Wczesna interwencja
Wczesne wspomaganie
rozwoju
Jak wspomagać rozwój dzieci i
młodzieży z ograniczeniami
sprawności?
Rodzina, nauczyciele, rówieśnicy jako
osoby wspomagające rozwój.
Wczesna interwencja
Wczesne wspomaganie
rozwoju
Jak wspomagać rozwój dzieci i
młodzieży z ograniczeniami
sprawności?
Rodzina, nauczyciele, rówieśnicy jako
osoby wspomagające rozwój.
Niepełnosprawność
intelektualna
to
pojęcie stosunkowo młode, które pojawiło się
zamiast
stygmatyzujących i wartościujących określeń
„niedorozwój umysłowy” i „upośledzenie
umysłowe”. Niepełnosprawność intelektualna
charakteryzuje się przede wszystkim
utrudnieniami
w
sferze
percepcyjnej
i
poznawczej, powodując wolniejsze tempo
uczenia się i opanowywania różnorodnych
sprawności poznawczych i społecznych.
Niepełnosprawność intelektualna nie jest
chorobą psychiczną
Według czterostopniowej klasyfikacji do lekkiego stopnia
upośledzenia umysłowego zalicza się osoby, u których
ustalono iloraz inteligencji w granicach 55-69 (IQ Wechslera).
Osoby upośledzone umysłowo w stopniu lekkim są
samodzielne i zaradne społecznie, osiągają większość
potrzebnych do samodzielnego funkcjonowania umiejętności,
z tym, że wymaga to od nich większych starań. Upośledzeniu
ulegają u nich przede wszystkim czynności poznawcze, takie
jak: spostrzeganie, uwaga, wyobraźnia, pamięć, myślenie i
orientacja społeczna. Osoby te spostrzegają wolniej, mniej
dokładnie i w węższym zakresie. Posiadają słabszą pamięć,
ich wyobrażenia są mniej dokładne. Nieco później niż
większość rówieśników opanowują na przykład chodzenie,
mówienie, pisanie, co wiąże się trudnościami w szkole. Część
dzieci w szkole ma opinię przeciętnie uzdolnionych,
natomiast ich kłopoty w nauce są wyjaśniane brakiem
zaangażowania, lub niekorzystną sytuacją rodzinną.
Przyczyny upośledzenia umysłowego mogą być
różnorodne. Mogą to być czynniki genetyczne lub
środowiskowe,
pochodzenia
endogennego
i
egzogennego
(czynniki
teratogenne,
infekcyjne,
urazowe,
społeczne,
psychologiczne).
Czynniki
uszkadzające płód powodując niepełnosprawność
umysłową mogą działać w okresie prenatalnym, peri-
oraz postnatalnym. Upośledzenie umysłowe może być
podstawową lub jedną z cech współistniejących w
zespołach wad wrodzonych lub mieć postać izolowaną,
jednokrotnie w połączeniu z cechami dysmorficznymi.
Etiologię niepełnosprawności umysłowej można określić
w około 50-60% przypadków. Genetyczne przyczyny
upośledzenia umysłowego stanowią 60% przypadków o
znanej etiologii.
Badania empiryczne dotyczące analizy i oceny
sytuacji
społeczno-wychowawczej
rodziny
z
niepełnosprawnym
dzieckiem
podlegającym
ciągłym jakościowym zmianom – w ich prezentacji
można wskazać na podejście od analiz dotyczących
wpływu rodziny na niepełnosprawne dziecko aż po
ewolucyjne ujęcie systemowe. „Dawniej badania
psychologiczne nad dziećmi upośledzonymi skupiały
się
prawie
wyłącznie
na
uch
cechach
indywidualnych:
inteligencji,
przystosowaniu,
opanowaniu emocji, itd. Później zaczęto także
zwracać uwagę na wzajemne stosunki i relacje z
tymi dziećmi, ze szczególnym uwzględnieniem
relacji matka-dziecko, i tego, czym różnią się one od
kontaktów matek z dziećmi zdrowymi (Marfo, 1988).
W okresie dzieciństwa wpływ rodziny na dziecko – jego
osobowość, w tym psychikę, jest najsilniejszy. Od
prawidłowo
realizowanych
funkcji
rodziny,
od
zaspokojenia biologicznych i psychicznych potrzeb
dziecka będzie zależało jego przyszłe, dorosłe życie.
Na
rozwój
bio-psycho-socjo-kulturalny
każdego
dziecka znacząco wpływa środowisko rodzinne ze
swoimi cechami: strukturą rodziny, warunkami
materialnymi i mieszkaniowymi, wykształceniem i
pracą zawodową rodziców, atmosferą rodzinną ,
opieką nad dzieckiem, troską o stan zdrowia,
przestrzeganiem przez rodziców norm i zasad
żywienia oraz higieny, zainteresowaniem dziecka
(ilość i jakość czasu wolnego przeznaczonego dla
dziecka), stosunkiem rodziców do obowiązków
szkolnych i domowych dziecka.
Każda rodzina powinna dysponować odpowiednimi
zasobami niezbędnymi do wspomagania rozwoju i
wychowania dziecka. Jej środowisko wychowawcze
ma istotny wpływ na wypełnianie przez nią wielu
funkcji dla zapewnienia optymalnego rozwoju, w
tym zaspokojenia wielu jego potrzeb. W sposób
naturalny i spontaniczny wpływa na jakość
wzajemnych kontaktów dla jak najlepszego
funkcjonowania rodziny jako systemu. Warunki
materialno-bytowe rodziny w sposób pośredni
wpływają również na stopień i stabilizację życia
rodziny, a zbyt trudne warunki mogą ograniczać
zaspokajanie elementarnych potrzeb, stając się
niekiedy źródłem stresów, napięć czy konfliktów
między
poszczególnymi
osobami.
Warunki
badanych rodzin wyznaczają pozycję społeczno-
ekonomiczną rodziny, w tym jej społeczny prestiż.
Celem analizy wyodrębnionych uwarunkowań jest
próba
porównania
sytuacji
rodzin
dzieci
z
upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim dla
wskazania miejsc oraz zakresów, w których
niezbędnie i pilnie oczekiwana jest pomoc oraz
wsparcie z zewnątrz, czasami także interwencja dla
jak najlepszego funkcjonowania rodziny jako systemu,
w tym dla optymalnego wspomagania rozwoju
niepełnosprawnego dziecka. Zaprezentowane wyniki
przedstawiają obraz realizacji funkcji wspomagania
rozwoju dzieci z upośledzeniem umysłowym w stopniu
lekkim przez badane rodziny, których dzieci uczą się
w specjalnych, ogólnodostępnych i integracyjnych
formach edukacji.
Wykształcenie rodziców jako czynnik
warunkujący sytuację materialno-
bytową rodziny
Rodzice badanych dzieci upośledzonych
umysłowo w stopniu lekkim prezentują
zróżnicowany poziom wykształcenia, tj. od
niepełnego podstawowego aż po
wykształcenie wyższe. Dominuje zarówno
w grupie ojców, jak i matek jest podobna.
Rozwój dzieci i młodzieży z ograniczeniami sprawności jest
zależny od:
1. Statusu społeczno-ekonomicznego rodzin dzieci z upośledzeniem
umysłowym w stopniu lekkim , obejmującego: wykształcenie rodziców,
aktywność zawodową rodziców, poziom warunków materialnych
rodzin, zagrożenie bezrobociem, właściwe zachowanie społeczne
rodzin, sytuację mieszkaniową rodziny oraz indywidualne warunki
mieszkaniowe dzieci;
2. Pedagogicznych aspektów wypełniania funkcji wspomagania rozwoju
(opiekuńczo – wychowawczej) przez rodzinę, udziału rodziców w
organizowaniu wolnego czasu i rozwoju zainteresowań dziecka; formy
spędzania wolnego czasu wspólnie z dzieckiem, wyjazdy na
zorganizowane formy wypoczynku, dostrzeganie możliwości rozwoju
dziecięcych zainteresowań, przydzielanie dziecku obowiązków
domowych, metody wychowawcze najczęściej stosowane przez
rodziców, charakter stosunków wychowawczych w rodzinach (styl
wychowania).
Badania prowadzone na przestrzeni lat dowiodły, iż
więcej jest podobieństw niż różnic w funkcjonowaniu
osób z niepełnosprawnością umysłową w stopniu lekkim i
ich pełnosprawnych rówieśników.
Dzieci z niepełnosprawnością umysłową, zwłaszcza w
stopniu lekkim, osiągają poszczególne stadia rozwoju w
tej samej kolejności co ich pełnosprawni koledzy i
koleżanki, lecz tempo zachodzących zmian jest
wolniejsze i nie zawsze w pełni realizują one swój
potencjał rozwojowy.
Czasem deficytów rozwojowych, ze względu na ich
rozpiętość, nie udaje się zniwelować, ale podjęta
rehabilitacja
pomaga
je
złagodzić
i
zmniejszyć
pojawiające się negatywne ich następstwa.
Niedorozwój intelektualny powoduje u dzieci trudności w
procesach poznawczych.
Praca korekcyjna z dzieckiem
odnosi się do trzech aspektów:
1. Utrwalanie, podtrzymywanie, doskonalenie
dobrze rozwiniętych umiejętności,
2. Usprawnianie, wspomaganie i stymulacja
funkcji wolniej rozwijających się,
3. Korygowanie i kompensacja braków
najbardziej utrwalonych, niepoddających
się terapii.
PAMIĘTAJMY:
1. Najlepiej jest, gdy dziecko ma w domu specjalnie przygotowane
miejsce do nauki (najlepiej przy biurku) i może wykonywać zadania o
tej samej porze – dobry czas na naukę to godz:16-18 (tzw. wyż
intelektualny).
2. Pamięć pracuje sprawniej, gdy dziecko jest zrelaksowane, a zatem
ważny jest odpoczynek przed przystąpieniem do ćwiczeń.
3. Miejsce do pracy powinno być uprzątnięte, bez zbędnych
przedmiotów rozpraszających uwagę.
4. Po jednej stronie biurka zaleca się ustawić zieloną roślinę, na którą
dziecko może skierować zmęczony czytaniem wzrok.
5. Trzeba zadbać o ciszę - wyłączyć telewizor, sprzęt grający.
6. Mózg wymaga „rozgrzewki”, czyli ćwiczeń wstępnych, na przykład w
formie zabawy.
7. W pracy warto wykorzystywać skojarzenia, dzięki którym więcej i
lepiej się zapamiętuje.
8. Podczas ćwiczeń czytania dziecko nie powinno przyjmować zbyt
wygodnej pozycji, bo to nie sprzyja aktywności umysłowej.
9. Zalecaną formą wspierającą pracę i relaks dziecka są zajęcia
ruchowe, zwłaszcza z zakresu kinezjologii edukacyjnej, która rozwija
uwagę i pamięć, pobudza i usprawnia pracę obu półkul mózgowych
odpowiedzialnych za koordynację funkcji wzrokowych, słuchowych i
ruchowych.
Dziecko widzi siebie przez pryzmat swoich
rodziców i tego, co o sobie słyszy.
„Jeśli dziecko żyje w atmosferze krytyki, uczy się
potępiać.
Jeśli dziecko doświadcza wrogości, uczy się
walczyć.
Jeśli dziecko musi znosić kpiny, uczy się
nieśmiałości.
Jeśli dziecko jest zawstydzone, uczy się poczucia
winy.
Jeśli dziecko żyje w atmosferze tolerancji, uczy się
być cierpliwym.
Jeśli dziecko żyje w atmosferze zachęty, uczy się
ufności.
Jeśli dziecko jest akceptowane i chwalone, uczy się
doceniać innych.
Jeśli dziecko żyje w atmosferze uczciwości, uczy się
sprawiedliwości.
Jeśli dziecko żyje w poczuciu bezpieczeństwa, uczy
się ufności.
Jeśli dziecko żyje w atmosferze aprobaty, uczy się
lubić siebie.
Jeśli dziecko żyje w atmosferze akceptacji i
przyjaźni, uczy się tego, jak zaleźć miłość w
świecie” (źródło: „Kropla” 1994).
Bibliografia:
1. K.
Barłóg, Wspomaganie
rozwoju
dzieci
z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim
w różnych formach edukacji wczesnoszkolnej, Wyd. UR
Rzeszów, 2008.
2. Internet
Dziękujemy za uwagę