opieki w
miejscu zamieszkania
•
Cierpienia fizyczne związane z chorobą i koniecznym sposobem
leczenia
•
Inwazyjność leczenia (operacja, zabiegi) połączona z
niewystarczającą ochroną przed bólem (leki nie zawsze działają
od razu, skutki uboczne)
•
Pogorszenie jakości życia, ograniczenia fizyczne, utrata pełnej
sprawności, utrudnienia w pełnieniu ról społecznych.
Emocje pacjenta i rodziny:
•
Strach, lęk, niepokój
•
Nadzieja, wiara w cud, pragnienie cudu
•
Zagrożenie utraty swobody i autonomii, poczucie sparaliżowania
przez chorobę, zagrożenie uzależnienia od rodziny lub osób
pomagających
•
Syndrom Damoklesa – bardzo cienki miecz wisi nad chorymi osobami,
w każdej chwili mogą wrócić objawy
Często wzrost niepokoju następuje właśnie wtedy gdy jest dobrze.
Czynienie obciążenia bardziej znośnym:
•
Tłumienie uczuć – unikanie tematu, choć osoba doskonale wie w jakiej
jest sytuacji
•
Orientacja racjonalna, negowanie uczuciowości (deprecjonowanie jej
jako uczuciowej tkliwości)
•
Unikanie konfliktów i konfrontacji – nie mówienie o chorobie i jej
następstwach bezpośrednio
•
Troska o innych altruizm – zasłonięcie emocji
Nie są to stany rozwojowe, ale pozwalają osobie chorej
przetrzymać trudny czas.
PROBLEMY
PSYCHOLOGICZNE
OSÓB CHORYCH I
NIEPEŁNOSPRAWNYCH:
Stres
Depresja
STRES
Stres
–niespecyficzna, złożona reakcja
fizjologiczna i psychiczna jednostki na wszelkie
wymagania środowiska lub zagrożeń jej
integralności
Fazy stresu:
•
Faza mobilizacji
•
Faza rozstrojenia
•
Faza destrukcji
Faza mobilizacji:
•
Wzrost intensywności reakcji w tym podwyższenie
sprawności procesów intelektualnych
•
Przyspieszenie procesów myślowych
•
Polepszenie pamięci
•
Wzrost wolnych skojarzeń
•
Zwiększona wrażliwość na bodźce
•
Kontrola napięcia emocjonalnego
•
Mobilizacja prowadzi do pełnego wykorzystania
potencjalnych możliwości jednostki (pozytywny stres)
Faza rozstrojenia:
•
Dezorganizacja zachowania –działanie
nieskoordynowane, chaotyczne
•
Szybkie, niewyraźne wypowiedzi
•
Brak precyzji wypowiedzi, ruchów
•
Sztywne, schematyczne działanie
•
Pośpieszne podejmowanie decyzji
•
Labilność emocjonalna
•
Przerwy w działaniu i myśleniu (pustka w głowie)
•
Trudności w koncentracji uwagi, przypominaniu,
percepcji
Faza destrukcji
– odbieranie sygnałów
istotnych i nieistotnych dla zadania (chaos,
rozproszenie)
•
Zaburzenia organizacji działania i możliwości ich
kontrolowania przy narastającym napięciu
emocjonalnym
•
Skrajna schematyczność, bądź absolutny brak
poczucia konsekwencji działania
•
Działania nieplanowane i chaotyczne
•
Brak zdolności realistycznej oceny sytuacji
•
Objawy apatii, rezygnacji
•
Brak kontroli napięcia emocjonalnego (np.
nieadekwatne reakcje na bodziec
DEPRESJA
W przypadku choroby i niepełnosprawności jest to depresja egzogenna
(zewnątrzpochodna - wywołana czynnikami zewnętrznymi)
Ogólne objawy depresji:
•
Obniżenie nastroju
•
Utrata zainteresowań –obojętność wobec spraw i osób, które do tej pory budziły Zycie i
zdecydowane emocje
•
Utrata odczuwania przyjemności –niemożność cieszenia się, czerpania przyjemności w
sytuacjach, które dotychczas sprawiały radość
•
Zwiększona męczliwość i utrata energii
•
Pogrążenie w smutki –zajmowanie się tylko smutnymi sprawami
•
Poczucie winy, wyrzuty sumienia
•
Przekonanie o swojej małej wartości i licznych popełnianych przez siebie błędach
•
Spadek zaufania i szacunku do siebie
•
Poczucie bezradności
•
Zmniejszona zdolność koncentracji uwagi i myślenia
•
Myśli tendencje i próby samobójcze 15-25% chorych popełnia samobójstwo
•
Zaburzenia snu
•
Zmiany łaknienia, które maja odbicie na wadze
SPOSOBY POSTRZEGANIA
NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI I
CHOROBY PRZEWLEKŁEJ
PRZEZ OSOBĘ CHORĄ.
KRZYWDA
Główne zachowania:
•
Szukanie przyczyn i winnych tego stanu
•
Użalanie się nad sobą
•
Pielęgnowanie pretensji do świata, losu, Boga, przeznaczenia
•
Manifestowanie urazy, często irracjonalne (np. do rodziców, dzieci, zdrowych) do osób które
w żadnym stopniu nie brały udziału i nie przyczyniły się do sytuacji chorego
Dominujące emocje:
żal, złość, irytacja, bezsilność i bezradność, poczucie krzywdy i niesprawiedliwości
(irracjonalne) bunt i agresja, poczucie niespełnienia w życiu i straty – ciężko oddzielić te sfery,
na które wpłynęła niepełnosprawność od tych, w których można normalnie działać.
Współpraca w personelem:
•
Postawa roszczeniowa
•
Nadmierna drażliwość, konfliktowość
•
Gotowość do reagowania złością i urazą
•
Niskie zaangażowanie w proces leczenia (oczekiwanie na wyleczenie przez personel bez ich
udział i wysiłku)
ZAGROŻENIE
Główne zachowania:
•
Koncertowanie się na wyszukiwaniu wszystkiego co może być
niebezpieczne lub szkodliwe dla zdrowia
•
Narzucanie sobie przesadnych ograniczeń (ponad to co zalecają lekarze)
skrupulatne ich przestrzeganie
Dominujące emocje:
Napięcie, niepokój, lęk, strach, stałe poczucie zagrożenia, trudność w
odprężeniu się i odpoczynku, stałe poczucie zmęczenia, niezadowolenia i
rozdrażnienia, specyficzna atmosfera „grozy”, stałego niepokoju i nadmiernej
troski
Współpraca z personelem:
•
Osoby te pod wpływem niepokoju podejmują wiele działań, co powoduje
chaos, zamęt i brak stabilizacji wokół nich
•
W przypadku gdy dominuje lęk rodzi to apatię i bezradność, utrudnia
podejmowanie nowych działań i decyzji
•
Skrupulatność w kontroli działań personelu, domaganie się bardzo
szczegółowych informacji (nie chodzi o wyrzucanie niekompetencji
personelowi), ta postawa wynika z lęku i potrzeby kontrolowania sytuacji.
WYZWANIE
Główne zachowania:
•
Mobilizacja do racjonalnej walki z chorobą
•
Koncentracja na tym w jaki inny sposób można zaspokoić potrzeby i cele życiowe, których
realizację ogranicza choroba
•
Podejmowanie konstruktywnych działań w zakresie radzenia sobie z ograniczeniami
choroby, możliwie jak najdłuższego zachowania relatywnie dobrego samopoczucia i
sprawności
Dominujące emocje:
Emocje negatywne (lęk, niepokój, żal) występują w stopniu adekwatnym do realnego
zagrożenia, poczucie odpowiedzialności za siebie, poczucie sprawstwa (wpływu na swoją
sytuację)
Współpraca z personelem:
•
Pozytywne nastawienie do współpracy z personelem
•
Postawa „eksperta” w zakresie swojej choroby i wymaganie od personelu wysokiego
poziomu wiedzy i mobilizacji (jednak przy zachowaniu realizmu)
•
Podejmowanie inicjatyw wykraczających poza osobistą sytuację np. zakładanie lub
angażowanie się w działalność stowarzyszeń pacjentów.
STADIA ADAPTACJI DO
CHOROBY I
NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI
:
I stadium szoku psychicznego
•
Pierwsze 2-7 dni
•
Trudności z przyjęciem do wiadomości zaistniałego faktu –
postawionej diagnozy
•
Przekonanie, że to pomyłka, błędna diagnoza
•
Zaprzeczanie i wyparcie mają znaczenie obronne, człowiek nie
dopuszczając do świadomości pełni zagrożenia, zmniejsza
napięcie emocjonalne
II stadium oczekiwania wyleczenia
•
Oczekiwanie radykalnej zmiany zaistniałej sytuacji
•
Choroba czy niepełnosprawność są postrzegane jako
przeszkoda na drodze do osiągnięcia poprzednio przyjętych
celów i wartości
•
Charakterystyczna jest bierność –nie dostrzeganie swojego
udziału w procesie pokonywania choroby z jednoczesnym
stawianiem bardzo wysokich wymagań personelowi (chory nie
wyznacza sobie własnej roli w procesie zdrowienia)
III stadium opłakiwania straty
•
Strata w percepcji pacjenta może być to utrata sprawności,
możliwości wyboru diety, swobodnego poruszania się itp.. W
przypadku rodziców małego pacjenta jest to „strata zdrowego
dziecka”
•
Przyjęcie do wiadomości obiektywnej sytuacji –nieodwracalność
choroby i jej skutków
•
Silna reakcja emocjonalna –rozpacz po stracie, żal i smutek; nie ma tu
spontanicznych wybuchów, pacjent tłumi emocje w sobie, w
rozmowie wszystko odnosi do swojej choroby
IV stadium zachowania obronnego – dwie formy:
1. Zachowanie neurotyczne –stosowanie mechanizmu obronnego
zaprzeczania (niedostrzeganie zagrożeń i ograniczeń wynikających z
choroby, nierealistyczne zbyt optymistyczne postrzeganie swojej sytuacji
2. Zachowanie zdrowe –konstruktywna adaptacja, nastawienie na
pozytywne działanie i akceptacja ograniczeń, przy jednoczesnej walce o
jakość życia w chorobie i zachowanie możliwej sprawności (np. korzystanie
z protez, z wózka, nie skupianie się na stracie, ale na tym co choroba nie
zabrała)
V stadium końcowego przystosowania
•
Niepełnosprawność jest postrzegana przez daną osobę jako jedna z
wielu jej cech, a nie jako jedyna i najważniejsza
•
Choroba lub niepełnoprawność przestaje stanowić „bezwzględnego
wroga”, przeszkodę, z którą należy walczyć (przy okazji walcząc z
samym sobą i najbliższym otoczeniem) chory zaczyna myśleć w jaki
sposób realizować swoje marzenia mimo niepełnosprawności
MECHANIZMY OBRONNE
OSÓB CHORYCH I
NIEPEŁNOSPRAWNYCH.
Są to nieświadome, nawykowe sposoby
radzenia sobie z długotrwałymi
konfliktami i frustracjami w celu
zmniejszenia lęku i poczucia winy,
wzmocnienia samoakceptacji.
Najczęstsze mechanizmy obronne
to:
•
Regresja –
cofnięcie się do poprzedniej bezpiecznej fazy w okresie
rozwoju, aby uciec od sytuacji wywołującej jego obawy i troskę.
Dezorganizacja funkcji występująca w następstwie silnego napięcia
emocjonalnego przejawiająca się w powrocie do bardziej prymitywnych
sposobów reagowania, charakterystycznych dla wcześniejszych faz
rozwoju, Może dotyczyć zarówno sfery uczuciowej, intelektualnej i
ruchowej. Przynosi odciążenie, daje na pewien czas poczucie odskoczni.
•
Racjonalizacja –
proces logiczny, mający wyjaśnić zachowanie i
postępowanie osoby, uzasadnienie logicznymi argumentami własnych
czynów i postaw mających źródło w nieświadomych motywach,
usprawiedliwianie swoich działań rozsądnymi przyczynami.
•
Substytucja
-polegający na zastępowaniu nieosiągalnych celów celami
łatwiejszymi; zmiana obiektu, na który skierowany jest popęd. Istnieją dwie
główne formy substytucji: sublimacja (przesunięcie motywacji działania z
celu, którego nie można zrealizować na inny zastępczy obiekt lub
czynność) i kompensacja
.
•
Projekcja –
rzutowanie własnych uczuć i pragnień na świat
zewnętrzny, przypisywanie innym ludziom własnych nie
zaakceptowanych motywów działań, myśli postaw, negatywnych
cech, intencji, zamiarów.
•
Represja –
wyparcie –nieakceptowane przez daną osobę myśli,
uczucia i emocje wywołują poczucie winy, są represjonowane
czyli usuwane ze śniadości i spychane po podświadomości,
usuwanie ze świadomości impulsów budzących lęk lub poczucie
winy i zagrażających osobowości
•
Introjekcja (introcepcja)
przyswojenie pożądanych
zachowań i wartości posiadanych przez podziwianą osobę, przez
co stają się one częścią osobowości tej osoby. Przenoszenie do
własnej świadomości, przyjmowanie dla własnych celów, norm i
zasad wytworzonych przez siebie, lecz uznawanych przez
otoczenie np. wiele osób chorych chce studiować medycynę
•
Dysocjacja dawniej histeria
-jest to generowanie przez
nieświadomość rozmaitych (pozornych lub rzeczywistych) dolegliwości
fizycznych w celu uzasadnienia niepodejmowania działań przez
jednostkę lub odwrócenia jej uwagi od niechcianych myśli i uczuć.
Polega na pojawieniu się objawów uszkodzenia fizycznego lub utraty
kontroli, czasowej drastycznej modyfikacji cech osobowości albo
poczucia tożsamości, w celu uniknięcia przykrych uczuć i myśli.
•
Fantazjowanie -
najczęściej fantazjowanie jest opisywane jako
odwrócenie uwagi od konkretnego zadania i zwrócenie jej na własne
reakcje wyzwolone pod wpływem bodźców zewnętrznych.
Fantazjowanie dzielimy na obronne – nieproduktywne i
adaptacyjne – produktywne. Jako mechanizm obronny spełnia
następujące funkcje: Stanowi sposób radzenia sobie z frustracją poprzez
dostarczenie zastępczej gratyfikacji, dzięki czemu osoba ucieka lub
oswaja się z obiektem rodzącym lęk. Stanowi sposób rozwiązywania
konfliktów. Stanowi obronę przed nieakceptowanym zachowaniem
•
Przemieszczenie
-polega na rozładowaniu stłumionych uczuć,
zazwyczaj wrogości na obiektach mniej niebezpiecznych niż te, które
pierwotnie wzbudziły emocje.
Przewlekła choroba jak również
niepełnosprawność stawiają człowieka
w nowej sytuacji, która zmienia
wszystkie aspekty jego przed
chorobowego funkcjonowania.
Niewątpliwie sytuacja ta zmusza
chorego do pogodzenia się z przykrym
faktem dożywotniego występowania
jego w charakterze pacjenta instytucji
leczniczej lub tez rehabilitacyjnej.
DZIĘKUJEMY ZA
UWAGĘ!
Przygotowali:
Aleksandra Słonicka
Katarzyna Stypułkowska
Robert Szwech