Podstawy ekonomii I
Dr Anita Zarzycka
Podstawy ekonomii I
Dr Anita Zarzycka
W życiu gospodarczym spotykamy elementy
przetargu i strategii – różnego rodzaju „gier”
stosowanych przez jego uczestników. Badaniem gier
ekonomicznych, rozgrywanych przez ludzi,
przedsiębiorstwa i całe kraje, zajmuje się teoria gier.
Wszyscy uczestnicy życia gospodarczego muszą
sobie na co dzień radzić z niepewnością wynikającą
z wielu różnych przyczyn i ponosić związane z nimi
ryzyka. Badaniem tej dziedziny zajmuje się
ekonomia niepewności.
Niepewność i teoria gier
W naszej analizie zakładaliśmy, że koszty i popyt są
znane oraz, że każde przedsiębiorstwo potrafi
przewidzieć, jak zachowają się inne przedsiębiorstwa.
Jednak w rzeczywistości wszystkie przedsiębiorstwa
stwierdzają, że ceny produktów zmieniają się z
tygodnia na tydzień, ceny czynników produkcji
(pracy, ziemi i kapitału) również odznaczają się dużą
zmiennością, nie można też z góry przewidzieć
zachowań konkurentów.
Ponieważ przedsiębiorstwa inwestują dziś by osiągać
zyski w niepewnej przyszłości można stwierdzić, że
życie gospodarcze jest działalnością ryzykowną.
Ekonomia ryzyka i
niepewności
Spekulacja to działalność polegająca na
osiąganiu zysków przez wykorzystywanie
wahań cen.
Korzyści społeczne ze spekulacji: spekulacja
„przesuwa” dobra z okresu obfitości na okresy
niedoboru, czasem również z regionów
obfitości do regionów niedoborów. Tym samym
spekulanci mogą pomóc w wyrównywaniu cen
towarów między regionami lub w czasie.
Spekulacja – przenoszenie dóbr
w przestrzeni i czasie
Arbitraż rynkowy to przypadek kiedy działalność
spekulacyjna prowadzi do zmniejszenia lub
likwidacji przestrzennego zróżnicowania cen
przez kupowanie i sprzedawanie tego samego
towaru.
Ogólnie mówiąc w wyniku arbitrażu różnica cen
między rynkami będzie mniejsza niż koszt
przemieszczenia dobra z jednego rynku na
drugi.
Arbitraż rynkowy i przestrzenne
zróżnicowanie cen
Siły spekulacji sprzyjają ustaleniu się określonego
układu cen, zarówno w czasie, jak i przestrzeni.
Układ ten nie jest jednak doskonale stabilny – jest on
ustawicznie zakłócany w wyniku trudności z
przewidywaniem przyszłości.
Między dobrze poinformowanymi spekulantami panuje
ożywiona konkurencja, w związku z czym żaden z nich
nie osiągnie nadmiernych zysków. Dochody
spekulantów obejmują procent z zainwestowanego
kapitału plus premię za ryzyko („wynagrodzenie” za
ryzyko na jakie narażają zaangażowane środki).
Spekulacja i kształtowanie się
cen w czasie
Spekulacja jest praktycznym przykładem działania
niewidzialnej ręki rynku. Wyrównując podaż i ceny,
spekulacja faktycznie przyczynia się do wzrostu
efektywności ekonomicznej.
Przemieszczając dobra w czasie – z okresów
obfitości do okresów niedoboru – spekulant kupuje
kiedy cena i użyteczność krańcowa są niskie, a
sprzedaje wtedy kiedy są wysokie.
Kierując się swoimi prywatnymi interesami (chęcią
osiągania zysku), spekulanci jednocześnie wspierają
interes publiczny zwiększając łączną użyteczność
dóbr.
Spekulacja
Polega on na zabezpieczeniu się przed
stratami za pomocą sprzedaży
zabezpieczającej. Pozwala to
przedsiębiorstwom na izolowanie się od
ryzyka zmiany cen.
Rozkładanie ryzyka przez zabezpieczenie
przed stratami (hedging)
Niektórzy ludzie wykazują niechęć do ryzyka.
Daną osobę charakteryzuje niechęć do
ryzyka, kiedy przykrość spowodowana utratą
danej kwoty dochodu jest dla niej większa niż
przyjemność płynąca z uzyskania tej samej
kwoty dochodu.
Niechęć do ryzyka
W kategoriach koncepcji użyteczności
niechęć do ryzyka jest równoznaczna z
malejącą krańcową użytecznością dochodu.
Niechęć do ryzyka oznacza, że przyrost
użyteczności osiągnięty dzięki uzyskaniu
dodatkowej kwoty dochodu jest mniejszy niż
utrata użyteczności spowodowana utratą tej
samej kwoty dochodu.
Niechęć do ryzyka
Zazwyczaj ludzie wykazują niechęć do ryzyka,
woląc rzeczy pewne od niepewnego poziomu
konsumpcji – tzn. wolą wyniki obarczone
mniejszą niepewnością i mające takie same
przeciętne wartości. Z tego powodu działania
służące zmniejszeniu niepewności konsumpcji
prowadzą do podniesienia dobrobytu
ekonomicznego.
Niechęć do ryzyka
Osoby wykazujące niechęć do ryzyka pragną go unikać.
Z różnymi rodzajami ryzyka rynek radzi sobie przez
rozkładanie ryzyka. Ryzyko zbyt wielkie by mogła je
ponosić jedna osoba zostaje tak rozłożone, że duża liczba
osób ponosi tylko niewielkie ryzyko.
Główną formą rozkładania ryzyka jest ubezpieczenie.
Spółka ubezpieczeniowa rozkłada ryzyko, łącząc ze sobą
wiele różnych jego rodzajów. Jej korzyść polega na tym, że
o ile możliwość wystąpienia danego nieszczęścia jest
trudna do przewidzenia dla jednej osoby, jest jednak
całkowicie możliwa do oszacowania dla całej populacji.
Ubezpieczenia i rozkładanie
ryzyka
Firma ubezpieczeniowa ubezpiecza na wypadek pożaru 1
milion domów, z których każdy wart jest 100 000 zł.
Możliwość spalenia się domu wynosi 1 na 1000 rocznie.
Wartość oczekiwana strat dla firmy ubezpieczeniowej wynosi
więc rocznie:
0,001 x 100 000 = 100 zł
Firma pobiera więc od każdego właściciela domu składkę w
wysokości 100 zł plus kolejne 100 zł na koszty administracyjne
i rezerwy.
Każdy właściciel domu musi więc wybrać między PEWNĄ
stratą 200 zł, a MOŻLIWĄ stratą 100 000 zł. Ze względu na
swoją niechęć do ryzyka zdecyduje się na wykupienie
ubezpieczenia.
Ubezpieczenia - przykład
Liczba zdarzeń musi być dostatecznie duża,
Zdarzenia muszą być względnie niezależne,
Musi istnieć pewien zasób doświadczeń z
tego typu przypadkami,
Ubezpieczenie musi być obciążone jedynie
niewielkim ryzykiem moralnym,
Brak negatywnej selekcji
Warunki funkcjonowania
efektywnych rynków ubezpieczeń
Rozkładając własność kapitału lub
indywidualnych, obciążonych ryzykiem
inwestycji między wielką liczbę właścicieli,
rynki kapitałowe mogą rozkładać ryzyko i
dopuszczać do znacznie większych inwestycji
i do ponoszenia większego ryzyka niż wtedy,
gdyby miało ono w całości obciążać
pojedynczych właścicieli.
Rynki kapitałowe i wspólne
ponoszenie ryzyka
Czynniki produkcji – są to nakłady zużywane
w celu wyprodukowania dóbr i usług.
Najważniejsze czynniki to:
Ziemia
Kapitał
Praca
Rynki czynników produkcji
Chcąc rozstrzygnąć, ilu pracowników
zatrudnić, przedsiębiorstwo powinno
sprawdzić, w jaki sposób wielkość zasobu
pracy wpływa na ilość wytworzonego dobra,
czy usługi.
Powinno poznać funkcję produkcji czyli relację
między ilością zasobów zużytych w celu
wyprodukowania pewnego dobra a wielkością
jego produkcji.
Popyt na pracę
Produkt krańcowy pracy – stanowi zmianę wielkości
produkcji, spowodowaną zatrudnieniem dodatkowej
jednostki pracy.
Malejący produkt krańcowy (dowolnego czynnika) –
pojawia się gdy produkt krańcowy czynnika zmniejsza się
wraz ze wzrostem ilości zużywanych zasobów.
Wartość produktu krańcowego (dowolnego czynnika)
– jest równa produktowi krańcowemu zasobu
pomnożonemu przez cenę wytwarzanego dobra. Wielkość
ta nazywana jest również krańcowym przychodem z
zasobu.
Ekonomia rynków pracy –
podstawowe pojęcia
Wartość produktu krańcowego
pracy
Funkcja produkcji -
przykład
Funkcja produkcji -
przykład
Zmiana ceny wytwarzanego produktu – kiedy cena
dobra się zmienia, zmianie ulega również wartość
produktu krańcowego i krzywa popytu się przesuwa.
Zmiana technologiczna – postęp technologiczny
powoduje wzrost produktu krańcowego pracy, który
z kolei zwiększa popyt na pracę.
Ilość oferowanych innych czynników – dostępna
ilość jednego czynnika może wpływać na produkt
krańcowy innych czynników.
Czynniki powodujące przesunięcie
krzywej popytu na pracę
Krzywa indywidualnej
podaży pracy pokazuje
ile czasu dany człowiek
jest skłonny pracować
przy każdej stawce
płac w danym okresie.
Podaż pracy
Zmiany społeczne/zmiany gustów – np. praca
kobiet lub „moda” na samorealizację, hobby itp.
Zmiany możliwości alternatywnych zachowań –
na każdym rynku podaż zależy od możliwości
oferowanych przez inne rynki.
Imigracja – przemieszczanie się pracowników z
regionu do regionu lub z kraju do kraju powoduje
zmiany w podaży pracy na danych rynkach.
Czynniki powodujące przesunięcie
krzywej podaży pracy
Stan równowagi na rynku
pracy
Zmiany podaży pracy
Zmiany popytu na pracę
Renta jest to cena wykorzystywania przez
jakiś czas czynnika produkcji, którego podaż
jest stała.
Jest to zysk z czynników stałych.
Renta
Podaż ziemi jest
nieelastyczna, więc
ziemia będzie zawsze
znajdować
zastosowanie za cenę
jaką podyktuje rynek
konkurencyjny.
Dlatego wartość ziemi
wynika całkowicie z
wartości produktu, a
nie odwrotnie.
Równowaga rynkowa na rynku
ziemi
Kapitał
Kapitał (dobra kapitałowe) składa się z tych
dóbr trwałych, wyprodukowanych w
gospodarce, które służą jako nakłady przy
wytwarzaniu kolejnych dóbr i usług.
Kategorie dóbr kapitałowych:
Budowle,
Wyposażenie,
Zapasy.
Czynsz jest to opłata za czasowe
wykorzystanie dóbr kapitałowych.
Czynsz dzierżawny
Najważniejszym zadaniem każdej gospodarki,
przedsiębiorstwa czy gospodarstwa
domowego jest rozdzielenie posiadanego
kapitału między różne możliwe zastosowania
inwestycyjne.
Inwestycje - narzędzie powiększania
dotychczasowego zasobu kapitału oraz
wielkość nowo nabytego kapitału w jakimś
okresie.
Inwestycje
Stopa przychodu z kapitału – roczny przychód
netto (przychód z wynajmu pomniejszony o
koszty) przypadający na jedną
zainwestowaną jednostkę pieniężną kapitału.
Jest to liczba niemianowana – wyrażona w
procentach rocznie.
Pozwala porównywać różne możliwości
inwestycyjne i wybrać najzyskowniejszą
opcję.
Stopa przychodu z dóbr
kapitałowych
Kupuję na targu kwiaty za 10 zł. Suszę je a po
roku sprzedaję bukiet suszonych kwiatów za
11 złotych. Jeżeli nie mam w związku z tym
żadnych dodatkowych wydatków, to stopa
przychodu z tej inwestycji wynosi:
Przykład
Stopa procentowa jest to przychód z aktywów
finansowych lub roczna stopa zwrotu z
udzielanych pożyczek.
Wyróżniamy stopy procentowe:
Nominalne
Realne (stopa nominalna pomniejszona o
stopę inflacji)
Stopa procentowa
Zasób – to ilość pewnego składnika aktywów w
danym momencie. np. 100 maszyn 20 grudnia,
Strumień to potok usług dostarczanych przez dany
składnik aktywów w ciągu pewnego okresu np. 40
roboczogodzin tygodniowo na osobę.
Zasób danego czynnika ma swoją cenę – można go
kupić, nabywając tym samym prawo do przyszłych
strumieni usług danego dobra. Prawo do strumienia
usług można nabyć, płacąc opłatę za najem danego
składnika aktywów.
Strumienie i zasoby
Praca
Kapitał
Ziemia
Zatrudniony
pracownik
Maszyna do szycia
1 ha ziemi uprawnej
Można (płacąc stawkę
płacy) korzystać ze
strumienia usług:
pracownik w zamian
za określone
wynagrodzenie
będzie świadczył
pewną ilość
(strumień) usług
pracy.
Można korzystać ze
strumienia usług
kapitału: w zamian za
uzgodnioną kwotę
możemy wynająć
(pożyczyć) maszynę
do szycia na jakiś
czas.
Można korzystać ze
strumienia usług
ziemi: w zamian za
uzgodniony czynsz
dzierżawny możemy
uzyskać prawo do
uprawy danego
hektara ziemi
(płacimy za strumień
usług, ziemia nie
staje się naszą
własnością).
Zasób pracy nie ma
ceny (chyba, że w
społeczeństwie
niewolniczym).
Maszyna do szycia
ma swoją cenę:
można ją kupić,
nabywając tym
samym prawo do
strumieni usług
świadczonych przez
ten zasób (nie
będziemy musieli
płacić za jej
pożyczenie)
Hektar ziemi ma
swoją cenę: można go
kupić, nabywając tym
samym prawo do
strumieni usług
świadczonych przez
ten zasób.
Zaktualizowana (obecna) wartość aktywów to
obliczona na dzień dzisiejszy pieniężna
wartość strumienia przychodów, jakie aktywa
te mogą przynieść w przyszłości. Wartość tę
określa się obliczając ile trzeba zainwestować
dziś, by przy bieżącej stopie procentowej
otrzymać przychody w przyszłości.
Zaktualizowana wartość
aktywów
PV – wartość bieżąca
FV – wartość przyszła
i – stopa procentowa
n – okres dla którego dokonywane jest obliczenie
Zaktualizowana wartość
aktywów
Stopa
procentow
a
Rok
1
Rok
2
Rok
3
Rok
4
Rok
5
1 zł
10%
0,91
0,83
0,75
0,68
0,62
1 zł
5%
0,95
0,91
0,86
0,82
0,78
Bieżąca wartość 1 zł
otrzymanego w
przyszłości:
Im wyższa stopa procentowa tym szybciej
maleje wartość odległych w czasie
dochodów.
Rok 1
Rok 2
Rok 3
Rok 4
Rok 5 Warto
ść
bieżąc
a
12 000 12 000 12 000 12 000 12 000
+
7 000
10%
10 909 9 917
9 016
8 196
11 798 49 836
5%
11 429 10 884 10 366 9 872
14 887 57 438
Przykład
Przedsiębiorstwo zastanawia się nad zakupem
małego samochodu dostawczego. Cena tego
samochodu to 52 000 zł. Szacunki mówią, że
samochód ten przyniesie przychody w wysokości
12 000 zł rocznie przez 5 lat. Dodatkowo po pięciu
latach możemy go sprzedać za 7 000 zł.
Czy zakup samochodu jest opłacalny?
Załóżmy, że stopa procentowa wynosi 10% rocznie.