STADIA
NIEPRZYSTOSOWANIA
SPOŁECZNEGO
STADIA
NIEPRZYSTOSOWANIA
SPOŁECZNEGO
Według Cz. Czapówa istnieją trzy zasadnicze etapy wykolejenia społecznego,
dające się zidentyfikować na podstawie badań empirycznych i wiedzy
teoretycznej:
1.
W stadium pierwszym –
jednostka czuje się odtrącona, gdyż nie zaspokoiła
potrzeby zależności emocjonalnej. Reaguje na taki stan agresją, negatywnym
stosunkiem do innych, buntowniczością, wrogością wobec rodziców i
społeczeństwa jako całości. Nie kontroluje reakcji emocjonalnych i wykazuje
brak koncentracji uwagi, łatwo zniechęcając się w działaniu.
2.
W stadium drugim–
utrwalają się w jednostce wrogie reakcje wobec osób
socjalizująco znaczących i autorytetów. Próby nawiązania bliższego kontaktu
emocjonalnego z osobą nieprzystosowaną napotykają irracjonalny opór.
Typowym przejawem tego stadium jest odrzucanie wszelkich form ekspresji
wyrażających więź uczuciową z innymi ludźmi. Jednostka zaczyna zaspokajać
podstawowe potrzeby społeczne i emocjonalne poza domem rodzinnym.
Pojawiają się takie objawy jak: alkoholizowanie się, ucieczki z domu,
wagarowanie, wybryki seksualne itp.
3.
W stadium trzecim –
ma miejsce autonomizacja działalności antyspołecznej
(antagonistyczno-destruktywnej), która zaczyna stanowić samoistne źródło
przyjemności i satysfakcji dla jednostki nieprzystosowanej. Osoby wchodzące
w to stadium dążą do nawiązywania kontaktów z gangami i grupami o
charakterze chuligańskim, zabawowym lub przestępczym. Stadium to
przejawia się w grupowej działalności antyspołecznej prowadzącej do
jawnego, otwartego konfliktu z obyczajem, moralnością lub prawem.
Dla M. Grzegorzewskiej społecznie niedostosowana osoba przejawia
„tendencje społecznie negatywne (chęć wyżycia się w płaszczyźnie
negatywnej), odwrócenie zainteresowań dla tzw. złych czynów, cynizm i
brawura w tym względzie (wprost zżycie się z występkiem), nieżyczliwy
stosunek do człowieka. Stałe konflikty z otoczeniem, najczęściej na tle
stosunku do człowieka, do cudzego mienia, regulaminów, norm i zarządzeń,
nieodpowiedniego stosunku do własnych czynów, nieumiejętności zżycia się
z grupą (zawsze i wszędzie »najgorsi«, więc brak poczucia bezpieczeństwa),
wykłamywanie się, zrzucanie winy, niechęć do pracy i nauki, brak poczucia
odpowiedzialności za życie swoje. Życie jest chwilą, przygodą, awanturą,
wyobraźnia duża, brak hamulców, krytycyzmu, sugestywność, brak wizji
życia w płaszczyźnie etycznej – społecznie pozytywnej, nieumiejętność
wyjścia z trudnej sytuacji, brak wiary w taką możliwość tego, zaburzenia
wybitne w przebiegach emocjonalnych. Najbardziej typowe wykroczenia to:
wagary, włóczęgostwo, kradzieże, oszustwa, szantaże”.
O. Lipkowski opisuje niedostosowanie społeczne w języku
charakterologicznym, które wyrażają się negatywnymi tendencjami i
zachowaniami społecznymi, brakiem zainteresowań postawami społecznymi
i wartościami moralnymi, zaburzeniami w stanach emocjonalnych.
Kryminologowie za dzieci nieprzystosowane społecznie uznają te „o
poważnie zaburzonej postawie wobec zasadniczych wymagań społecznych,
dzieci, których zachowanie nacechowane jest całym zespołem objawów
świadczących o nieprzestrzeganiu przez nie pewnych podstawowych zasad
postępowania, norm społecznych obowiązujących młodzież w tym wieku,
przy czym zachowania te nie mają charakteru sporadycznego, ale są
względnie trwałe. Za objawy tak rozumianego nieprzystosowania
społecznego uznano systematyczne wagary, spędzanie czasu w sposób
niekontrolowany na wielogodzinnym wałęsaniu się po ulicach, przebywanie
w towarzystwie zdemoralizowanych kolegów, ucieczki z domu, picie alkoholi,
używanie narkotyków, dokonywanie kradzieży, wandalizm, agresję
demoralizację seksualną”.
Definicja ta służy jako podstawa badań nad rozmiarami, uwarunkowaniami i
dynamiką zjawiska, określanego mianem nieprzystosowania społecznego
młodzieży.
Wg. H. Spionek pierwsze objawy mogą wystąpić już w przedszkolu i szkole.
Wśród czynników osobowościowych występuje nadmierna pobudliwość,
impulsywność, nadruchliwość, bądź też – zahamowanie, lękliwość i
bojaźliwość.
TYPOLOGIE
NIEPRZYSTOSOWANIA
SPOŁECZNEGO
Typologia nieprzystosowania społecznego wg. Cz. Czapówa
(1978) .
Cz. Czapów wyróżnia 3 typy wykolejenia społecznego:
Zwichniętą socjalizację, jest to proces zaburzenia socjalizacji,
dokonuje się wskutek niekorzystnych sytuacji społecznych lub
także czy tylko wskutek czynników dziedzicznych, urazowych czy
chorobowych. Często źródłem są sytuację rodzinne.
Demoralizację, z którą mamy do czynienia wówczas, gdy
dotychczasowe efekty konstruktywnej socjalizacji zostają
eliminowane pod wpływem nowych warunków środowiskowych -
przerywanie konfliktu między dawnymi a nowymi wzorami
postępowania, a odrzuciwszy dawne autorytety i nie przyjąwszy
nowych egzystuje w warunkach rozluźnionej kontroli społecznej i
wskutek tego staje się podatny na wpływy kręgu chuligańskiego.
Socjalizację podkulturową, w której jednostka identyfikuje się z
wartościami i normami podkultury, będącej w opozycji do kultury
społeczeństwa jako całości (tej dominującej). Socjalizacja dziecka
wg. wartości uznawanych przez podkulturę powoduje, iż popada
ono później w konflikt z normami ogólnospołecznymi.
Wg. C.E. Sullivana i M.Q. Granta (1957).
Typologia ta nawiązuje do charakterystycznych form dewiacyjnego
zachowania się jednostek nieprzystosowanych społecznie.
Wyróżnia się 3 klasy:
Aspołeczni – to osoby , które postrzegają inne osoby jako teren
potencjalnej eksploatacji i które nie są w stanie przewidzieć
zachowań innych osób przez co reagują złością i agresją
antyspołeczną w sytuacjach niepewności lub lekkiego zagrożenia.
Zainteresowanie innymi jednostkami sprowadza się do „przeszkód”
lub do „ułatwienia” swych egoistycznych celów. Często działają
dość impulsywnie, przez co nie są w stanie w pełni kontrolować
efektów swojego zachowania.
Konformiści – to osoby, które na frustrację własnych potrzeb
reagują nadmiernym serwilizmem w stosunku do osób je
frustrujących, przy założeniu, iż są to osoby znaczące. Zachowanie
to jest instrumentalne, gdyż jednostka próbuje manipulować swym
konformizmem w celu uzyskania doraźnych korzyści i nagród
poprzez utajenie wewnętrznego sprzeciwu. Natomiast w sytuacji
braku kontroli zewnętrznej postępuje zgodnie z własnymi
przekonaniami i upodobaniami.
Neurotycy – to osoby, które w wyniku zabiegów socjalizacyjnych
zinternalizowały już pewien zbiór wartości nakazujących im
postępowanie zgodnie z ich treścią, tzn. akceptowane społecznie.
Jednak przeżywają nieustanny lęk, iż nie sprostają tym wartościom
i normom, co prowadzi do poczucia niemocy i bezradności i dlatego
jako reakcja na tę sytuację indolencji pojawiają się zachowania
nieakceptowane społecznie.
Wg. J. Konopnickiego, który rozróżnia pięć rodzajów nieprzystosowania
społecznego:
Wrogość – powstająca na tle frustracji potrzeb, emocjonalnej zależności, na którą
składają się m.in. podejrzliwość, szkodzenie innym, niszczenie przedmiotów, awantury,
bójki, wybuchy gniewu, negatywny stosunek do nauki szkolnej, wagarowanie,
ignorowanie poleceń nauczycieli.
Zahamowanie – pojawiające się zwykle na podłożu uszkodzeń lub osłabienia systemu
nerwowego jednostki. Osoby zahamowane wyróżnia:
•
brak naturalnej pewności siebie, nieufność i ostrożność wobec innych;
•
nadmierna uległość wobec innych, bierność w pracy szkolnej, brak aspiracji i wiary w
swoje umiejętności, zrażanie się niepowodzeniami, ponoszenie porażek we
współzawodnictwie, lęk w nowych sytuacjach, niepewność, powolność reakcji,
zamyślenie, autyzm, brak energii fizycznej, odrzucenie kontaktów społecznych.
Niekonsekwencja – zachowania niekonsekwentne – pojawiają się na podłożu uszkodzeń
systemu nerwowego. Symptomami niekonsekwencji są:
•
brak koncentracji uwagi, nieprzemyślane natychmiastowe reakcje, nadpobudliwość i
stany niezrównoważenia emocjonalnego, labilność nastawień, brak integracji czasowej
(dziecko nie korzysta z poprzednich doświadczeń).
Aspołeczność – (lub skrajna aspołeczność). Charakteryzuje się:
•
silnym dążeniem do szkodzenia innym osobom – "bezinteresowne okrucieństwo",
brakiem wrażliwości moralnej, utratą wyższych uczuć i zasad moralnych, stosowaniem
przemocy.
Wrogość – z tendencją do aspołeczności – jest syndromem mieszanym, powstałym przez
skrzyżowanie niektórych symptomów wrogości (agresywności) z symptomami
aspołeczności.
Wg. D.H. Stotta:
Zachowanie wrogie - przejawia się zachowaniami agresywnymi, buntowniczymi,
destruktywno-antagonistycznymi w domu, szkole, środowisku rówieśniczym.
Genezą wrogości są niekorzystne oddziaływania środowiska w okresie wczesnego
dzieciństwa (punitywne oddziaływania rodziców, obserwacja zachowań
agresywnych, frustracja potrzeb bezpieczeństwa, miłości, afiliacji). Antagonizm
wobec najbliższego otoczenia przekształca się we wrogość względem całego
społeczeństwa.
Zahamowanie - cechuje się depresyjnością, biernością, apatią, bojaźliwością
wobec nowych sytuacji i wyzwań, napięciem w sytuacji ekspozycji społecznej,
brakiem poczucia mocy, nadmiernym poczuciem kontroli prowadzącym do
bezradności i zależności, osiągnięciami poniżej możliwości intelektualnych.
Aspołeczność - przypomina pod względem symptomatologicznym socjopatię i
stanowi końcowe stadium wrogości w szczególnie niekorzystnych warunkach
środowiskowych. Wiąże się z dużym okrucieństwem i brakiem przestrzegania
elementarnych norm.
Zachowanie niekonsekwentne - trudności w koncentracji uwagi, pobudliwości i
niekonsekwencji w działaniu będące wynikiem niekorzystnych czynników
działających w okresie prenatalnym i okresie porodu oraz bezpośrednio
uszkadzające system nerwowy podczas wczesnych okresów życia dziecka. Reakcje
dziecka są nieprzemyślane, przypadkowe, chaotyczne i nieadekwatne do
wymagań otoczenia społecznego, szkoły itp., co ma związek z naruszaniem norm
społecznych, nieszczęśliwymi wypadkami, uszkodzeniami ciała. Związek z
syndromem ADHD jest w tym przypadku oczywisty.
Wg. Jenkinsa - który wyodrębnił:
Typ niezsocjalizowany (agresywny, z komponentami napastliwości,
zaczepności, buntu wobec każdego autorytetu, złośliwości i braku poczucia
winy).
Typ zsocjalizowany (przebywanie w złym towarzystwie, aktywność w
bandzie, kradzieże grupowe i potajemne, wagary, przebywanie poza domem
w sposób niekontrolowany).
Wg. T.M. Achenbacha - który wyodrębnił dwa typy zaburzeń w zachowaniu
charakteryzującym jednostki niedostosowane społecznie:
Zachowania internalizacyjne - związane z rzutowaniem „do wewnątrz”
problemów, stąd ich konsekwencje ponosi głównie jednostka (nadmierna
kontrola, wycofanie, dysforia i lęk, bierność lub niekontrolowane wybuchy w
sytuacjach ekstremalnych).
Zachowania eksternalizacyjne - związane z rzutowaniem „na zewnątrz”
własnych problemów, dlatego też ich skutki odczuwa głównie otoczenie
społeczne (słaba kontrola, agresja, przeciwstawianie się, opór wobec
otoczenia, impulsywność, destruktywność, antyspołeczne cechy osobowości).
Bibliografia:
1.
L. Pytka „Pedagogika Resocjalizacyjna”. Warszawa 2008 (str. 92-94)
2.
K. Ostrowska „Psychologia Resocjalizacyjna”. Warszawa 2008 (str. 23-24)
3.
Ewa Wysocka „Wybrane problemy diagnozy niedostosowania społecznego – obszary, modele,
zasady i sposoby rozpoznawania zjawiska”.
4.
