OCENA PROCESÓW PAMIĘCIOWYCH W DIAGNOZIE DYSLEKSIJ.

Pamięć a czytanie

i pisanie oraz dysleksja

Pamięć a czytanie

i pisanie oraz dysleksja

Bardzo trudno jest stwierdzić, czy pewne trudności

pojawiające się podczas nabywania umiejętności czytania,
zwłaszcza we współczesnych koncepcjach podkreślający
deficyt fonologiczny, związane są z:

•

obniżeniem

wydajności

funkcjonowania

pamięci

operacyjnej,
czy też
•przetwarzania fonologicznego jako funkcji językowej.

Niemniej jednak istnieje ścisły związek między tymi teoriami.

Troszkę historii…

Istotny wkład w rozważania na temat roli pamięci
w dysleksji można przypisać klasycznej typologii dysleksji

Doris Johnson i Helmera Myklebusta, ma ona jednak charakter
historyczny, aczkolwiek spełnia bardzo ważną rolę, wskazując
kierunek do poszukiwania patomechanizmu tego zaburzenia

Pozwoliła wyróżnić typy dysleksji ze względu na najbardziej

charakterystyczne błędy popełnianie przez dziecko, dzięki
czemu opracowano metody terapii.

Po rozwinięciu i upowszechnieniu tej metody przez Halinę

Spionek stanowi jedną z głównych teorii leżących u podłoża
programu badania diagnostycznego w Polsce.

______________________

Patomechanizm jest to mechanizm powstawania zaburzenia. Wyjaśnia się go

poprzez analizę czynników patogennych z punktu widzenia ich zależności, związków
znaczeniowych i przyczynowo-skutkowych.

2010-11-16

Wzrokowa

Już Spionek [1985] podkreślała
znaczenia pamięci wzrokowej
dla:
• Różnicowania kształtów

graficznych liter

• Porównywania wzoru z

informacjami zawartymi w
magazynie pamięci.

Słuchowa

Natomiast gorsza pamięć
słuchowa wiązana była z:
• Obniżona zdolność do

analizy

i syntezy fonemowej.

2010-11-16

Dwa główne podtypy dysleksji.

Z tego też nurtu wywodzi się teoria integracji

percepcyjno – motorycznej Marty Bogdanowicz
[Bogdanowicz , 1987].

Autorka podkreśla, że mimo zasadniczej roli deficytu

fonologicznego w patomechanizmie dysleksji
„specyficzne trudności w czytaniu i pisaniu
uwarunkowane

są

zaburzeniami

procesów

orientacyjno-poznawczych,

ruchowych

oraz

ich

integracji o podłożu biologicznym”.

2010-11-16

Teoria integracji

percepcyjno-motorycznej

Teoria integracji

percepcyjno-motorycznej

Zaburzenia te dotyczą następujących funkcji:

1. Pamięci sekwencyjnej i płynności słowa,
2. Uwagi i pamięci (wzrokowej, słuchowej,
dotykowo-kinestetycznej),
3. Percepcji (postrzegania słuchowo-językowego, wzrokowo-

przestrzennego i dotykowo-kinestetycznego),

4. Motoryki i lateralizacji
5. Integracji wszystkich tych funkcji.

Dokonywanie analiz na poziomie metajęzykowym, a więc świadome

manipulowanie  cząstkami  fonologicznymi,  obok  procesów  takich  jak
myślenie,  wyobraźnia  nie  mogłyby  się  odbywać  bez  prawidłowo
funkcjonującej  uwagi  i  pamięci  [Krasowicz-Kupis,2003;  Bogdanowicz,
2008; Adryjanek, 2005].

W ostatnich latach coraz częściej pojawiają się próby powiązania

deficytów występujących w dysleksji z pamięcią krótkoterminową lub
pamięcią operacyjną.

2010-11-16

Prezentacja wybranych

modeli pamięci:

Prezentacja wybranych

modeli pamięci:

Przedstawione zostaną dwa modele pamięci, do których

najczęściej pojawiają się odwołania w literaturze
podejmującej problem dysleksji:

1. Magazynowy model pamięci,

2. Koncepcja pamięci operacyjnej.

Jest to o tyle istotne , że czasami pojęcia pamięci

krótkotrwałej [STM] i pamięci operacyjnej używane są
zamiennie, a winnych wypadkach podkreśla się ich
odrębność jako dwóch różnych systemów pamięciowych
[Swanson, Saez, 2006].

2010-11-16

Magazynowy model

pamięci

Magazynowy model

pamięci

Jeden ze starszych modeli pamięci został wprowadzony
przez Richarda Atkinsona i Richarda Shiffrina[Stenberg,
2001].
W ich ujęciu pamięć składa się z trzech magazynów:

Rejestru  sensorycznego,  w  którym  magazynowana
jest niewielka ilość informacji przez bardzo krótki czas,
Magazynu  krótkotrwałego,  którego  pojemność  jest
również  dość  ograniczona  a  informacje  przechowywane
są  nieco  dłużej  niż                                                    w  rejestrze
sensorycznym,
Magazynu  długotrwałego,  którego  pojemność  jest
bardzo  duża,  a  czas  przechowywania  informacji  bardzo
długi.

Obecnie te magazyny są określane jako pamięć

sensoryczna, pamięć krótkotrwała [STM] i pamięć
długotrwała [LTM].

2010-11-16

Koncepcja pamięci

operacyjnej Alana

Baddleya

[1986,2003].

Koncepcja pamięci

operacyjnej Alana

Baddleya

[1986,2003].

Pamięć operacyjna jest częścią pamięci długotrwałej, zawiera w sobie pamięć

długotrwałą. „Zgodnie z tym podejściem pamięć operacyjna utrzymuje

tylko tę część pamięci długotrwałej, która była ostatnio zaktywizowana i

przenosi te zaktywizowane elementy do magazynu i z magazynu

czasowego o ograniczonym czasie przechowywania ”

[Sternberg,2001]. Koncepcja ta zwraca również uwagę na

ograniczenia związane z przetwarzaniem oraz procesami uwagi.

Pamięć operacyjna stanowi złożony i elastyczny system. Baadley wyróżnił w

nim cztery części składowe:

* centralny system wykonawczy, * pętlę fonologiczną,

* notes wzrokowo-przestrzenny, * bufor epizodyczny.

2010-11-16

Centralny system

wykonawczy

Centralny system

wykonawczy

Kieruje  procesami  uwagi,  jego  pojemność  jest
ograniczona,  a  czas  przebywania  w  nim  informacji
dość  krótki.  Odbiera  on  informacje  pochodzące  z
różnych

modalności

zmysłowych.

Można

utożsamiać z centralną częścią pola uwagi, w której
zachodzą operacje umysłowe.

Jego główne zadanie polega jednak na nadzorowaniu

pętli fonologicznej, zapisu wzrokowo przestrzennego
oraz nawiązywaniu wymiany z pamięcią długotrwałą.

2010-11-16

Pętla

fonologiczna

Pętla

fonologiczna

Składa się z dwóch składników

: kontrolnego systemu

artykulacyjnego

, który przechowuje informacje przez ich

ciągłe bezgłośne powtarzanie, oraz

magazynu

fonologicznego

, który przechowuje informacje w postaci

cichych wypowiedzi przez około 1,5-2 sekund. Okres ten
może zostać wydłużony , jeśli informacja trafi do
konkretnego systemu artykulacyjnego, a z niego ponownie
do magazynu fonologicznego.
Do magazynu fonologicznego informacje mogą trafiać z
trzech źródeł:

Pamięci sensorycznej – która odbiera informacje słuchowe,

Kontrolnego systemu artykulacyjnego

Pamięci trwałej

2010-11-16

Na podstawie swoich badań Baddley proponuje nową definicję

pojemności pamięci. Zwraca on uwagę, że stała jest długość czasu, a
nie ilość zapamiętanych elementów. Badani są w stanie zapamiętać
tyle, ile mogą wypowiedzieć w przeciągu półtorej sekundy.

Autor podkreśla również znaczenie pętli fonologicznej jako mechanizmu

kontrolnego,  szczególnie  ważnego  przy  zachowaniu  kolejności
informacji,  oraz  jej  rolę  jako  systemu  niezbędnego  do  opanowania
mowy.  Rola  tego  systemu  w  procesie  nabywania  mowy  została
udowodniona na przykładzie pacjentki po udarze z bardzo wybiórczym
deficytem w zakresie krótkotrwałej pamięci fonologicznej.

Badania eksperymentalne udowodniły, że badana może nauczyć się

zestawu słów skojarzonych ze swojego ojczystego języka, ale bez
względu na wkładany wysiłek nie potrafiła nauczyć się kilku słów w
języku obcym, z którym nigdy wcześniej nie miała kontaktu.

Podobne trudności zaobserwowano w badaniach z udziałem dzieci ze

specyficznym  deficytem  językowym,  które  miały  powtarzać  serię
niby-słów.  Ich  obniżone  wyniki  w  tym  zakresie  zostały  przypisane
nieadekwatnemu  pętli  fonologicznej.  Jak  podkreśla  autor,  zasób
słownictwa tych dzieci bez trudności językowych, ale mogą pojawić
się u nich znaczne trudności w zakresie czytania i pisania.

Notes wzrokowo

przestrzenny

Notes wzrokowo

przestrzenny

Pełni podobne funkcje jak pętla fonologiczna, różni je tylko rodzaj

materiału, na którym pracuje ten system. W tym przypadku  są
to  informacje  wzrokowe  i  przestrzenne,  które  mogą  być
wydobywane  zarówno  z  pamięci  ikonicznej,  jak  i  z  magazynu
pamięci własnej trwałej.

„Należy podkreślić, że oba typy procesów [pętla fonologiczna i

notes  wzrokowo-przestrzenny]  pełniących  służebną  rolę  wobec
centralnego    systemu  wykonawczego  to  procesy  trudno
dostępne  lub  też  niedostępne  świadomości.  Działają  one  w
sposób automatyczny                        i możemy poznać jedynie
efekty ich aktywności. Natomiast centralny system wykonawczy
jest czymś, co znajduje się w centrum pola świadomości albo po
prostu jest świadomością”. [Maruszewski, 1996]

Deficyty pamięci

w dysleksji –
doniesienia z

badań

Deficyty pamięci

w dysleksji –
doniesienia z

badań

Fonologiczna pamięć krótkotrwała odgrywa istotną rolę w budowaniu

leksykonu.  Susan  Gathercole  i  jej  współpracownicy,  wykazali,  że
indywidualne  różnice                                        w  fonologicznej  pamięci
krótkoterminowej  przekładają  się  na  nabywanie  słownika  przez  dziecko  i
argumentowali,  że  pełni  ona  krytyczną  rolę                                                                w
nabywaniu  nowych  słów.  Fonologiczna  reprezentacja  słów  w  pamięci
długoterminowej  odgrywa  z  kolei  istotną  rolę  w  określaniu  pojemności
fonologicznej pamięci krótkoterminowej.

Fonologiczna STM jest zazwyczaj mierzona przez wynik zadania w serii

przypominania,  który  zależny  jest  od  magazynu  wiedzy  fonologicznej.
Aktualny  model  serii  przypomnień  (powtórzeń)  zakłada,  że  fonologiczna
pamięć  krótkoterminowa  lub  pętla  fonologiczna  utrzymują  informacje
werbalne  przez  jakiś  czas.  Utrzymują  myśl,  aż  zostanie  przeniesiona  do
długoterminowego magazynu pamięci reprezentacji słów, który pomaga w
zrekonstruowaniu  rozpadającego  się  śladu  pamięciowego,  a  więc
ułatwianiu powtarzania.

2010-11-16

Słowa o wysokiej frekwencyjności są lepiej przypominane niż

słowa o niskiej frekwencyjności , zaś pseudosłowa, które są
bardziej podobne do słów prawdziwych, są łatwiejsze do
przypomnienia niż pseudosłowa [Gathercole, 1999].
Wyjaśnień

tego

zjawiska

szuka

się

efekcie

nieleksykalnym, bazującym na wiedzy fonotaktycznej. W
eksperymencie zespołu Gathercole dzieci w wieku 7-8 lat
powtarzały

większą

dokładnością

pseudosłowa

zawierające

kombinację

fonemów

wysokiej

frekwencyjności

(słowa

wysokim

podobieństwem

fonotaktycznym) niż składające się z kombinacji fonemów o
niskiej frekwencyjności. Autorzy sugerują, że badani
wykorzystali reprezentację z magazynu, aby zgadnąć
oryginalne

brzmienie.

Dzieci

użyły

wiedzy

prawdopodobieństwie fonotaktycznym w języku, aby
umożliwić

sobie

przeprowadzenie

maksymalnie

prawdopodobnej

rekonstrukcji

niekompletnego

śladu

pamięciowego.

Można też sądzić, że odkryty przez tych badaczy efekt

prawdopodobień-stwa  fonotaktycznego  może  mieć  źródło
leksykalne. Wynikać ono może                                   z tego,
że  wysokie  prawdopodobieństwo  fonotaktyczne  jest
skorelowane z wysoką zbieżnością fonologiczną.

2010-11-16

Jennifer Thomson, Ulla Richardson i

Usha Goswaim [2005] postanowiły
sprawdzić

efekt

zbieżności

fonologicznej  u  dzieci                                z
dysleksją w serii eksperymentów
            z użyciem słów i pseudosłów.

2010-11-16

Uzyskane wyniki sugerują, że nawet w wieku 7 lat

reprezentacje leksykalne są wystarczająco dobrze
określone

(wykształcone),

aby

wesprzeć

proces

rekonstrukcji

śladu

pamięciowego.

Wydajność

rekonstrukcji  była  zdeterminowana  nie  przez  rozwój
słownictwa, które było podobne                     u dzieci z
dysleksją  i  u  dzieci  z  grupy  kontrolnej  dopasowanej  pod
względem obniżonego poziomu czytania.

Zaobserwowano również efekt charakterystyczny tylko dla

dyslektyków – a mianowicie rodzaj błędu polegający na
zamianie pseudosłów na słowa.

To sugeruje, że nieświadome reprezentacje leksykalne z

pamięci  długoterminowej  zostały  użyte  do  wsparcia
przypominania  w  pamięci  krótkoterminowej,  były  one
jednak mniej wyspecjalizowane u dzieci      z dysleksją.
Zubożenie  jakości  tych  reprezentacji  fonologicznych
przyczyniło  się  do  utrudnienia  uczniom  segmentowania
leksykalnych

reprezentacji

celu

odtworzenia

pseudosłów.

To mogłoby sugerować, że dzieci z dysleksją
są mniej sprawne w bezpośrednim
fonologicznym utrzymaniu pseudosłów, raczej
z powodów deficytów wiedzy fonologicznej
z magazynów pamięci długoterminowej
niż z powodu deficytów fonologicznych
reprezentacji w pamięci krótkoterminowej
[Thomson, Richardson, Goswami, 2005]

2010-11-16

…PYTANIA

Wymień dwa główne podtypy dysleksji.

2010-11-16

2. Wymień modele

pamięci.

3. Z jakich magazynów składa

się pamięć?

4. Rozwiń następujące skróty: VSTM,

LTM, STM.

Odp: Magazynowy, koncepcja pamięci
operacyjnej.

Odp: Rejestru sensorycznego, magazynu

krótkoterminowego i magazynu długoterminowego.

Odp:
VSTM - pamięć super krótka, informacje są w niej

„zatrzymywane” 1-2 s.

LTM - pamięć długotrwała; informacje zatrzymywane na całe

życie (?).

STM - pamięć krótkotrwała; tzw. pamięć operacyjna;

informacje przechowywane dłużej niż 2-3 s.

Odp: Pamięć słuchowa i wzrokowa.

Document Outline