FOBIA SZKOLNA

Fobię szkolną określa się inaczej
jako

skolionofobię

albo

didaskaleinofobię. Fobia szkolna
należy

do zaburzeń

lękowych występujących wśród
dzieci i młodzieży.

Fobia szkolna

w Encyklopedycznym

Słowniku  Psychiatrii  rozumiana  jest  jako  synonim
nerwicy  szkolnej  „zróżnicowany  pod  względem
etiologicznym zespół będący często formą nerwicy
lękowej,  którego  wiodącym  objawem  jest  obrona
przed  uczęszczaniem  do  szkoły,  przy  czym,  przed
każdym  udaniem  się  do  niej  i  w  trakcie  pobytu  w
szkole  pojawiają  się  u  dzieci  przejawy  lęku”
(L.Korzweniowski, S. Pużyński, 1986r.).
W „Psychiatrii” A. Popielarska opisuje fobię szkolną
jako  „niechęć  lub  całkowitą  odmowę  chodzenia do
szkoły w związku z odczuwaniem silnego lęku na jej
terenie i nasilanie się niepokoju już na samą myśl o
pójściu do szkoły”.

DEFINICJA

Pojęcie „fobia szkolna” stało sie ostatnio dość
popularnym, powszechnie używanym określeniem
rozmaitego rodzaju problemów szkolnych dzieci, np.

• gdy niechętnie chodzą do szkoły

• unikają pewnych przedmiotów

• wagarują

• denerwują się przed sprawdzianem

• mają trudności z zaadaptowaniem się w klasie

• wykazują problemy z nauka

• sprawiają kłopoty wychowawcze

Istotą fobii szkolnej jest przede

wszystkim mniejsza lub większa

niemożność chodzenia do szkoły.

Niemożność ta może przybierać

różne nasilenia, począwszy do

częściowej niechęci aż do

absolutnej odmowy pozostania w

szkole, spowodowanej silnym

lękiem, przerażeniem lub paniką.

Fobia

jest

objawem

zaburzeń

nerwicowych;

czasem

trwania

choroby liczba fobii powiększa się,
doprowadzając

poważnych

komplikacji życiowych.
Klasyfikacja fobii jest oparta na rodzaju
czynnika lękotwórczego, którym może
być

•przedmiot (fobia przedmiotowa)

•lub sytuacja (fobia sytuacyjna).

W fobii sytuacyjnej mamy do

czynienia z jasno określoną,

swoistą sytuacją, którą pacjent

zna i wie, że w tej właśnie

sytuacji z reguły wpada w stan

paniki, a wciąż unika tej sytuacji.

Całe przeżycie jest jeszcze

bardziej dręczące przez to, że

pacjent zdaje sobie sprawę, iż

nie ma powodu, aby się bać, gdy

jest, powiedzmy, na wysokim

piętrze lub gdy znajduje się w

niewielkim pokoju z zamkniętymi

drzwiami, które w każdej chwili

może bez trudu otworzyć.

Fobia szkolna jest nerwicą występującą u

dzieci i mającą podłoże sytuacyjne. Tak jak i

inne fobie sytuacyjne, jej przyczyny

związane są nie tyle z określonym miejscem

(w tym przypadku ze szkołą), ale z

sytuacjami, które w szkole mają miejsce. W

odróżnieniu do tego, co zazwyczaj sądzą

rodzice, dziecko nie zawsze boi się klasówki

czy sprawdzianu – może również obawiać

się kolegów czy zachowania nauczycieli.

Fobia szkolna nie jest więc związana z

trudnościami w nauce (choć może być).

Przyczyny

fobii

szkolnej

Skolionofobia dotyczy około 5% dzieci bez względu na poziom
edukacji. Na nieuzasadniony lęk przed szkołą częściej cierpią
chłopcy niż dziewczynki. Fobia szkolna może rozwijać się pod
wpływem

różnych

niekorzystnych

czynników,

np.

wskutek przemocy w szkole, ale często pojawia się „sama z
siebie”. Wśród przyczyn fobii szkolnej najczęściej wymienia
się:

molestowanie, straszenie i bicie dziecka w szkole przez
kolegów;

perfekcjonizm dziecka i lęk przed domniemaną porażką w
szkole;

zbyt wygórowane oczekiwania wobec dziecka ze strony
rodziców i nauczycieli;

krytykę i negatywny stosunek nauczyciela wobec ucznia;

deficyty dziecka, np. wady wymowy, dysleksja rozwojowa,
zez, które stanowią pożywkę dla wyśmiewania się i szyderstw
wśród rówieśników;

lęk przed rozstaniem z bliską osobą, np. z matką;

przedstawianie szkoły jako miejsca „za karę”, miejsca
strasznego i złowrogiego;

opisywanie szkoły przez starsze rodzeństwo jako źródło
frustracji i powód do zmartwień;

karanie dziecka za złe stopnie w szkole;

opowiadanie dziecku o przykrych doświadczeniach
związanych ze szkołą;

postawy lękowe prezentowane przez rodziców, które
naśladuje dziecko;

nadopiekuńczość rodziców i nadmierne ochranianie
dziecka;

porównywanie osiągnięć dziecka do innych uczniów;

znaczące zmiany w życiu dziecka, np. zmiana szkoły i
miejsca zamieszkania, śmierć bliskiej osoby, rozwód
rodziców, pobyt w szpitalu, wypadek samochodowy, konflikty
między rodzicami.

Fobia  szkolna  nie  rozwija  się  u  wszystkich  dzieci,  które  są
straszone  przez  rówieśników  albo  rozliczane  z  ocen  przez
rodziców. To, czy fobia szkolna się pojawi, zależy od struktury
osobowości  malucha,  jego  cech  charakteru  (nieśmiałość,
lękliwość,

mała samodzielność,

niska

samoocena,

nadwrażliwość  emocjonalna),  atmosfery  w  domu,  relacji  z
rodzicami  i  z  rodzeństwem.  Atmosfera  napięcia  i  konfliktów
ograbia  dziecko  z  poczucia  bezpieczeństwa  i  utrudnia
adaptację

warunków

szkolnych,

może

uprawdopodabniać rozwój skolionofobii.

OBJAWY SOMATYCZNE FOBII
SZKOLNEJ

Najczęstsze objawy fobii szkolnej to:

ból głowy

bóle brzucha

skurcze brzucha i wymioty

dolegliwości układu gastrycznego w postaci
biegunki

gorączka lub stany podgorączkowe

przyśpieszenie akcji serca

zwolnienie akcji serca prowadzące nawet do
omdleń
Charakterystyczne bywa odczuwanie objawów od
niedzieli wieczorem do piątku rano a ich zanik w
okresie kiedy dziecko nie idzie do szkoły (ferie,
święta, wakacje, weekendy).

SKUTKI

Fobia szkolna współwystępuje często z innymi
trudnościami, jakie przejawiają uczniowie. Do
skutków nerwicy szkolnej można zaliczyć:

o nieśmiałość dzieci,

o tendencję do samotnictwa i unikania kontaktów z
innymi,

o ciągłe uczucie zagrożenia,

o przewrażliwienie na krytykę,

o tendencje perfekcjonistyczne – obsesyjne
pragnienie bycia prymusem,

o niską samoocenę i brak wiary we własne
możliwości,

o nieufność wobec rówieśników,

o nerwicę sukcesu – nagrody i postępy w nauce
przynoszą więcej lęku niż zadowolenia,

o konflikty między potrzebą zależności a
niezależności.

Fobia szkolna a wagary

W społeczeństwie funkcjonuje mit, że stworzono chorobę o nazwie
„fobia szkolna”, by usprawiedliwić lenistwo i brak motywacji do nauki
niektórych uczniów. Nie jest to jednak prawda. Owszem, lęk przed
szkołą może przyczyniać się do ucieczek z lekcji, ale na pewno nie
można postawić znaku równości między strachem przed szkołą a
wagarami. Zazwyczaj uczniowie z fobią szkolną to uczniowie
skrupulatni, mający dobre stopnie, którym zależy na sukcesach
akademickich. Unikają szkoły, dlatego że obawiają się pogorszenia
swoich ocen. Mechanizmem, który prowokuje u nich lęk szkolny jest
strach przed porażką, kompromitacją i wysokie poczucie
odpowiedzialności. Uczniowie ci mają często wysoki iloraz
inteligencji. Relacjonują rodzicom swoje obawy, towarzyszy im
szereg objawów somatycznych przed pójściem do szkoły, przejmują
się sprawami szkoły i nie prezentują zachowań aspołecznych, jak
wulgaryzmy czy niszczenie mienia szkolnego.
Natomiast wagarowicze zwykle ukrywają przed rodzicami to, że
uciekli z lekcji, kłamią, prezentują zachowania aspołeczne, nie
mają dolegliwości fizycznych, nie przejmują się szkołą i nie
odczuwają żadnego lęku w związku z tym, że muszą iść do szkoły czy
też że ją opuszczą, mimo konieczności przebywania na zajęciach
szkolnych. Widać zatem zasadnicze różnice między typowym
wagarowiczem a uczniem lękliwym. Stawianie uczniów z fobią
szkolną na równi z wagarowiczami jest dla nich bardzo krzywdzące.

Fobia szkolna a rodzice

Badania  kliniczne  nad  nastolatkami  cierpiącymi
na  fobię  szkolna  doprowadziły  do  wyodrębnienia
charakterystycznych wzorców interakcji rodzinnej,
wpływających  zwykle  na  powstanie  i  przebieg
tego  zaburzenia.  Skłonność  do  reagowania  fobią
szkolną  na  stres  psychologiczny  ma  swoje  źródło
we  współwystępowaniu  określonych  potrzeb
neurotycznych

rodziców

określonych

problemów i sposobów radzenia sobie z nimi u
dzieci.

MATKA

Matkę dziecka z fobią szkolna cechuje najczęściej
postawa

emocjonalnego

odrzucenia

dziecka,

przejawiająca

się

formie

przystosowawczej,

nadkompensacyjnej opieki. Jest osoba zależną (często od
własnej

matki),

niska

samooceną,

unikająca

odczuwania  wrogości,  nadmiernie  opiekuńcza  (usiłująca
zaspokajać  wszystkie  potrzeby  dziecka),  utrzymująca  i
utrwalająca  zależność  dziecka.  Łatwo  zgadza  sie  na
pozostanie  dziecka  w  domu.  Stara  sie  by  było  blisko
fizycznie  i  psychicznie.  Podświadomie  boi  się  rozstania  z
dzieckiem,  któremu  była  do  tej  pory  niezbędna.  Matka
nie  umiejąca  poradzić  sobie  z  dzieckiem,  któremu  we
wszystkim  ulega,  głęboko  wierzy  w  jego  chorobę,  łatwo
daje  sie  przekonać  ,  że  dziecko  musi  być  leczone  i  nie
powinno  chodzić  do  szkoły.  Z  drugiej  strony  czuje  ,  że
dziecko  ją  wykorzystuje,  ale  z  jej  zachowania  i
współczucia  dla  dolegliwości  dziecka  wynika,  że
nieświadomie  chce  jak  najdłużej  mieć  je  przy  sobie  w
domu.

Troszcząc  sie  w  ten  sposób  o  dziecko,  matka  usiłuje
zarówno  zaprzeczyć  własnym  negatywnym  uczuciom
wobec  niego,  jak  i  zapobiegać  jakiejkolwiek  złości  czy
urazom  z  jego  strony.  Kobiety  te  szybko  wycofują  sie  pod
wpływem  przejawów  złości,  a  łatwość,  z  jaka  ulęgają
nadmiernym  lub  nierealnym  wymaganiom  powoduje,  że
zaczyna  im  ciążyć  poczucie  własnej  niekompetencji,  czuja
że dziecko je przytłacza i wykorzystuje i są na nie złe. Przy
wystąpieniu  tendencji  do  fobii  szkolnej,  matka  zaostrza
sytuacje  współczując  dziecku,  gdy  narzeka  na  szkołę  i
zgadza sie na pozostawienie go w domu.
Matka ma ambiwalencje wobec utrwalonych już problemów
i  wobec  terapeutów,  u  których  szuka  pomocy.  Chociaż  w
rozmowach zgadza sie, że dziecko powinno jak najszybciej
wrócić  do  szkoły,  znajduje  mnóstwo  przyczyn,  ze  względu
na  które  trzeba  jeszcze  z  tym  poczekać.  Wobec  dziecka
często stosuje szantaż, apeluje do jego rozsądku, błaga go
o rozwagę, pragnie, aby było blisko zarówno fizycznie, jak i
psychicznie.

OJCIEC

Postawa  ojca  może  być  bierna,  zależna,  infantylna  lub  energiczna  i
charakteryzująca  się  minimalnym  zaangażowaniem  w  sprawy  rodzinne.
Ojciec dziecka najczęściej nasila nieprawidłowy charakter kontaktu matki
z dzieckiem poprzez akceptacje nadopiekuńczej, infantylizującej postawy
żony  i  przez  dalsze  podważanie  jej  i  tak  nadwątlonego  poczucia
kompetencji.  Wśród  ojców  dzieci  z  fobią  szkolna  mamy  do  czynienia
przeważnie z jednym z dwóch typów funkcjonowania.
Pierwszy,  to  mężczyźni  bierni,  zależni,  ze  słabym  poczuciem  własnej
męskości i potrzebach przypominających potrzeby ich żon. Wobec dzieci
są  również  nadopiekuńczy,  ciągle  sie  o  nie  troszczą,  rozwijają  u  nich
zależność  i  niesłabnące  uwielbienie,  starają  sie  unikać  jakichkolwiek
negatywnych  emocji  w  stosunkach  rodzinnych,  czasem  są  infantylni  i
wchodzą w rywalizacje z dzieckiem o uczucia żony/matki, lub rywalizują z
żona o zdobycie roli macierzyńskiej w domu. Podobnie jak żony wycofują
sie,  gdy  napotykają  złość  dziecka  i  ulęgają  jego  żądaniom  przy
najmniejszych sygnałach nieprzyjemnych reakcji.
Drugi  typ  ojca,  charakteryzuje  się  energią,  a  nawet  nadmierna
męskością,  minimalnym  zaangażowaniem  w  sprawy  rodzinne.  Rodzina
ma  dla  niego  drugorzędne  znaczenie,  wobec  pracy  zawodowej,
zainteresowań czy związków z innymi ludźmi. Przeważnie dowiaduje sie o
tym,  że  dziecko  nie  chodzi  do  szkoły  przypadkiem,  reaguje  na  to
obwinianiem  żony  i  krytykowaniem  jej  za  brak  umiejętności
wychowawczych  lub/i  umywaniem  rąk.  Oba  podejścia  zaostrzają  tylko
problem.

Wcześniej  omówione  postawy  rodziców  utrwalają  zależność
dziecka, dają mu duża pewność siebie w relacjach rodzinnych i
rozwijają skłonność do manipulacji, zawsze towarzyszącą fobii
szkolnej.

Dziecko  z  fobia  szkolna  zwykle  nienawidzi  nadmiernej
opiekuńczości  swej  matki.  Prawidłowo  rozpoznaje  w  jej
przytłaczającej  troskliwości  próbę  zduszenia  lub  zaprzeczenia
jego  tendencji  do  rozwoju  i  często  wyczuwa  wrogość,  która
leży  częściowo  u  podłoża  nadmiernej  opieki.  Ale  zewnętrzne
przejawy przywiązania matki i jej ciągła rezygnacja z własnych
potrzeb  na  jego  rzecz  powodują,  że  wszelka  złość,  jaką
odczuwa  wobec  niej,  wzbudza  silne  poczucie  winy.  Często
radzi sobie z tym poczuciem winy projektując (rzutując) swoja
wrogość na zewnątrz, w rezultacie spodziewa sie, że stanie sie
jakaś  krzywda  jemu  lub  jego  rodzicom  i  boi  sie  separacji  od
swojej rodziny.
Nadmierna koncentracja matki na dziecku i zaspokajanie jego
wszystkich  potrzeb,  często  powoduje  rozwój  dziecka  w
kierunku  osobowości  narcystycznej  i  związane  z  tym
nierealistyczne  przecenianie  własnych  możliwości.  Kiedy
sytuacja  szkolna  powoduje  zagrożenie  tego  obrazu,  przeżywa
ono  lęk  i  wycofuje  sie  do  warunków,  w  których  może  bez
przeszkód zachować nierealistyczny obraz własnej osoby.

Jak

leczyć

fobię

szkolną?

Najbardziej

polecanym schematem leczenia jest połączenie
farmakoterapii

z psychoterapią.

Najbardziej

polecana  jest  psychoterapia  behawioralna  lub
behawioralno-poznawcza,  podczas  której  stosuje
się  różne  metody  pracy,  jak  desensytyzacja,
techniki

relaksacyjne,

modelowanie

czy

zanurzanie.

Zadaniem

psychoterapeuty jest

pomoc uczniowi w weryfikacji i przeformułowaniu
błędnych sądów na temat środowiska szkolnego,
a  tym  samym  pomoc  w  zmianie  zachowania.
Leczenie  doraźne  bazuje  zwykle  na  podawaniu
leków  anksjolitycznych.  Ponadto,  stosuje  się leki
przeciwdepresyjne,  np.  inhibitory  wychwytu
zwrotnego  serotoniny.  Farmakoterapię  zaleca  się
jednak  dopiero  w  przypadku,  gdy  psychoterapia
nie  daje  oczekiwanych  rezultatów  i  jest  mało
skuteczna.

Bibliografia

• Weiner I.B. „Zaburzenia psychiczne w
wieku dorastania”

• Korzweniowski L., Pużyński S.
„Encyklopedyczny słownik psychiatrii”

•Witkowska A. Co to jest fobia szkolna ?
Edukacja i Dialog . - 1999, nr 2, s. 44-50

• http://www.psychologiadziecka.org/fobia-
szkolna-i-jej-przyczyny/

• http://parenting.pl/portal/fobia-szkolna

• http://portal.abczdrowie.pl/fobia-szkolna

Document Outline