WŁASNOŚCI 

FIZYCZNE 

MINERAŁÓW

III GIG Kraków 2010

Dudek Marek

Liszka Sławomir

  

Cechy fizyczne 

minerałów

•  barwa

•  rysa 

•  połysk

•  pokrój

•  łupliwość

•  przełam

•  twardość

•  gęstość

•  magnetyzm

•  przeźroczystość

Barwa minerałów

jest wynikiem selektywnej absorpcji światła  

        

                                              

Achromatyczne

 - doskonale przepuszczają światło 

a przynajmniej nie pochłaniają go w widzialnej 
części widma. Są bezbarwne

Idiochromatyczne

 – pochłaniają ściśle określoną 

część widma światła białego i mają 
charakterystyczną barwę własną

Allochromatyczne

 – zabarwienie związane jest z 

obecnością barwiących domieszek substancji 
obcych lub z przemieszczeniem ich sieci 
krystalicznej

Pseudochromatyczne

 – są zabarwione tylko 

pozornie. Barwę tych minerałów wywołują  
charakterystyczne efekty optyczne związane z 
załamaniem, odbiciem, dyfrakcją  (ugięciem), 
dyspersją (rozszczepianiem) i interferencją światła 
na powierzchni lub wewnątrz ich kryształów.

                             

Rysa 

       

Barwa proszku minerału powstałego przy 

zarysowaniu minerału

Badania rysy dokonuje się pocierając minerały o 

nieszkliwioną płytkę porcelanową , na której 

pozostaje roztarty proszek.

Minerały idiochromatyczne dają rysę barwną , 

achromatyczne  - biała lub szarą, 

allochromatyczne i pseudochromatyczne 

natomiast rysę białą. Minerały twarde i bardzo 

twarde nie dają rysy.

                        

Połysk

Zależy od współczynnika załamania i odbicia 
światła oraz zdolności do absorbcji. 

Metaliczny

 – minerały o współczynniku załamania 

światła >3 i silnej absorpcji światła (galena, piryt, 
złoto rodzime i inne)

Półmetaliczny

 - minerały o współczynniku 

załamania światła 2,6 – 3     (magnetyt)

Diamentowy 

- minerały o współczynniku 

załamania światła 1,9 – 2,6    (diament, sfaleryt)

Szklisty

 - minerały o współczynniku załamania 

światła  1,3  - 1,9  i słabej absorpcji światła  
(kwarc, gips)
Gdy ściany kryształu są nierówne to światło ulega 
częściowemu odbiciu lub pochłonięciu. 
Wyróżniamy wtedy połysk: 

perłowy, tłusty, 

woskowy, jedwabisty.
 

                       Twardość

Jest to opór jaki stawia minerał sile mechanicznej starającej 
się naruszyć jego powierzchnię (zarysować, zeszlifować). 
Zależy ona od rodzaju wiązań chemicznych występujących w 
minerale i od jego struktury.
Skala porównawcza wg. Mohsa  - tworzy ją 10 minerałów 
wzorcowych o wzrastającej twardości :

       1 - talk
       2 - gips 
       3 – kalcyt
       4 – fluoryt
       5 – apatyt
       6 – ortoklaz
       7 – kwarc
       8 – topaz
       9 – korund
     10 – diament

Minerały o twarości 1-2 można zarysować paznokciem
Minerały o twarości 3-6 można zarysować ostrzem stalowym
Minerały o twarości 7-10 uderzone krzeszą iskrę

               Łupliwość i przełam

Łupliwość

 - to podatność minerałów na pękanie lub podział 

wzdłuż określonych płaszczyzn krystalograficznych (pod 
wpływem działających na nie sił: uderzenia, nacisku, 
rozciągania) lub na zmiany objętości powstałe w skutek 
różnic temperatur.
Zależnie od od stopnia gładkości płaszczyzn łupliwości 
wyróżniamy łupliwość :
          - 

doskonałą

 – miki, gips

          - 

dokładną

 – halit, galena, kalcyt

          -

 wyraźną 

– pirokseny, amfibole

          - 

niewyraźną

 – kasyteryt

          - 

bardzo niewyraźną 

– kwarc

Minerały nie wykazujące łupliwości pękają w czasie 
uderzenia wzdłuż nierównych powierzchni, tzw. przełamu. 

Przełam

 to w mineralogii zdolność minerału do dzielenia się 

wzdłuż powierzchni nierównych. Wyróżniamy następujące 
rodzaje przełamu:

          - muszlowy
          - nierówny
          - haczykowaty
          - zadziorowaty
          - włóknisty, itp.

       

Gęstość rzeczywista i pozorna

          1

) gęstość rzeczywista – 

minerału to stosunek jego 

masy do objętości (bez porów). Mierzy się najczęściej za 
pomocą piknometrów  
Największą gęstość mają metale rodzime >10*10

3

 kg/m

3 

 

Minerały skałotwórcze charakteryzują się gęstością od 2,0 
do 4,0*10

3

 kg/m

3   

          2) 

gęstość pozorna 

to stosunek masy minerału 

wysuszonego w temperaturze 110

 0

C do jego objętości wraz z 

porami. Mierzy się najczęściej za pomocą metody 
hydrostatycznej.

Gęstość rzeczywista niektórych minerałów i skał:

 

                                      

Minerał lub skała

Gęstość *10

3

 kg/m

3 

Węgiel kamienny

1,3 – 1,9

Ortoklaz

2,56

Kwarc

2,65

Sfaleryt

4,06

Galena

7,50

Platyna rodzima

14 – 19

Złoto rodzime

15,5 – 19,3

Magnetyzm

                                        

                                   

Własności magnetyczne minerałów zależą od 
własności magnetycznych atomów i jonów 
wchodzących w ich budowę. Zależnie od 
zachowania się minerałów w polu magnetycznym 
dzieli się je na:

          1

) paramagnetyczne 

– umieszczone w polu 

magnetycznym magnesują się zgodnie z 

kierunkiem tego pola.

Główne cechy: przenikalność magnetyczna 

większa od 1, dodatnia podatność magnetyczna, 

są przyciągane przez magnesy (np. syderyt, piryt) 

Ferromagnetyki- odznaczają się wyjątkowo silnym 

magnetyzmem, łatwo się magnesują, po 

podgrzaniu tracą częściowo swoje zdolności 

magnetyczne lecz po oziębieniu ponownie 

odzyskują swoje zdolności 

Magnetyzm

  

 cd                                 

                                       

2) 

diamagnetyczne 

– magnesują się przeciwnie do 

kierunku pola magnetycznego, tj. równolegle do 

ramion podkowy magnesu. 

Główne cechy: są odpychane przez magnesy (np. 

kalcyt, halit, fluoryt), odznaczają się 

przenikalnością magnetyczną mniejszą od 1 i 

ujemną podatnością magnetyczną.