STOSUNKI POLSKO – 

NIEMIECKIE PO 

1989 ROKU 

Przemysław Szynowski

Polska po otwarciu się na zachód i zmianie systemu 
podjęła politykę, która miała ocieplić relację z RFN. 9 
listopada 1989 roku szefowie rządów Polski i RFN, T. 
Mazowiecki i Helmut Kohl spotkali się na Dolnym 
Śląsku. 

Rezultatem wizyty Kanclerza Kohla w Polsce był pakiet 
podpisanych 11 umów i innych porozumień obu 
rządów. 
Największą wartość polityczną miało Wspólne 
Oświadczenie składające się z 78 punktów, 
najważniejsze z nich to: pkt4 - dalsze trwanie układu 
między PRL – RFN podpisanego w 1970 roku i pkt61 
który mówił o nienaruszalności granic, poszanowaniu 
integralności terytorialnej i suwerenności wszystkich 
państw w Europie był to podstawowy warunek 
zapewnienia pokoju.

Wspólne oświadczenie - regulowało również kwestię 
mniejszości niemieckiej w Polsce, stosowanie 
nazewnictwa niemieckiego w odniesieniu do 
miejscowości położonych w Polsce, problem opieki nad 
grobami wojennymi, upamiętnienie miejsc w których 
występował antyhitlerowski ruch oporu. 

RFN poparło również przemiany gospodarcze i 
finansowe w Polsce oraz zobowiązali się do udzielenia 
pomocy w procesie przeprowadzenia reform.  

Jednakże sytuacja na arenie międzynarodowej czyli 
istnienie dwóch państw niemieckich  oraz 
przynależność Polski  do Układu Warszawskiego i 
niestabilność systemu bipolarnego nie pozwalały 
przeprowadzić radykalnych zmian w stosunkach 
Polsko – Niemieckich. 

Podczas wizyty kanclerza Kohla w Polsce władze NRD 
podjęły decyzje o otwarciu granicy z RFN. 9 listopada 
1989 rok doszło do obalenia muru berlińskiego. 
Po tych wydarzeniach Polskie władze i społeczeństwo 
zaczęło  zastanawiać się co z dalszym rozwojem w 
stosunkach Polsko – Niemieckich i trwałością granicy 
obydwu państw. 

Komitet Obywatelski „Solidarność”  widział w procesie 
zjednoczenia Niemiec szansę na uwolnienie się Polski spod 
protekcji ZSRR, a więc dążenie do pojednania się państw 
niemieckich był problemem polityki europejskiej co za tym 
idzie zastanawiano się czy zjednoczone Niemcy uszanują  
uznaną wcześniej przez NRD granicę na Odrze i Nysie 
Łużyckiej. 

Rozpoczęła się masowa ucieczka mieszkańców NRD przez 
terytorium Polski do RFN, a Polska za pośrednictwem 
ambasady RFN wspierała ich w dążeniu do wolności

Władze Polski szanując prawo narodów do suwerenności i 
samostanowienia oraz widząc nadzieje na przezwyciężenie 
podziału Europy na dwa bloki i przybliżeniu się Polski do 
europy zachodniej dzięki zjednoczeniu się Niemiec wyrażały 
zgodę na utworzenie jednego państwa niemieckiego przy 
czym rząd Polski robił wszystko, aby nowa granica Polski nie 
stała się nową kurtyną podziału Europy. 

 10 punktowy plan zapoczątkował proces przezwyciężenia 
podziału Niemiec i Europy oraz utworzenie jednego państwa 
Niemieckiego. Kohl wskazywał w nim potrzebę otwartości 
Wspólnot Europejskich na państwa Europy Środkowej i 
Wschodniej, zapowiadał on tworzenie struktur Konfederacji 
Niemieckiej natomiast nie wspominał nic na temat granicy z 
sąsiadami przyszłego państwa niemieckiego. 

Frakcja SPD złożyła wniosek w Bundestagu o uzupełnienie planu o 
dwa punkty m.in. o uznanie zachodniej granicy Polski i 
modernizacji rakiet średniego zasięgu, a poparcie dla Kohla wśród 
Polaków natychmiast spadło w związku z unikaniem jednoznacznej 
odpowiedzi na temat granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej. 

Tempo zjednoczenia Niemiec było błyskawiczne budziło to duży 
niepokój wśród społeczeństwa polskiego jednak ówczesny 
minister spraw zagranicznych Krzysztof Skubiszewski uspokajał 
naród twierdząc, że wszelkie obawy w związku z tą sytuacja są 
nieuzasadnione zapewniając, że Polska nie straci na zjednoczeniu 
Niemiec. 
  

 

Polska nie zgodziła się również z opinią ZSRR, które zakładało neutralizację 
zjednoczonych Niemiec. Minister spraw zagranicznych K. Skubiszewski twierdził, 
że proces ten mógłby doprowadzić do izolacji tego kraju, a taka sytuacja mogła by 
wywołać negatywne skutki znane nam z historii. Polski rząd popierał także 
zakotwiczenie przyszłego państwa niemieckiego w struktury NATO. 

28 kwietnia 1990 roku Polska przedstawiła swoje stanowisko wobec projektu 
traktatu granicznego RP ze zjednoczonymi Niemcami, chęć uczestnictwa na 
konferencji 2 + 4 i militarno – polityczne aspekty zjednoczenia Niemiec.
 

 23 luty 1990 roku kanclerz Kohl zapewniał, że problem 
uznania granicy Polsko – Niemieckiej w zasadzie nie 
istnieje, a kwestią sporną może być tylko metoda uznania 
tej granicy,  ale Tadeusz Mazowiecki twierdził, że bierne 
zachowanie wobec tego problemu powoduje dyskomfort 
psychologiczny i co za tym idzie negatywne postrzeganie 
przez Polaków polityki zagranicznej Niemiec wobec 
Polski.  

Niemcy zwlekali z ostatecznym uznaniem granicy na 
Odrze i Nysie łużyckiej. Twierdzili, że porozumienie w 
Jałcie przesunęło Polskie granice na zachód i z tego 
powodu ok. 13 mln. Niemców straciło swoją ojczyznę. Bali 
się również, że państwa poszkodowane mogą poruszyć 
temat reparacji wojennych, dlatego Kanclerz Kohl 
twierdził, że po tak długim okresie czasu nie można 
roztrząsać ponownie tego problemu. Nie chcieli wznawiać 
dyskusji o ich odpowiedzialności za II wojnę światową.

 Niemiecki kanclerz nie zgadzał się na postulaty Polski, nie 
chciał żeby była ona uczestnikiem konferencji 2 + 4 , 
domagał się również wypłacenia dla wysiedlonych Niemców 
odszkodowań i specjalnego statusu dla nich w Polsce. 

Na konferencji na temat „otwartych przestworzy” 13 – 17 
luty podjęto decyzję o powołaniu konferencji 2 + 4, która 
miała odbyć się na szczeblu ministrów spraw zagranicznych. 
Polska natychmiast wyraziła postulat o chęci uczestnictwa w 
tej konferencji, a oficjalne stanowisko w tej sprawie zawierał 
list premiera do przywódców 4 mocarstw. 
14 marca postanowiono zaprosić Polskę do udziału w 
konferencji ograniczając jej udział tylko do omówienia 
kwestii granic. 
21 czerwca 1990 roku oba parlamenty Niemieckie wydały 
wspólną rezolucję w sprawie zachodniej granicy Polski. 
Mówiła ona, że przebieg granicy Polsko – Niemieckiej po 
zjednoczeniu Niemiec zostanie potwierdzony w traktacie 
zawartym między tymi państwami.

17 lipca Polska wzięła udział w 
trzeciej rundzie Konferencji, która 
odbyła się w Paryżu. Ustalono na 
niej następujące punkty:

 12 września 1990 roku  w Moskwie odbyła się ostatnia 
konferencja             2 + 4. W układzie moskiewskim 
zawarto uzgodnioną w Paryżu formułę, że zjednoczone 
Niemcy podpiszą z Polską układ potwierdzający 
istniejące dotychczas granice. 

 Na mocy ratyfikowanego przez parlamenty obu państw 
w dniu 20 września 1990 roku układu traktat 
zjednoczeniowy pomiędzy RFN a NRD o przywróceniu 
jedności Niemiec, landy NRD w dniu 3 października 
1990 przystąpiły do RFN. Dzień ten jest uznawany za 
oficjalną datę zjednoczenia Niemiec

8 listopada 1990 roku, podczas spotkania Tadeusza 
Mazowieckiego i Helmuta Kohla we Frankfurcie nad Odrą 
ustalono podpisanie przez ministrów spraw zagranicznych 
obu państw układu granicznego. 
14 listopada 1990 roku ministrowie spraw zagranicznych K. 
Skubiszewski i Hans – Dietrich Genscher podpisali Traktat o 
potwierdzeniu istniejącej granicy polsko – niemieckiej. 

Traktat o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy po 
zjednoczeniu Niemiec dla obu stron miał inne znaczenie. 
Polska traktowała Niemcy jako głównego partnera 
gospodarczego oraz adwokata spraw Polskich we 
Wspólnocie Europejskiej. Polska była zainteresowana 
rozwojem dwustronnej  współpracy. 
Dla Niemiec współpraca z Polską miała potwierdzić 
europeizację Niemiec i budować stabilizację na wschodzie z 
powodu ich geopolityki, Niemcy były państwem frontowym 
NATO dlatego zależało im, aby państwa sąsiadujące były 
demokratyczne i stabilne. 

Traktat o dobrym sąsiedztwie i 
przyjaznej współpracy między Polską a 
Republiką Federalną Niemiec został 
podpisany 17 czerwca 1991 roku przez 
szefów rządów J. K. Bieleckiego oraz 
Helmuta Kohla oraz ministrów spraw 
zagranicznych K. Skubiszewskiego i H. 
D. Dietricha. Kilka dni przed 
podpisaniem traktatu udało się 
również zawrzeć umowę w sprawie 
zniesienia obowiązku wizowego.  

Traktat graniczny i traktat ogólny wszedł w 
życie 16 stycznia 1992 roku. Budził on wiele 
zastrzeżeń wśród polskich posłów w 
szczególności chodziło o uregulowania 
dotyczące spraw mniejszości. Niemcy 
przyjęły zasadę, że nie ma mniejszości 
polskiej w RFN to budziło największe 
kontrowersję, Polacy twierdzili, że jest to 
asymetryczne potraktowanie mniejszości 
narodowych ponieważ w Polsce mówiło się o 
mniejszości niemieckiej. Kontrowersje 
budziło również brak uregulowania w 
sprawie reparacji wojennych oraz 
odszkodowań na rzecz ofiar ludobójstwa i za 
pracę przymusową

.    

 Rozpoczęła się Polsko – Niemiecka wspólnota 
interesów, którą K. Skubiszewski nazwał deutsche - 
polnische interessengemaintschaft i uważał ją za 
ważny składnik porządku międzynarodowego w 
jednoczącej się Europie. 
Polska i Niemcy akceptowali ideę jedności 
europejskiej oraz prowadzili politykę scalenia 
podzielonego kontynentu na bazie respektowania 
praw człowieka zasad demokracji, i 
praworządności. 
Aspekt bilateralny wspólnych interesów znalazł 
swój wyraz w tworzeniu gęstej sieci 
instytucjonalnej współpracy polsko - niemieckiej – 
fundacji, wymiany młodzieżowej, stałych kontaktów 
parlamentarzystów i polityków, partnerstwa miast 
oraz w współpracy gospodarczej. 

 

Traktat ogólny z czerwca 1991 roku przyczynił się 

do zwiększenia dynamiki stosunków bilateralnych i 
nadal im nowy wymiar. W następnych latach 
uzupełniono go o dalsze porozumienia. W 
wykonywaniu zobowiązań zawartych w traktacie o 
dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy zostały 
zawarte szczegółowe umowy: 
1) porozumienie w sprawie wpłaty 500 mln. DM 
przez rząd niemiecki na konto fundacji Polsko – 
Niemieckie Pojednanie – częściowej rekompensaty 
dla Polaków wywożonych na roboty przymusowe w 
czasie okupacji hitlerowskiej
2) umowa o współpracy w sprawie zwalczania 
przestępczości zorganizowanej
3) umowa o żegludze śródlądowej. 

Ważnym znaczeniem dla budowanego partnerstwa było 
nawiązanie współpracy wojskowej. Polski minister 
obrony narodowej podpisał umowę z federalnym 
ministrem obrony RFN o współpracy w dziedzinie 
wojskowej w 1993 roku 25 stycznia. Regulowała ona 
kwestie dotyczące polityki bezpieczeństwa i obrony, 
wyszkolenia i organizacji sił zbrojnych oraz ochrony 
środowiska i zasad użycia wojska w ramach pomocy w 
razie katastrof i pomocy humanitarnej. Zawierane były 
również porozumienia resortowe o utworzeniu strefy 
identyfikacyjnej i zabezpieczeniu wymiany informacji o 
lotach wojskowych i statków powietrznych w obszarze 
granicznym RP a RFN oraz współpraca między 
Bundeswehrą  i Akademią Obrony Narodowej 
dotyczącą wymiany oficerów łącznikowych. Były to 
ważne kwestie ze względu na chęć wstąpienia przez 
Polskę do struktur NATO. 

 

W okresie od podpisania traktatu o 

dobrym sąsiedztwie i przyjaznej 
współpracy odbyło się kilka znaczących 
spotkań politycznych przedstawicieli 
władz Polskich i RFN najważniejsze z nich 
to: 

 

 

Sukcesem Polski była również propozycja RFN o 

przeprowadzeniu konsultacji na najwyższym szczeblu. 
Pierwsze spotkanie polsko – niemieckie na szczycie 
odbyło się 14 lipca 1997 roku w Bonn, a głównym 
tematem rozmów była integracja Polski z unią 
Europejską i NATO. Ustalono, że podobne spotkania 
powinny odbywać się co roku. 
Na czoło zadań podczas licznych spotkań wysunęły się 
sprawy rozwiązywania problemów dotyczących 
systemu schengen, o całkowitym otwarciu granicy 
polsko – niemieckiej i zniesieniu wiz co doprowadziło 
do gwałtownego nasilenia ruchu osobowego. 
Ważnym elementem dla promowania inicjatyw na rzecz 
zbliżenia Polski z Unią Europejską stał się utworzony w 
sierpniu 1991 roku Trójkąt Weimarski. Jest on formą 
dialogu politycznego współpracy Polski Niemiec i 
Francji. 

 

Ważnym elementem dla polskiej polityki zagranicznej 

było poszukiwanie nowych gwarancji bezpieczeństwa 
czyli przyłączenie się do bezpiecznego zachodu. 
Natomiast Niemiecka polityka zagraniczna dążyła do 
stabilizowania sytuacji w krajach będących w okresie 
transformacji ustrojowej. 
Polska jesienią 1992 roku sformułowała postulat 
przystąpienia do Sojuszu Północnoatlantyckiego. 
Niemcy były ostrożne w kwestii rozszerzenia NATO z 
uwagi na Rosję, która była przeciwna temu 
przedsięwzięciu, a Niemcom zależało na dobrych 
stosunkach z Rosją. 
Jednak to one były państwem, które jako pierwsze 
poparło przystąpienie do Sojuszu 
Północnoatlantyckiego Polski i innych państw Grupy 
Wyszehradzkiej. 

 Przystąpienie Polski do NATO 12 
marca 1999 roku wzmocniło jej 
powiązania z Niemcami, 
zwielokrotniło szansę 
zacieśnienia współpracy 
wojskowej, a także wypracowania 
wspólnej polsko – niemieckiej 
koncepcji zharmonizowania 
współpracy transatlantyckiej z 
procesem integracji europejskiej 
w dziedzinie bezpieczeństwa

. 

 Niemcy, które wspólnie z Francją, odgrywają 
role „motoru” integracji europejskiej, po 
zjednoczeniu szczególnie zaangażowały się w 
pogłębienie integracji i rozszerzenie Wspólnot 
Europejskich, a następnie Unii Europejskiej.  
Głównym wyznacznikiem wstąpienia państw 
Europy Środkowej do UE było przygotowanie 
białej Księgi określającej stopień przygotowania 
do członkostwa państw stowarzyszonych przez 
Komisję Europejską
26 – 27 czerwca 1995 roku w czasie sesji rady 
Europejskiej w Cannes przyjęto przedstawioną 
przez Komisję Europejską Białą Księgę, a 
kanclerz Kohl w celu zmobilizowania kandydatów 
do członkostwa wyznaczył rok 2000 jako datę 
otwarcia Unii na Wschód. 

 Rada Europejska 13 grudnia 1997 roku na 
posiedzeniu w Luksemburgu postanowiła zaprosić do 
rokowań Polskę, Republikę Czeską, Węgry, Estonię, i 
Cypr.  RFN konsekwentnie działała na rzecz przyjęcia 
do Unii Polski w pierwszej grupie nowych członków. 

 W1998 roku nastąpiła zmiana koalicji rządzącej. 
Powstał rząd SPD/Zieloni/Sojusz90 z Gerhardem 
Schroderem na czele. Nowa koalicja podchodziła 
ostrożniej do perspektyw rozszerzenia UE 
uzależniając ją od efektów procesów 
dostosowawczych kandydatów do kryteriów oraz 
wyników rozmów akcesyjnych. Mimo to w 2000 roku 
kanclerz Schroder podczas wizyty w Warszawie 
zdecydowanie poparł wejście Polski do UE, mówił, że 
UE bez Polski to twór niedokończony.  

 Następne wybory w Niemczech w 2002 roku nie 
przyniosły żadnych zmian. Ponownie kanclerzem został 
G. Schroder , a koalicje rządzącą tworzyły partie SPD/ 
Zieloni, które nadal opowiadały się za szybkim 
rozszerzeniem UE. 

Zabiegi RFN w sprawie rozszerzenia Unii Europejskiej i 
wyraźne faworyzowanie kandydatury Polski sprawiły, że 
Niemcy zostały nazwane „adwokatem interesów 
Polskich” w UE. Na stanowisko Niemiec wpłynęły takie 
czynniki jak: bliskość geograficzna, sąsiedztwo, tradycje 
powiązań gospodarczych, społecznych i nowo 
ukształtowane partnerstwo polityczne również rola 
polski w procesie przemian demokratycznych oraz 
członkostwo w NATO. 

 Oparta na idei pojednania i koncepcji 
wspólnoty interesów, polityka polsko – 
niemiecka partnerstwa w miarę 
zbliżenia się do członkostwa Polski w 
Unii Europejskiej zaczęła natrafiać na 
trudności. Było to rezultatem rosnącego 
uświadomienia sobie przez 
społeczeństwo i część prawicowych 
polityków w obu państwach, że 
wyczerpuje się wspólnota interesów, a 
pojednanie zatrzymało się na poziomie 
elit, że nie objęło szerokich kręgów 
społeczeństw polskiego i niemieckiego. 

 

Bardzo poważnym problemem 

destabilizującym partnerstwo polsko – 
niemieckie były żądania Związku Wypędzonych 
i Powiernictwa Pruskiego dochodzenia na 
drodze prawnej restytucji mienia 
pozostawionego w Polsce przez przesiedleńców 
lub przyznanie im odszkodowania.  Rząd RFN z 
kanclerzem Schroderem na czele nie popierali 
indywidualnych roszczeń mimo, że są one 
wysuwane, kanclerz Niemiec zapewnił również, 
że takie stanowisko rząd będzie reprezentował 
przed międzynarodowymi trybunałami.  

 Natomiast Sejm RP w uchwale z dnia 10 września 2004 
roku głosami wszystkich klubów stwierdził: 

 Rząd Marka Belki reprezentował wyważone stanowisko i 
nie popierał sformułowanych żądań odszkodowawczych  za 
szkody poniesione przez obywateli niemieckich w skutek 
przesiedleń i utraty majątku ludności po II WŚ. Minister 
spraw zagranicznych W. Cimoszewicz wyjaśniał w Sejmie, 
że sprawa reparacji wojennych została już zamknięta. Nie 
zgadza się z tym Polska prawica i dla zrównoważenia 
niemieckich żądań restytucyjno – odszkodowawczych 
strona Polska zaczęła podnosić kwestie reparacji 
wojennych. 

Z inspiracji PiS i LPR powstawały w Polsce różne raporty 
wysoko szacujące straty wojenne Polski w czasie II wojny 
światowej i okupacji niemieckiej. Według szacunków straty 
materialne Polski wynosiły ok. 258 , 4 mld zł. Ówczesny 
prezydent Warszawy L. Kaczyński w przygotowanym 
raporcie podał wysokość strat poniesionych przez stolicę 
Polski miała to być kwota w wysokości 21, 9 mld zł. 

 

Jesienią 2004 powstało związane z partią PiS 

Stowarzyszenie Powiernictwo Polskie. Jego 
działalność koncentruje się na medialnych 
reakcjach na działania Związku Wypędzonych i 
Powiernictwa Pruskiego. Powiernictwo Polskie w 
2006 roku wystąpiło o renegocjacje postanowień 
traktatu i dobrym sąsiedztwie i przyjaznej 
współpracy pomiędzy Polską a Niemcami. 
Natomiast w 2013 roku niemiecki sąd wydał wyrok, 
wedle którego Powiernictwo Polskie ma zapłacić 50 
tys. euro na rzecz niemieckiego Związku 
Wypędzonych Eriki Steinbach. Proces dotyczył 
zniesławienia przez rozpowszechnianie ulotki, na 
której Steinbach zestawiono z żołnierzem SS. A 
także ok. 60 tys. zł kosztów sądowych.

 Temat odszkodowań w Polsce i w Niemczech był 
coraz częstszy, a do głosu dochodziły środowiska 
populistyczne. Rządy obu państw w celu zapobieżenia 
eskalacji wpadły na pomysł aby powierzyć profesorom 
prawa międzynarodowego przygotowanie ekspertyzy 
na temat zdolności niemieckich roszczeń restytucyjno 
– odszkodowawczych wobec Polski. Opinia ekspertów 
brzmiała następująco: „ Roszczenia indywidualne 
niemieckich obywateli z tytułu wywłaszczeń na 
polskich ziemiach północnych i zachodnich nie istnieją 
ani w płaszczyźnie prawa międzynarodowego ani w 
płaszczyźnie prawa polskiego czy niemieckiego. 
Opinia wyrażała wspólne zdanie rządów. Była to 
szansa na zamknięcie jednego z najtrudniejszych 
problemów uwarunkowań historycznych w stosunkach 
polsko – niemieckich.