Rysunki do w. 2 – teorie 

cech

Dr hab. Irena Pilch

OSOBOWOŚĆ

Analiza czynnikowa jako metoda 

tworzenia hierarchicznych modeli 

osobowości

CZYNNIK 2-GO RZĘDU

CZYNNIK 1

CZYNNIK 3

CZYNNIK 4

CZYNNIK 2

CECHA 1 CECHA 2CECHA 3

CZYNNIK 5

ZACH 1

ZACH 2

ZACH 4

ZACH 5

ZACH 7

ZACH 8

ZACH 9

ZACH 6

ZACH 3

Szesnastoczynnikowa teoria Cattella

Dane L (życiowe), np. czas spędzony na uczeniu się do egzaminu
Dane Q (samoopis) np. dane zawarte w kwestionariuszu
Dane T (eksperyment) np. czas reakcji na bodziec

Cechy

POWIERZCHNIOWE

ŹRÓDŁOWE

Obserwowalne
w zachowaniu

Wnioskujemy
 na podstawie cech powierzchniowych

(analiza czynnikowa)

konstytucjonalne

środowiskowe

Szesnastoczynnikowa teoria 

Cattella

CECHY

DYNAMICZNE

„dlaczego coś robię?”

ZDOLNOŚCIOWE

efektywność
osiągania celu 

TEMPERAMENTALNE

„jak to robię?”

postawy

(powierzchniowe)

ergi 

(popędy)
np. głód, seks

sentymenty

(nabyte)
np. religia, kariera

Trójczynnikowa koncepcja Eysencka 

(PEN)

• Badanie osobowości: najpierw „typ”, potem 

pomiar

• Cechy mają być biologicznie uwarunkowane 

(→temperament) 

• Osobowość = charakter, temperament, 

inteligencja, właściwości fizyczne

OSOBOWOŚĆ

EKSTRAWERSJA-
INTROWERSJA

NEUROTYCZNOŚĆ-

STABILNOŚĆ 
EMOCJONALNA

PSYCHOTYCZNOŚĆ

WYSOKA-
NISKA

towarzyskiaktywny śmiały

1

2

3

4

Trójczynnikowa koncepcja Eysencka 

(PEN)

Biologiczne podłoże cech Eysencka:

osobowość

E-I

N

P

Poziom aktywacji

(wyższe pobudzenie
korowe u I)

Reaktywność AUN 

Reaktywność OUN
(układ limbiczny)

Korelaty biologiczne
(poziom enzymu MAO)

E - głód stymulacji
I - unikanie stymulacji

N – wysoka reaktywność
SE – niska reaktywność

Typy osobowości a zdrowie

MELANCHOLIK

Dystymia

(zahamowanie, 

niska  

aktywność i 

samoocena, lęk)

CHOLERYK

Histeria 

(teatralna 

manifestacja 

złego 

samopoczucia, 

dolegliwości 

fizyczne) 

FLEGMATYK

SANGWINIK

EKSTRAWERSJA

INTROWERSJA

NEUROTYCZNOŚĆ

STABILNOŚĆ EMOCJONALNA

Typy osobowości a zdrowie

Osobowość 

typu C

(nowotwory)

Osobowość 

typu A

(nadciśnieni

e, choroby 

serca, 

wrzodowa)

EKSTRAWERSJA

INTROWERSJA

NEUROTYCZNOŚĆ

STABILNOŚĆ EMOCJONALNA

Osobowość typu C

 (zdrowa)

Pięcioczynnikowa teoria Costy i McCrae’a

 

Towarzyskość
Aktywność
Emocjonalność pozytywna

Lęk
Nieśmiałość
Nadwrażliwość

Altruizm
Ustępliwość
Skromność

Obowiązkowość
Rozwaga
Wytrwałość

Wyobraźnia
Nonkonformizm
Intelektualny

Otwar-

tość

Sumien-

ność

Ugodo-

wość

Neuro-
tyczność

Ekstra-
wersja

OSOBO

WOŚĆ